Kutsal Kitap, Tanrı’nın sözüdür; Tanrı’ya, O’nun ezeli tasarısına, kâinatı ve başta insan olmak üzere tüm canlıları yaratma amacına ilişkin olarak insanlığa açıkladığı bildiridir. Tanrı bu bildiriyi insanlığa ulaştırmak üzere seçtiği insanların tüm insani becerilerinden yararlanır; kaleme alınan sözlerin Tanrı’nın kendi sözleri olmasını sağlayan, Kutsal Ruh’un esinleyici gücüdür. Tanrı’nın sözü, yani vahyi (esinlemesi), Yeni Antlaşma’da kullanıldığı anlamıyla, Kutsal Kitap’ın oluştuğu ‘süreç’ten ziyade Kutsal Kitap’ın ‘kendisi’ anlamındadır (2Ti.3:16). Metinlerle ilgili bütün bilgiler elde edilip doğru yorumlandığı takdirde, Kutsal Kitap’ın orijinal elyazmalarının tümünün hatasız ve doğru olduğu görülür. “Kutsal Yazılar Listesi (Kanon)”, Kutsal Yazı olarak kabul edilen kitapları tanımlayan bir terimdir. Bir kitabın Kutsal Yazı olarak kabul edilebilmesi için yazarının kim olduğu (elçi, peygamber veya elçiler tarafından kabul edilmiş bir yazar), uzun bir süre ve yaygın olarak kabul edilip kullanmış olması ve elçisel öğretiye uygunluğu gibi çeşitli ölçütlere bakılmaktadır. Kutsal Kitap’a dâhil edilen elyazmaları “kutsal metin” terimiyle tanımlanır. Hangi metnin orijinal Kutsal Yazı’ya en yakın olduğunu belirlemek için çeşitli ölçütlerden yararlanılır; metinler arasında, örneğin, en kısa ve anlaşılması en zor olanı, bağlama en uygun biçimde açıklama getirebileni veya en eski çağa ait olanı orijinale en yakın olanlarıdır.
Eski Antlaşma’yı kopyalayan yazmanlar, Tanrı’nın sözünü aktarmakta son derece dikkatliydiler. Kopyalama sırasında kopya metindeki tüm satırlar ve hatta harfler bile sayılırdı. Masoretler (yaklaşık İS 6–10. yüzyılda yaşamış Yahudi din bilginleri), Eski Antlaşma’yı oluşturan ayetleri, sözcükleri ve hatta harfleri bile sayarak metinlerin doğruluğunu, kendilerinden önceki bilginlerden de daha büyük titizlikle korumuşlardır. Her Eski Antlaşma kitabının ortasında yer alan ayeti, sözcüğü ve harfi not ediyorlardı. Bir elyazmasında tek bir hata bile bulunsa o kopya hemen yok edilirdi; bu yüzden metinde fark etmedikleri hataların sayısı şaşılacak derecede azdır.
“Çeviri, ışığın içeri girmesi için pencereyi açmaktır; kabuğu kırıp kabuğun altındaki öze ulaşmak, perdeyi aralayıp en kutsal yere bakmak, kuyunun ağzındaki kapağı kaldırıp yaşam suyuna ulaşmaktır.”
Kutsal Kitap’ın 1611 yılında yayınlanan Kral James çevirisinin başında yer alan bir not bu. Her çevirinin bir tarihi, bir öyküsü vardır. Örneğin İngilizce konuşan ulusların hem edebiyat hem de ruhsal yaşamlarında önemli bir kilometre taşı vardır: Kral James, öbür adıyla King James Çevirisi. Bazı çeviri ve edebiyat uzmanları, bu çevirinin İngiliz dili ve edebiyatı üzerindeki etkilerini saymaya kalkmanın, deniz kıyısındaki kumları saymaya kalkmak gibi olduğunu söylerler. Değişik İngilizce çevirilerle içli dışlı olanlar, Kral James çevirisinin sonraki çevirileri nasıl etkilediğini kolaylıkla görebilirler. Tabii konumuz Türkçe Kutsal Kitap ve bu kitabın çevirisi olunca ilk Türkçe çeviriyle ilgili bilgiler için zaman tünelinde 350 yıl kadar geri gitmemiz gerekir.
Kutsal Kitap’ın her dile yapılan çevirisinin ilginç bir öyküsü var dedik. Bunların arasında Türkçe ilk çevirinin öyküsü kadar dramatik olanı pek azdır. Çevirinin başlaması, süreci, çevirmenin yaşam öyküsü ayrı ayrı birer serüvendir.
Öykünün ilk bölümü için zaman tünelinde aşağı yukarı 400 yıl geriye gitmemiz gerekir. 1600’lerin başlarında Polonyalı bir ailenin bir erkek çocuğu olur. Aile çocuğa Albertus adını verir. Albertus Bobowsky. Bobowsky henüz küçük bir çocukken Tatar akıncıları tarafından kaçırılıp zengin, soylu bir Osmanlı ailesine satılır. Daha sonra Osmanlı saray çevresine giren Bobowsky yirmi yıl süreyle ciddi ve disiplinli bir eğitimden geçirilir. Bu eğitim döneminden sonra İslamiyet’i kabul eder ve Ali Bey adını alır.
Dil konusunda üstün yeteneklere sahip olduğu kuşku götürmez. On yedi dili rahatlıkla anlamasının yanı sıra İngilizce, Fransızca ve Almanca’yı mükemmel konuşabilmektedir. Sarayda yaşayan Ali Bey, bu nitelikleriyle çok geçmeden VI. Mehmet’in baş çevirmeni olur. İngilizce’yi böylesine akıcı şekilde konuşan Ali Bey’in İstanbul’daki arkadaşlarından biri de İngiliz vaiz Bay Boyle’du. Ali Bey, Bay Boyle’un isteği üzerine İngiliz Kilisesi’nin İlmihali’ni Türkçe’ye çevirdi. Bundan sonra sözlük ve dilbilgisi alanında da çalışmaları oldu. Saraydaki bu yeteneği başkaları da keşfetmekte gecikmedi. Bunlardan biri, o sırada İstanbul’da bulunan Hollanda elçisi Levin Warner’dı. Levin Warner’in teşvikiyle Ali Bey’in Kutsal Kitap çeviri tarihinde adı geçen kahramanlardan biri olmak yolunda ilk adımı attığını görüyoruz. Ali Bey’in doğrudan özgün dillerden mi çeviri yaptığı kesin olarak bilinmemektedir, ama sonraki araştırmalar çevirinin akıcı, sadık ve edebi açıdan başarılı olduğunu göstermiştir. Ali Bey, Kutsal Kitap’ın tamamı üzerindeki çalışmalarını 1666’da tamamladı. Çeviri gerekli kontrollerden geçtikten sonra basılmak üzere Hollanda’nın Leyden Üniversitesi’ne gönderildi. Metnin Leyden’e gönderilmesiyle Ali Bey’in işi tamamlandı. Tarihi kayıtlar, Ali Bey’in en büyük arzusunun tekrar Hıristiyanlık’a dönmek olduğunu bildiriyor bize. Ne yazık ki, ölüm, ismen Müslüman, ama yürekte Hıristiyan olan Ali Bey’in bu arzusunun gerçekleşmesine olanak bırakmadı.
Biz yine çevirinin öyküsüne dönelim. Leyden’e gönderilen metin her nedense basılmayıp bir rafa kondu; ister inanın ister inanmayın, 150 yıl o rafta kaldı. Dile kolay! 150 yıl insanlık tarihinde çok uzun bir zaman dilimi sayılır.
150 yıllık ara bizi 1800’lerin başına taşır. Bu sırada Rusya’nın İstanbul’daki elçisi Baron von Diez, Türkçe’ye duyduğu büyük ilgiyle işe koyulup kısa zamanda bu dilin en yaman uzmanlarından biri olduğunu gösterir. Diplomatların değişmeyen kaderi bu ya, bir süre sonra von Diez Berlin’e tayin edilir. İşte Berlin’de bulunduğu ilk yıldan itibaren Ali Bey’in unutulmuş metnine duyduğu ilgi yeniden uyanır. Tam bu sırada Hollanda’yı da kapsayan bir gezinin başında bulunan Rev. Robert Pinkerton’la tanışır. Pinkerton aynı zamanda İngiliz ve Ecnebi Kitab’ı Mukaddes Şirketi’nde çalışmaktadır. Aralarında geçen konuşmanın ana konusu Ali Bey’in yıllar önce üzerinde çalıştığı Kutsal Kitap çevirisidir.
Pinkerton’ın geziden sonraki ilk işi Ali Bey’in metnini incelemek olur. Çevirinin kalite ve doğruluğundan emin olduktan sonra Kitab’ı Mukaddes Şirketi’nin Londra’daki merkeziyle temasa geçer ve Leyden Üniversitesi yetkilileriyle metnin kopyasını edinmek için görüşmelere başlar. Üniversite büyük bir cömertlikle metnin Berlin’de bir kopyasının yapılmasına izin verir. Kitab’ı Mukaddes Şirketi, metnin basıma hazırlanması görevini Baron von Diez’e verir.
Baron hemen işe koyulur. 1814’te günlüğüne şu notu düşer: “Tanrı’nın yüceliği ve sevdiğim insanlar için bu işin bir an önce sonuçlanmasını yürekten diliyorum. Bu konuda beni kaygılandıran bir tek şey var: Altmış yaşındayım ve sağlığım çok iyi; ama yine de işin ortasında Rab beni yanına çağırırsa işi kimin bitirebileceğini bilmiyorum. Tanrı’ya dua edeceğim, bana bu işi bitirmek için ömür versin.” Bu sözler Baron’un adanmışlığını, Tanrı Sözü’ne verdiği değeri anlatmaya yetiyor sanırız. Günlüğünde şöyle devam eder sözlerine: “Eğer metin şu ana kadar gördüğüm kalite ve doğrulukta devam ederse bana çok az iş kalacak gibi. İnanıyorum ki, Ali Bey’in çevirisi, Türkçe’nin kalıcılığı için tarih boyunca değişmez bir kaynak olacaktır. Eğer bir gün Türk dili herhangi bir nedenle yok olsa bile bu kitap sayesinde dili yeniden diriltmek hiç de zor olmayacaktır.”
Ne yazık ki Baron’un sağlığı iradesi kadar güçlü çıkmadı. İşe başladıktan iki yıl sonra, daha ancak Musa’nın ilk dört kitabını bitirmişti ki, ölüm onun bu soylu işine ara noktayı koydu. Günlüğünün son satırları şöyleydi: “Yaşarsam Rab için yaşarım; ölürsem Rab için ölürüm.” “RAB işçilerini gömer, ama işine devam eder” diye bir söz vardır. Bu sefer de böyle oldu ve RAB kısa zamanda işi sürdürecek birini sağladı. Yine Kitab’ı Mukaddes Şirketi aracılığıyla Baron’un yerini M. Jean Daniel Kieffer aldı.
Kieffer’in yaşam öyküsü, Türkçe Kutsal Kitap çevirisinin öyküsüne uyacak kadar renkli ve ilginçtir. Strasbourg’da 1767’de doğdu. Çocukken babasını kaybetti. Gençliğinin ilk yıllarında doğu dillerine duyduğu ilgiyle Strasbourg’daki St. William Üniversitesi’ne başladı. Dil alanındaki başarısı onu Paris’te bulunan dışişlerine taşıdı.
Kieffer 1796’da Fransa’nın İstanbul elçiliği tercümanlığına atandı. İstanbul’a gelişinden kısa süre sonra Osmanlı-Mısır Savaşı başladı. Fransa’nın Mısır üzerindeki nüfuzundan dolayı Kieffer ve Fransa Elçisi, Padişah’ın hışmına uğradı; her iki görevli de Yedikule zindanlarına atıldı. Birkaç yıl dünyayla temasları tamamen kesilmiş olarak zindanda tutuldular.
Bu süre içinde Yedikule, Kieffer’in çalışma odası haline geldi. Zindandaki arkadaşlarının yardımıyla Türkçesi’ni pekiştirdi. 1803’e kadar süren zindan hayatı sonunda Paris’e döndü. Aynı yıl Napolyon’un huzuruna çıkacak olan Türk elçisine eşlik etti. Dil yeteneğini keşfeden devlet adamları çok geçmeden ona en layık yeri buldular: Dışişlerinde çevirmenlik. Ardından Fransız Üniversitesi’nde açılan Türk Dili profesör yardımcılığı pozisyonuna atandı. 1817’de Kral’ın doğu dilleri tercümanlığına atandı. Bay Kieffer’in Kitab’ı Mukaddes Şirketi’yle nasıl temasa geçtiği tam bilinmiyor; ama Protestanlık’ın Fransa’da hoş görülmesiyle başlayan bir ilişki olduğu tahmin ediliyor. Bu şekilde, 1817’de Baron von Diez’in ölümünden üç ay sonra Profesör Kieffer, Kitab’ı Mukaddes Şirketi’nden gelen teklifi kabul ederek Ali Bey’in çevirisi üzerindeki çalışmalarına 25 Temmuz 1817’de krallığın izniyle başladı.
Profesör Kieffer’in isteğiyle Ali Bey’in metni Paris’e gönderildi. Leyden Kütüphanesi’nin müdürü Kieffer’e yazdığı mektupta, “Bu çalışmayı zevkle yapacağınıza, Kitab’ı Mukaddes Şirketi’ni memnun edeceğinize ve yazın dünyasına büyük bir katkı sağlayacağınıza inanıyorum.” Bu sözlerden aldığı teşvik ve cesaretle işe girişen Prof. Kieffer metni hızla basıma hazırlamayı hedefledi. 1819’da Prof. Kieffer, Kitab’ı Mukaddes Şirketi’nin kuruluş yıldönümünde Gloucester Dükü’ne takdim edildiğinde elinde mürekkebi hâlâ kurumamış üç adet İncil vardı. Paris’te krallık matbaasında basılmıştı. Kieffer’i kutlayanlar arasında ünlü İngiliz parlamenter William Wilberforce da vardı.
O ilk heyecan geçmeden İncil metninde ciddi bazı çeviri hataları saptandı. Bereket versin, sadece yüz kopya kadarı dağılmıştı. O kopyalar da toplandı ve hemen bir komisyon kurulup hatalar giderildi. İncil’de toplam kırk dokuz çeviri hatası düzeltilmişti. Artık Prof. Kieffer ve yardımcıları Eski Antlaşma’ya başlayabilirlerdi. Ali Bey’in metni özgün dildeki metinle karşılaştırılarak işe devam edildi. Nihayet 1827’de gözden geçirme ve düzeltme işlemleri bitirilip Kutsal Kitap’ın tamamı basıldı ve Ali Bey’in metni Leyden’e geri gönderildi.
İlk Türkçe (Osmanlıca Türkçesi demek daha doğrudur) basımı 1827’de Paris’te yapılan Kutsal Kitap’ın İstanbul’a ulaşan ilk nüshaları buradan da Anadolu’nun çeşitli bölgelerine dağıtıldı. Öykünün bundan sonraki yüz yılını atlayıp çağdaş Türkiye sınırları içinde yer alan son kırk yıllık çeviri uğraşlarına bir göz atalım.
Günümüzde sürüp giden müjdeleme uğraşları 60’larda başladı. Bu yıllarda müjdeleme için İncil ve Kutsal Kitap dışında Hıristiyanlık’la ilgili hemen hiçbir şey yoktur. 60’lı yılları yaşayanlar hatırlar; dildeki özleştirme çalışmaları büyük hız kazanmış, anne babalar okul kitaplarındaki kimi ifadeleri çözemez olmuştu. Gazete ve okul kitaplarındaki dil bir eskiye bir yeniye dönüyordu. Bu gelgitler epey sürdü. Bazı yeni sözcükler kabul görürken bazıları da alay konusu oluyordu. Hostes yerine uydurulan gökkonuksalavrat gibi… Bu özleştirme çabaları zamanla daha düzeyli ve tutarlı bir yörüngeye oturmaya başladı. Türk Dil Kurumu ve kurumun dışında faaliyet gösteren yazarçizerler, dildeki özleşme uğraşlarına kendi olanaklarınca katıldılar. Bu arada yerli ve yabancı Hıristiyanlar Kutsal Kitap’ın çağa göre eskiyen dili karşısında yeni bir çevirinin kaçınılmaz olduğunu daha açık şekilde görmeye başlıyorlardı. 70’lerin sonunda Yeni Antlaşma (İncil) çevirisi üzerinde birbirinden bağımsız çalışan iki ekip 80’lerin ortasında, nerdeyse aynı zamanda çevirilerini bitirip yayınladılar. Ancak Eski Antlaşma çevirisi söz konusu olunca her iki ekip güçlerini birleştirmeye ve tek bir Eski Antlaşma çevirisi yapmaya karar verdi.
Üç çevirmen ve bunlarla birlikte çalışan üç İbranice uzmanı, düzeltmenler ve üslup uzmanlarıyla başlayan Eski Antlaşma çeviri projesi yaklaşık on iki yıl sürdü. On iki yıl birlikte çalışan çevirmenler ve ekipteki diğer uzmanların göz önünde tuttukları temel ilke şuydu: Çevirinin özgün metne sadık olması. Sadakatin yanı sıra çevirinin Türkçe açısından akıcı, doğru, anlaşılır ve Kutsal Kitap içeriğine uygun ağırbaşlı ve düzeyli bir anlatıma sahip olması da gözetilen başka bir ilkeydi.
Eski Antlaşma çevirisi İbranice metne (Masoretik metin) dayanarak yapıldı; Yeni Antlaşma çevirisi ise Kitab’ı Mukaddes Şirketi’yle çoğu uzmanların dünyaca ortak metin olarak kabul ettiği Grekçe metinden yapıldı. Gerektiğinde ilk Grekçe çeviri olarak bilinen Septuaginta’ya, 1947 yıllarında Lut Gölü civarında Kumran mağaralarında keşfedilen Kumran Elyazmaları’na, İÖ ikinci yüzyıldan kalan Samiriye Tevratı’na, Eski Süryanice elyazmalarına, Targum’a ve Latince Vulgata’ya başvuruldu.
Özellikle metne sadık kalmak için üstün bir gayret gösterildiğinden emin olmanızı istiyoruz. Çevirmenlerin geliştirdiği ilk taslaklar birlikte çalıştıkları İbranice uzmanlarına gönderildi. Onlardan gelen önerilerin işlendiği taslak 1. taslak olarak düzeltmenlere gitti. Bu işlemlerden sonraki yeni metinler, düzeltmenler ve üslup uzmanlarınca iki üç kez gözden geçirildi. Düzeltmenlerle üslupçuların son önerileri, çevirmen, Grekçe, İbranice veyaAramice uzmanıyla düzeltmen ve üslupçuların da katıldığı çeviri kurulunda görüşülüp sonuçlandı. Çeviri kurulu yılda birkaç kez toplanarak bu işlemlerden geçen metinlere son şeklini verip onayladı. Tanrı’nın adları: Tanrı’nın Eski Antlaşma’daki adları ve sıfatları çevrilirken güçlüklerle karşılaşıldı. Uzun süren tartışmalardan sonra İbranice’de Elohim diye geçen sözcük Tanrı, Adonay sözcüğü Rab, İbranicesi dört sessiz harften oluşan ve büyük olasılıkla Yahve diye telaffuz edilen YHVH sözcüğü RAB, Yahve ve Adonay sözcüklerinin birlikte geçtiği yerler EGEMEN RAB diye çevrildi.
Kutsal Kitap’ın anlaşılır olması amaçlandı: Çevirinin hem okunurken hem de dinlenirken anlaşılır olmasına büyük özen gösterildi. Dünyanın her yerinde Kutsal Kitap okunurken dinleyenlerin sayısı, bizzat okuyanlardan fazladır. Üslup ve sözcüklerin okumayı zorlaştırmayacak biçimde seçilmesi bu nedenle çok önemlidir. Sorulması gereken soru şudur: “Bu ayet bu haliyle yanlış anlaşılabilir mi?” Böyle bir sonuç için her sözcük, her cümlecik, cümle ve birbirini izleyen paragraflar arasındaki uyuma titizlikle uyuldu. Okuyucunun dinsel geçmişi ve eğitim düzeyi gözetilerek çevrilen ifadelere son şekli verildi.
Bugün elinizde bulunan bu yeni çeviri, sadece son yirmi yıllık çalışmanın ürünü değildir. 1666’da sonuçlanan ve 150 yıl Leyden Üniversitesi’nin raflarında dokunulmadan kalan ilk Osmanlı Türkçe çevirisiyle başlayan 350 yıllık bir sürecin, çabanın, geleneğin ürünüdür. O ilk uğraşlar olmasaydı bugünkü çeviri de olmayabilirdi. Bu işe ömrünü adamış o ilk öncülerin çabaları bugünkü çeviriyi de mümkün kıldı. Bu arada Kutsal Kitap çevirisi alanında yetişmiş dünya çapında ünlü çeviri teorisyenleriyle uzmanlarının çalışmalarından çeviri boyunca, aralıksız yararlandık. Wycliffe Bible Translators başlıklı diziden ve Kitab’ı Mukaddes’in Helps For Bible Translators adlı diziden sona kadar yararlandık. Bu kuruluşlara şükran borçluyuz.
“TANRI, İNSANLARIN SUÇLARINI SAYMAYARAK DÜNYAYI MESİH’TE KENDİSİYLE BARIŞTIRDI VE BARIŞTIRMA SÖZÜNÜ BİZE EMANET ETTİ.” 2Ko.5:19