Pentatuk’a Giriş (Eski Antlaşma’nın İlk Beş Kitabı)

Kitapların Ana Hatları

Eski Antlaşma’nın ilk beş kitabı İbranice’de Tora (Tevrat) başlığı altında toplanmıştır. Yasa Kitabı olarak da adlandırılan bu kitaplar altı ana bölüme ayrılabilir:

  1. Dünyanın ve ulusların kökeni (yaratılış, insanın günaha düşüşü, uygarlığın başlangıcı, tufan, ulusların oluşması ve Babil Kulesi’nin inşası dâhil) (Yar.1–11. bölümler)
  2. İman atalarının dönemi (İbrahim’in Tanrı tarafından çağrılması, İbrahim’le antlaşmanın başlatılması, İshak’ın, Yakup’un ve Yusuf’un yaşamları, antlaşma halkının –Yakup ve ailesinin– Mısır’a yerleşmesi) (Yar.12–50. bölümler)
  3. Musa ve Mısır’dan çıkış (Mısır üzerine gelen on bela ve İsrailliler’in Mısır’dan çıkarılması, Kızıldeniz’den geçiş dâhil) (Çık.1–18. bölümler)
  4. Sina Dağı’nda Kutsal Yasa’nın (antlaşma hükümlerinin) verilmesi (On Buyruk, Tanrı’nın konutunun yapımı, kurban ve sunu düzeninin oluşturulması, Sina Dağı’ndan vaat edilmiş Kenan topraklarına yapılacak yolculuk için son hazırlıklar dâhil) (Çık.19:1–Say.10:10. bölümler)
  5. Çölde geçen yıllar (Sina Dağı’ndan çıkış, vaat edilmiş topraklarla ilgili İsrailli casusların keşfi; halkın çoğunluğunun toprakları fethetme görüşünü kabul etmesi, bunun ardından gelen Tanrı’nın yargısı, Balam’la ilgili öykü, Yeşu’nun Musa’nın yerine atanması, İsrail’in on iki oymağının toprakları paylaşması) (Say.10:11–Say.36:13. bölümler)
  6. Sina Dağı’nda yapılan antlaşmanın yenilenmesi (Mısır’dan çıkış olayının yeniden özetlenmesi, Sina Dağı’nda verilen buyrukların tekrarı ve genişletilmesi; itaatin ödüllendirileceği, itaatsizliğin ise cezalandırılacağının bildirilmesi, İsrail oymaklarının son kez kutsanması, Musa’nın ölümü ve gömülmesi) (Yas.1–34. bölümler)

Kitapların Kutsal Kitap’taki Yeri

Grekçe’de “pentateuchos” (beş ciltlik kitap) olarak tanımlanan bu kısım, Eski Antlaşma’nın ilk beş kitabından oluşmaktadır. Yahudiler bu beş kitabı “Tora” olarak adlandırırlar; İbranice olan bu terim ‘öğreti’, ‘ilmihal’ anlamına gelir.

Yazar

Hem Yahudiler hem de Hıristiyanlar, tarihsel olarak bu beş kitabın yazarı ve derleyicisi olarak Musa’yı kabul ederler. Bu görüşü destekleyen üç kanıt vardır:

  1. Bu beş kitabın içeriği: Örneğin, Yar.46:8-25’te verilen soy ağaçlarının Çık.1:1 ve Çık.6:14’te tekrarlanması; İsrailliler’in Edom karşısındaki tutumlarının temelinin (Yas.2:4) Yakup ve Esav’ın ikiz kardeş olmasına dayandırılması (Yar.25. bölüm; krş. Say.20:14); Yaratılış ve Yasa’nın Tekrarı kitaplarının benzer biçimde sonlanması; ayrıca, Tanrı’nın Musa’dan Amalekliler’in (bkz. Çık.17:14) başlarına gelecek laneti, İsrailliler’le Sina Dağı’nda yaptığı antlaşmanın hükümlerini (Çık.24:3-7), İsrailliler’in çöl boyunca yaptığı yolculuğu (Say.33:2) ve Yasa’nın bir kere daha açıklandığını (Yas.31:24-26) kayda geçirmesini istemesi.
  2. Eski Antlaşma’nın diğer kısımları: Eski Antlaşma’nın geri kalanında ilk beş kitap hem Tanrı’nın hem de Musa’nın yasası olarak tanımlanır (örn. Neh.10:28; 1Ta.16:40; 2Ta.25:4; Dan.9:11). Böylece bu kitapların hem tanrısal kaynaklı olduğu hem de insan eliyle yazıldığı belirtilmektedir (ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Kutsal Yazılar’ın Yetkisi).
  3. Yeni Antlaşma’daki kayıtlar: Yeni Antlaşma’da, Yaratılış Kitabı’nın Musa tarafından yazıldığını ima eden göndermeler yer alır (örn. Yu.1:45; Yu.5:46). İsa Mesih ve öğrencileri tarafından ilk beş kitaptan yapılan alıntılar Musa’yla ilişkilendirilir. Elç.15:1’de sünnet uygulamasının, “Musa’nın töresi uyarınca” yapıldığı söylenerek, Yar.17. bölümün Musa tarafından kaleme alındığı ima edilir.

Musa’nın yaşam öyküsü ve deneyimi göz önüne alınırsa, ilk beş kitabın yazarı olarak neden Musa’nın seçildiğini anlamak kolaydır. İlk beş kitabın öz ve içerik olarak Tanrı’nın olağanüstü eylemleriyle ilgili olması bir yana, Mısır’dan Çıkış’tan itibaren anlatılan olaylar Musa’nın Tanrı’nın yönetiminde geçen yaşamının öyküsünü yansıtır. Ancak açıktır ki, Musa’nın ölümü ve gömülmesiyle ilgili kayıtlar daha sonraki bir yazar tarafından kaleme alınmıştır. Bu kayıtlarda Musa’dan her zaman “ben” değil, “o” olarak söz edilir. Buna göre, kitap bir özyaşam öyküsü değil, tarih kitabı niteliğindedir. Böylelikle, ilk beş kitabın Musa tarafından yazıldığı, fakat sonradan bazı açıklamalar eklenmiş bir bütün haline geldiği görüşü Hıristiyanlar ve Yahudiler tarafından yüzyıllarca kabul görmüştür.

Tarihsel Bakış

Musa’nın yaşadığı tarih, 1. Krallar Kitabı’nda önemli ölçüde isabetli olarak belirtilmiştir. 1Kr.6:1’e göre, “Süleyman’ın krallığının dördüncü yılı” ile “İsrail halkının Mısır’dan çıktıktan dört yüz seksen yıl sonrası” aynı tarihtir. İlk olay İÖ 966’da gerçekleştiğine göre, sonraki olayın, yani Mısır’dan çıkışın tarihi İÖ 1446’dır (tabii ki eğer ayetteki “480 yıl” birebir anlamda kullanıldıysa; bkz. Hâkimler: Giriş). İsrailliler’in çölde geçirdiği kırk yıllık zaman dilimi, Musa’nın beş kitabın büyük kısmını yazıya döktüğü dönem olarak kabul edilebilir.

Kitapların Teolojisi ve Mesajı

Eski Antlaşma’nın ilk beş kitabı, Tanrı’nın yaratılıştan Musa’nın ölümüne kadar, özellikle İbrahim ve soyundan gelenlerin aracılığıyla sürdürdüğü ilişkiyi konu eder. Bu ilişkinin temeli Yar.1. bölümde atılır: Tanrı insanı ‘kutsamak’ ister (Yar.1:26-28). Ama ne yazık ki ilk insan Tanrı’nın sözünden bağımsız olarak ‘iyi ve kötü’nün ne olduğuna kendi başına karar vermeye kalkınca yaratılış dâhil bütün insanlık ‘günah’a düşer (Rom.3:9; Rom.5:12-14; Rom.8:18-22).

Tektanrıcılık, insan düşüncesinin gelişmesi sonucunda şekillenmemiştir, aksine, ilk insan baştan itibaren tek Tanrı’nın varlığından haberdardı; bu gerçek Pentatuk’ta yazılanlardan açıkça anlaşılır. Tanrı’nın varlığı ilk bölümlerde sorgulanmaksızın vurgulanır; insanla iletişim kuran, güçlü, kutsal, hikmetli bir Yaratıcı söz konusudur.

İsrail halkının İbrahim’le başlayan öyküsü, halkın en başında tektanrıcı olduğu, ancak yaşadığı topraklardaki kültür çeşitliliğinden etkilenerek zaman zaman çoktanrıcılığa kaydığını gösterir (bu durum sonraki kitaplarda, özellikle Hâkimler ve Krallar kitaplarında görülür). Birçok edebi türden yararlanılarak (öykü, şiir, peygamberlik ve yasalar dâhil; ayrıca bkz. Makale: Kutsal Kitap’ta Geçen Edebiyat Türleri) kaleme alınan “Musa’nın beş kitabı”, Tanrı’nın, halkı İsrail’in kimliğini ve görevini, bu ikisinin nasıl iç içe olduğunu bildirdiği vahyidir; İsrail’in görevi ve kimliği sadece İbrahim’e değil, Adem’e kadar uzanır.

Pentatuk’ta ayrıca, tarihin ve doğanın mutlak egemeni olan RAB Tanrı’nın kurtarış sağlayan eylemleri anlatılır. Bu kurtarış eylemleri, düşüşün hemen sonrasında Tanrı’nın Adem ve Havva’nın çıplaklığını örtmesiyle başlar (bu eylem günahların örtülmesini simgeler), Nuh ve ailesini tufandan kurtarmasıyla devam eder. Kurtuluşun “semiz kökü” (Rom.11:17-18) ise Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşmadaki kutsamalardır. Pentatuk’ta (aslında tüm Eski Antlaşma’da), Tanrı’nın belki de en önemli eylemi, İsrailliler’i hem ölüm getiren melekten hem de Mısır’daki tutsaklıktan kurtarmasıdır (Çık.12:13,Çık.12:41-42).

Tanrı’nın lütfu ve antlaşmaya sadakati, yalnızca bu büyük kurtarışla ve inatçı halkına yol göstermesiyle değil, onlara yasasını vererek onlarla bir antlaşma yapmasıyla da açığa çıkmaktadır. İsrail’le yapılan antlaşma RAB ile İsrail arasındaki ilişkiyi belirler, sınırlar, tanımlar. İsrail’in kimliği ve görevi (Tanrı’nın dünyayı kutsamasının aracısı olmak) onların kutsal olmasına bağlıdır. Bu antlaşma İsrail’e kutsallığın ne olduğunu ve bunu nasıl koruyabileceklerini açıklar (Levililer Kitabı). Ancak halk antlaşmayı sürekli olarak bozar (Çık.32. bölüm), antlaşma sorumluluklarını yerine getirmekten kaçınır veya Tanrı’nın sağladıklarını reddeder (Çölde Sayım Kitabı). Bu konuda Pentatuk’ta bulunan en önemli hatırlatma, halk ne kadar vefasız olursa olsun, RAB’bin her zaman antlaşmaya bağlı kalacağı ve halkından vazgeçmeyeceğidir. Buna göre Pentatuk’un temalarından biri, Tanrı’nın vaatlerinin nasıl kısmen (çünkü insanın günahları bunu bazen geciktirmiş veya engellemiştir) yerine geldiğidir.

Pentatuk’un, İsrail tarihinin ve dolayısıyla Tanrı’nın kendisini açıklamasıyla ilgili tasarının bir sonraki aşamasına işaret ettiği söylenebilir. Tanrı’nın sağladığı antlaşmaya kendi çabalarıyla bağlı kalamayan biri için İbrahim iyi bir örnektir; İbrahim’in yaşamı, Tanrı’yı hoşnut edecek ve kişiyi kurtuluşa kavuşturacak tek yolun iman olduğunu gösterir (Yar.15:6; Rom.4. bölüm). Elçi Pavlus, Yasa’nın insanı günaha tutsak ettiğini, buna bağlı olarak kurtuluşa kavuşturacak tek bir yol olduğuna işaret ettiğini vurgular (Gal.3:19–Gal.4:7). Sonuç olarak Pentatuk, insanın günahını tümüyle ve bir kerede olmak üzere bağışlatarak insanı arındırabilecek mükemmel kurban olan “son Adem” Mesih’in gelişini işaret eder (Yar.12:1-3; Yar.49:8-12; Say.24:15-19; bazı yorumculara göre Yar.3:15 ve Yas.18:14-22 de buna dâhildir: ayrıca bkz. Yas.30:1-10; 1Ko.15:45).