Antlaşmalar Arası Dönem

Eski Antlaşma ile YeniAntlaşma arasındaki dönem siyasi, kültürel ve dinsel değişimlere tanık oldu. Bu süre boyunca yetki ve görev dengelerinin değişmesi ve neredeyse üç bin yıldır egemenlik sürmüş olan Ortadoğu kültür geleneğinin gücünü yitirmesi söz konusuydu.

Kutsal Kitap tarihinde Nehemya’nın dönemi (İÖ yaklaşık 432–435) ile Mesih’in doğumu arasında geçen yaklaşık dört yüz yıllık süre “antlaşmalar arası dönem” olarak tanımlanır. “Sessiz yıllar” olarak adlandırılan bu dönem (çünkü Tanrı’dan hiçbir vahiy gelmedi) gerçekte hiç de sessiz geçmedi. Bu dönemin siyasal ve dinsel olayları, yazılı edebiyatı ve sosyal değişimleri Yeni Antlaşma çağını şekillendirdi.

Siyasal Gelişmeler

İsrail, Babil’e tâbi olmasının sonucunda bağımsız ulus kimliğini yitirdi ve zamanla art arda hâkimiyetlerini kuran güçlü imparatorlukların egemenliğinde küçük bir bölge krallığı haline geldi. Antlaşmalar arası dönemle ilgili başlıca kaynak olan Yahudi tarihçi Josefus, yazılarında Pers egemenliğinde geçen yıllardan hiç söz etmediğinden dolayı bu konuda elde çok az bilgi vardır. Pers İmparatorluğu ve etkileri hakkında bilinenler (örneğin, boyundurukları altına aldıkları halklara özellikle dinleri konusunda gösterdikleri hoşgörü), Ezra ve Nehemya gibi sürgün sonrası yazılan kitaplara dayanır.

Büyük İskender’in Ortadoğu’ya uzanmasıyla birlikte (İÖ 332), İsrail ulusuna karşı yeni ve sinsi bir tehdit ortaya çıktı. İskender ve kendisinden sonra gelenler, Grek dilinin ve kültürünün egemenliği altında birleşen bir dünya yaratma siyaseti güdüyorlardı. Grekleştirme (Helenizm) adı verilen bu siyasetin Yahudiler üzerinde kültürel anlamda etkisi oldu. İsrail halkı sürgün sırasında ve sürgün sonrası dönemde zaten bir kimlik bunalımı yaşıyordu; Grekleştirme’ye karşı aldıkları tavır, bu kimlik sorunlarını daha fazla yüzeye çıkardı ve Yahudiler’de önemli kültürel ve dinsel değişimlere neden oldu.

İskender’in ölümünden sonra (İÖ 323) imparatorluğu İskender’in komutanları arasında paylaşıldı. Bunlardan ikisi kendi adlarıyla anılan hanedanlıklar kurdular. Mısır’daki Ptolemi (Batlamyus) Hanedanlığı ile Suriye ve Mezopotamya’da kurulan Selefki Hanedanlığı, Ortadoğu hâkimiyeti için yüz yıldan fazla birbirleriyle çatıştılar.

Batlamyus Hanedanlığı Yahudiler’in dinsel konulardaki hassasiyetlerine saygılıydı; ancak İÖ 198’de Selefkiler hâkimiyeti ele geçirdi ve Yahudi tarihinin en kahramanca dönemlerinden birine kapı açılmış oldu.

Selefkiler’in yönetiminde geçen ilk yıllar, büyük ölçüde Batlamyuslar’ın hoşgörülü yaklaşımının bir devamı niteliğindeydi; ancak IV.Antiokus Epifanes (İÖ 175–164), zayıflayan hanedanlığınıbirleştiripgüçlendirmek amacıyla katı bir Grekleştirme siyaseti izleyerek bu durumu değiştirdi. Antiokus, Yahudi dinini kökünden ortadan kaldırmayı hedef aldı. Yahudidininin bazı temel uygulamalarınayasak koydu, Tevrat’ın(Musa’nın beş kitabı) tüm kopyalarını yok etmeye çalıştı ve Grek tanrısı Zeus’a sunu sunmayı zorunlu kıldı. En nefret uyandıran hareketi, Yeruşalim’deki tapınağa bir Zeus heykeli dikmek ve burada domuz kurban etmekti. Yahudi üst sınıfının bir kısmı Grek kültürünü çoktan benimsemişkenYahudiler’in büyük çoğunluğuöfke içindeydi; bu kesim kimliklerinin başlıca unsurlarının yok edilmesine izin vermedi.

Kâhin soyundan gelen yaşlı bir köylü olan Matatya ve beş oğlu Yahuda(Makabi), Yonatan, Simon, Yohanan ve Eleazar’ın öncülüğündeAntiokus’a karşı bir ayaklanma başladı. Bunlar yaşadıkları köy olan Modin’e kurulan bir Grek sunağını parçaladılar ve Antiokus’un özel temsilcisini öldürdüler. Bu olay, yirmi dört yıl sürecek Makabi ayaklanmasını (İÖ 166–142) tetikledi. Ayaklanmanın sonucunda Yahudiler, İÖ 142’den, Romalılar’ın hâkimiyeti ele geçirdikleri İÖ 63 yılına dek sürecek olan bağımsızlıklarını kazandılar. Makabi ayaklanması, milliyetçi duyguların tırmanmasına, Tevrat’a karşı daha fazla hassasiyet gösterilmesine ve (Tanrı’nın adil ve barışçıl yönetimini kurması ve halkı olan İsrail’i üstün konuma ulaştırması için) Tanrı’nın müdahalesini görme arzusunun artmasına yol açtı. Bütün bunlar da zamanla, YeniAntlaşma’da söz edilen, bazı Yahudi din bilginlerinin katı yasacı tutumuna dönüştü.

Ne var ki, Matatya’nın ailesinin kazandığı zafer sonunda pahalıya mal oldu. En küçük oğlu Simon’un ölümüyle birlikte kurdukları Hasmonlar Hanedanlığı kısa süre içinde Selefkiler’den hiç de farklı olmayan bir üst sınıf iktidarı haline geldi. Simon’un oğlu Yohanan Hirkan’ın yönetiminde Makabiler’i desteklemiş olan dindar Yahudiler gözden düştü. Birkaç istisna dışında Hasmonlar’ın tümü, Helenizm taraftarı Yahudiler’le yakınlaştılar. Sadukiler’in aksine Helenizm’in yayılmasına karşı çıkan Ferisiler, Aleksandros İannaios’ın zulmüne uğradılar (İÖ 102– 76).

Hasmonlar Hanedanlığı, giderek genişlemekte olan Roma İmparatorluğu’nun İannaios’un iki oğlu II. Aristobulos ile II. Hirkan arasındaki güç savaşına müdahale etmesinin ardından İÖ 63’te sona erdi. Romalı komutan Pompeius, tapınak bölgesini üç ay kuşattıktan sonra Yeruşalim’i ele geçirdi ve görevini yapmakta olan kâhinleri acımasızca katledip En Kutsal Yer’e girdi. Böylece Roma hâkimiyeti, Yahudiler’inasla unutmayacağı korkunç bir küfür ile başlamış oldu.

Edebi Gelişmeler

Baskı ve iç çekişmelerle geçen bu yıllar boyunca İsrail halkı, yaşadıkları dönemi anlatan önemli miktarda yazılı eser üretti. Bütün bunlara ek olarak bu dönemde kıyametle ilgili edebi eserlerdebüyük bir artış oldu. Yaşanılanlar karşısında duyulankaramsarlıkve gelecek çağda Tanrı’nın insanlık tarihine yapacağı müdahalenin vurgulandığı, kurtuluş veya gönence kavuşmayla ilgili vaatler içeren görümlerin ve simgelerin yer aldığı bu yazılar, sıkıntı içindeki İsrail halkına Tanrı’nın vaat ettiği umuda odaklanmaları için cesaretlendirmeyi amaçlıyordu. Böylelikle apokaliptik (anlaşılması zor simgesel anlatımlarla süslü) edebiyat döneme damgasını vurdu.

Septuaginta . Yahudi kaynaklarında, Batlamyus Filadelfus’un (yaklaşık İÖ 250) girişimiyle İskenderiye yakınlarındaki Faros Adası’nda bir araya getirilen yetmiş iki dil uzmanının Eski Antlaşma’yı yetmiş iki günde Grekçe’ye çevirdiği anlatılır. Bundan dolayı Latince’de yetmiş anlamına gelen “Septuagint” sözcüğü bu çevirinin adı haline gelmiştir. Yetmiş sayısının Roma rakamlarıyla ifadesi olan “LXX”, eserin kısaltması olarak kullanılır.

Tevrat (Musa’nın beş kitabı) İÖ 250 civarında muhtemelen İskenderiye’deki Grekçe konuşan Yahudiler’in kullanımı için bu dile çevrildi. Eski Antlaşma’nın geri kalanı ve bazı Kutsal Yazılar listesi dışında kalan kitaplar, kesin olarak belirlenmesi zor olan bir tarihte, İsa Mesih’in çağından önce LXX içerisinde yer aldılar.

Septuaginta, hızlı biçimde İskenderiyeliler gibi Filistin dışında yaşayan ve artık İbranice konuşmayan öbür Yahudiler’in de Kutsal Kitap’ı haline geldi. Bu çevirinin yarattığı etki göz ardı edilemeyecek kadar güçlü oldu. Bu çeviri sayesinde Kutsal Yazılar,hem artık atalarının dilini konuşmayan Yahudiler’e hem de tüm Grekçe konuşan dünyaya ulaştı. Daha sonraları ilk kiliselerin kullandığı Kutsal Kitap haline geldi. Ayrıca yaygın olarak bilindiği ve kullanıldığı için Apokrif yazıların da korunmasına katkı sağladı. Yeni Antlaşma’ya yapılan Eski Antlaşma alıntılarının büyük çoğunluğu LXX kaynaklıdır. Grekleştirme politikasının Yahudiler üzerinde kültürel bakımdan olumsuz etkileri olmasına karşın, Grekçe’nin o dönemin ticaret dili haline gelmesi Yahudi olmayan halklara Müjde’nin daha kolay yayılmasını sağladı.

Apokrifa . ‘Saklı’ anlamına gelen Grekçe sözcükten türeyen bu ad, 2. Esdras hariç olmak üzere (yaklaşık İS 90), antlaşmalar arası dönemde yazılarak Kutsal Yazılar listesine dâhil edilen ek kitaplara aittir. Roma ve Doğu Hıristiyanlığı’nda geçerli elyazmaları olarak tanınmaları karmaşık bir sürecin sonucunda olmuştur.

Günümüzde Protestanlar tarafından kabul edilen Eski Antlaşma kitapları listesi muhtemelen İS 70–200 yıllarında oluşturulmuştur. İbranice Kutsal Yazılar listesi, Septuaginta kullanan ilk kiliseler tarafından kabul edilmedi. Hangi kitapların Kutsal Yazılar listesine ait olduğu konusunda bazı kilise babaları arasındaki anlaşmazlıklara rağmen, Apokrif kitaplar Reform dönemine kadar pek çok Hıristiyan tarafından kullanılmaya devam etti. O dönemde çoğu Protestan İbranice listeyi kabul ederken, Roma Kilisesi Trent Konsülü’nde (1546) ve daha yakın zamandaki Birinci Vatikan Konsülü’nde (1869–1870) aldığı kararlarla Apokrifa’yı içeren kapsamlı İskenderiye listesini geçerli kabul etti.

Apokrif kitaplar, Katolik Kilisesi’ndeki yerini kilise yetkisinin ağırlığı sayesinde korumaktadır; zira bu kitaplar Kutsal Yazılar edebiyatı arasında yer almazlar. Bu eserleri yazan Yahudi toplumu da bunları Kutsal Yazılaredebiyatına dâhil olarak kabul etmez; 1. Makabeler Kitabı’ndaki tarihsel kayıtlarda bile sayısız hata ve tarihsel sapmalar bulunur. Ayrıca Apokrif kitaplarda Kutsal Yazılar’a aykırı düşen birçok öğe bulunur. Bununla beraber Apokrif kitaplar, antlaşmalar arası dönem hakkında değerli bir bilgi kaynağı niteliğindedir.

Kumran Tomarları . 1947 yılının ilkbaharında bir Arap çoban tamamen şans eseri olarak Lut Gölü yakınlarındaki bir mağarayarastladı ve burada “çağdaş döneminen büyük elyazması keşfi” olarak adlandırılan olay gerçekleşti. Çevredeki mağaralarda bulunan belge ve tomarlar arasında Eski Antlaşma kitapları, birkaç Apokrif kitap, elçisel yazılar ve pseudepigraf yazılar (“takma adla yazılan yazılar” olarak çevrilebilir; bunların yazarları, Kilise’nin tanınmış şahıslarının adlarını kullanarak metinlerin kabulünü garantilemeyi amaçlıyordu) bulunuyordu.

Bulunan eserlerin yaklaşık üçte biri Kutsal Yazılar’dan oluşuyordu ve bunlar arasında Yeni Antlaşma’da en sık alıntılanan Mezmurlar, Yasa’nın Tekrarı ve Yeşaya kitapları yer almaktaydı. En göze çarpan buluntulardan biri yedi metre uzunluğundaki Yeşaya tomarıdır.

Ortaya çıkarılan tomarlar Eski Antlaşma’nın içeriğinin özgünlüğü hakkındaki araştırmalara önemli katkılarda bulundu; özgün metinlere, daha önceden bilinenlerden bin yıl daha yakın bir zamana ait elyazması kopyalar elde edilmiş oldu. Kutsal Kitap İbranicesi ve Aramicesi’yle ilgili anlayış ve antlaşmalar arası dönemde Yahudilik’in gelişimi hakkındaki bilgiler önemli ölçüde arttı. Kutsal Kitap okuyucuları için büyük önemde olan bir diğer konu, bu keşifle birlikte Eski Antlaşma metinlerinin büyük özenle kopyalandığının anlaşılması ve metinlerin genel güvenilirliği açısından nesnel kanıtlar sağlanmasıdır.

Sosyal ve Dinsel Gelişmeler

İsa Mesih’in dönemindeki Yahudilik, önemli ölçüde antlaşmalar arası dönemin baskılarına tepki olarak ortaya çıkan değişimlerle şekillenmiş haldeydi. Kimliği ve simgeleri elinden alınmaya başlandığında İsrail halkının gösterdiği tepki, kitaplarını ve geleneklerini korumak oldu. Yeni Antlaşma dönemine gelindiğinde, tektanrıcılık ve antlaşmalar hâlâ “öğretisel temel”i oluşturuyordu, ancak artık derin görüş ayrılıkları olan birçok Yahudi mezhep ortaya çıkmıştı.

Diaspora . İsrail halkının sürgün döneminde başlayan dağılması antlaşmalar arası dönemde de sürdü; Peygamberlik Kitapları’ndaki “geri dönüş” vaadi sürgünden dönüşe yönelikti. Vaat edilen topraklardan ve tapınaktan uzak yaşayan Yahudiler Tevrat’ıçalışmaya ve havra yaşamına yöneldiler. Kilisenin ilk dönemlerinde müjdeciler, hizmetlerine, bu dağılmış Yahudiler’e hitaben Eski Antlaşma’nın Grekçe çevirisini (Septuaginta) kullanarak başladılar. İsa Mesih özellikle vaat edilen topraklardaki Yahudiler’e hizmet etti, Elçi Pavlus ise (yine Rab İsa’nın buyruğuyla) diasporadaki Yahudiler’e yöneldi.

Sadukiler . Ayrıca bkz. Tablo: Yahudi Mezhepleri. Grek kültürü en büyük etkisini Saduki mezhebi aracılığıyla gösterdi. Üst tabaka soylulardan oluşan Sadukiler tapınak cemaati haline geldi ve tapınak düzenini koruma konusunda hak iddia etti. Seyrek de olsa orantısız siyasal güç kullandılar ve dinsel olmaktan ziyade politik bir mevki haline gelen başkâhinliği kontrol altında tuttular. Tevrat haricindeki tüm kutsal yazıları ve Tevrat’ta(Musa’nın beş kitabı) yer almayan her öğretiyi (diriliş gibi) reddettiler. Bu tutumları, en keskin ve saldırgan yönüyle, özellikle İsa Mesih’in yargılanmasında ve kiliselere yapılan zulümde görüldü.

Havra . Sürgün sırasında İsrail halkı tapınaktan, ulusal kimliğinden ve simgelerinden mahrum bırakıldı ve putperest uygulamalarla kuşatıldı. İnançlarına ait tüm unsurlar yok olma tehlikesiyle karşılaştı. Bu koşullar altında yaşayan sürgünler, Tevrat, Tanrı’nın seçilmiş halkı oldukları inancı, Şabat Günü, sünnet ve temizlik ilkeleri gibi korumakta oldukları değerlere yöneldiler. Tapınak olmadığı için kurban düzeni yerine Kutsal Yasa çalışmasına ve duaya önem verdiler, öğretilere dayalı üslubu yavaş yavaş terk edip kişisel dindarlığa ve eylemlere odaklandılar. Tapınak yerle bir edilmişti, ancak İsrail halkı yaşamayı sürdürdü; tapınaktan yoksun geçen yıllarının ardından kurdukları yeni düzenle (yeni dinsel simgeler ve havra düzeni) inançlarınıTevrat’ın taşınabildiğiher yerde uygulanabilecek hale getirdiler. Havra düzeniyle birlikte benimsenen bireysel olarak Tanrı’ya tapınma, hem Yahudi inancının korunmasını sağladı hem de Müjde’nin öğretisinin anlaşılmasına zemin hazırladı.

Ferisiler . Ayrıca bkz. Tablo: Yahudi Mezhepleri. Havra cemaati olan Ferisiler, sıradan Yahudiler’in yaşamında Kutsal Yasa’nın yeniden yorumlanması ve daha doğru uygulanması için çaba gösterdiler. Musa’nın günlerinden beri müthiş biçimde değişmiş olan bir dünyada, Yahudiler’in Tanrı’nın önünde doğrulukla yaşamalarını sağlamak amacıyla Kutsal Yasa’nın etrafına bir “çit” örmüşlerdi. Sayıca az olmalarına rağmen Ferisiler halkın desteğini kazandılar, dinsel ve temizlikle ilgili konulardaki tutuculukları nedeniyle ulusal siyaseti olmasa da halkın düşünce biçimini yaygın ölçüde etkilediler. İS 70’ te tapınağın yıkılmasının ardından kalan tek mezhep oldular ve günümüz Yahudilerinin ruhsal ataları haline geldiler.

Ferisiler’in Grek-Roma dinsel görüşleri ve felsefeleri, birçok açıdan Müjde öğretisinin anlaşılması için uygun bir ortam hazırlamış oldu. Grekler, din seçiminde kişinin vicdani özgürlüğün gerekliliğini vurguluyordu. Romalılar ise topluluğa önem veriyor, ahlâki değerleri ve gerçekliği dinden ayrı tutuyordu. Din bir yurttaşlık sorumluluğu olarak kabul edildi ve dinsel mekânların mimarisinin ve törenlerin ihtişamlı olmasına özen gösterilirdi. Hıristiyan tapınma düzeni bu anlamda kişiselliği ve sadeliğiyle fark yaratıyordu.

Sonuçta, bu ara dönemde yaşanan olumlu olumsuz tüm gelişmeler, hem İsa Mesih’in bildirisinin kabul görmesine ve yayılmasına olanak sağlayan ortamın oluşmasına katkıda bulunmuş oldu, hem de farklı düşüncelerin özgürce dile getirilebildiği bir dönem olması bakımından İsa Mesih’in gelişi için uygun bir zaman olmasını da sağladı (Gal.4:4).