Eski Antlaşma ve Antik Metinler

Çeşitli Eski Antlaşma metinlerine ışık tutan veya bu metinlerle paralel bilgiler içeren başlıca eski Ortadoğu belge

örnekleri şunlardır:

AMARNA MEKTUPLARI	Kenan ve Akkad dilleri İÖ 14. yüzyıl	Kenanlı yazmanlar tarafından yazılan yüzlerce mektup, III. Amunhotep ve Akheneton dönemlerinde Kenan ve Mısır arasındaki sosyal, siyasi ve dini ilişkileri aydınlatır.
AMENEMOPE’NİN BİLGELİĞİ	Mısır dili İÖ birinci binyılın başları	Otuz bölümlük bu bilgelik sözleri Özd.22:17–Özd.24:22’ye benzer ve Eski Antlaşma bilgelik edebiyatına en yakın metindir.
ATRAHASİS DESTANI	Akkad dili İÖ ikinci binyılın başları	Yaratılışı ve tufan da dâhil olmak üzere, ilk insanlık tarihini tasvir eden bir destandır.
BABİL YAZMASI	Akkad dili İÖ birinci binyılın başları	Acı çeken bir adam ile arkadaşının diyalogu (Eyüp gibi)
KOREŞ TOMARI	Akkad dili İÖ altıncı yüzyıl	Pers Kralı Koreş, Babil fethini kaydeder (krş. Dan.5:30; Dan.6:28), yeni tebaalarına ve ilahlarına karşı takındığı cömert siyasetle övünür.
KUMRAN ELYAZMALARI	İbranice, Aramice, Grekçe İÖ üçüncü yüzyıl – İS birinci yüzyıl	Yüzlerce tomar, Eski Antlaşma kitaplarının ve metinlerin en eski kopyalarını içerir.
EBLA TABLETLERİ	Sümerce, Ebla dili İÖ üçüncü binyılın ortaları	Binlerce ticari, yasal, edebi ve mektup tarzında metin, kuzey Suriye’de iman atalarından önceki bir dönemin kültürel canlılığını ve siyasi gücünü anlatır.
ELEFANTİN PAPİRÜSÜ	Aramice İÖ beşinci yüzyılın sonu	Mektuplar ve kontratlar, Yeruşalim’in İÖ 586’da işgal edilmesi üzerine Mısır’ın güneyine kaçan Yahudiler’in yaşamını belgeler.
ENUMA ELİŞ	Akkad dili İÖ ikinci binyılın başları	Babil gök ilahı Marduk’un, diğer tanrılar arasındaki üstünlüğü anlatılır. Yedi tabletten oluşan destan, bir yaratılış öyküsü içerir (krş. Yar.1–2. bölümler).
GEZER TAKVİMİ	İbranice İÖ onuncu yüzyıl	İsrail’in orta batısından bir okul öğrencisi, mevsimleri, ekinleri ve zirai yılın etkinliklerini anlatır.
GILGAMIŞ DESTANI	Akkad dili İÖ ikinci binyılın başları	Uruk Kralı Gılgamış’ın başından pek çok macera geçer; bunlar arasında büyük bir tufandan kurtulan tek kişi Utnapiştim’le karşılaşması da vardır.
HAMMURABİ KANUNLARI	Akkad dili İÖ 18. yy	Ondan önce ve sonra gelen benzerleriyle birlikte Hammurabi Kanunları, Eski Antlaşma’daki Musa’nın yasalarıyla birçok noktada benzerlikler gösterir.
ATEN’E İLAHİ	Mısır dili İÖ 14. yüzyıl	Şiir, Mez.104’tekine benzer bir üslupla, güneşin iyiliğine ve evrenselliğine övgüler dizer.
İŞTAR’IN ALÇALMASI	Akkad dili İÖ birinci binyıl	Tanrıça İştar, geçici olarak (Eski Antlaşma’daki Şeol’u andıran ifadelerle tasvir edilen) ölüler diyarına iner.
YEHOYAKİN’İN TAYIN BELGELERİ	Akkad dili İÖ altıncı yüzyılın başları	II. Nebukadnessar’ın yönetiminden kalma kısa metinlerde Yahuda’nın sürgün edilmiş kralı Yehoyakin’e ve oğullarına ayrılan tayınlar kaydedilir (krş. 2Kr.25:27-30)
KRAL LİSTELERİ	Sümerce İÖ üçüncü binyılın sonları	Tufandan önce yaşayan Sümer krallarının yönetimlerinin binlerce yıl sürdüğü söylenir; bu durum Yar.5. bölümde belirtilen tufandan önceki ataların uzun ömürlerini anımsatmaktadır.
LAKİŞ MEKTUPLARI	İbranice İÖ altıncı yüzyıl başları	Çömlek parçaları üzerinde bulunan yazılarda, İÖ 588–586’da Yeruşalim’in Babilliler tarafından kuşatılmasından önceki çaresizlik canlı biçimde tasvir edilir.
UR’UN YIKILMASI ARDINDAN YAKILAN AĞITLAR	Sümerce İÖ ikinci binyılın başları	Bu şiir, Ur Kenti’nin Elamlılar tarafından yıkılması ardından tutulan yası anlatır.
LUDLUL BEL NEMEKİ	Akkad dili İÖ ikinci binyılın sonları	Babilli bir soylu, Eyüp’ün deneyimlerini anımsatan bir üslupla sıkıntılarından yakınır.
MARİ TABLETLERİ	Akkad dili İÖ 18. yüzyıl	Bu mektuplar ve idari belgeler, Eski Antlaşma atalarının kültürünü yansıtan âdetler, dil ve adlar hakkında ayrıntılı bilgi sağlar.
MERNEPTAH ANITI	Mısır dili İÖ 13. yüzyıl	Firavun Merneptah, aralarında “İsrail’in” de bulunduğu Ortadoğu halkları karşısında kazandığı zaferi betimsel dille ifade eder.
MEŞA ANITI (MOAV ANITI)	Moav dili İÖ dokuzuncu yüzyıl	Moav Kralı Meşa’nın (2Kr.3:4), İsrail Kralı Omri’nin halefine ayaklanması anlatılır.
MURAŞU TABLETLERİ	Akkad dili İÖ beşinci yüzyıl	“Muraşu ve oğulları” adıyla anılan bir Babil şirketinin, Yahudiler ve diğer sürgünlerle yaptığı finansal işleri belgeleyen ticari yazılardır.
MURSİLİS VE DUPPİ-TESSUB’UN ANLAŞMASI	Hititçe İÖ ikinci binyılın ortaları	Kral Mursilis, Duppi-Tessub’u kendisine bağlamak üzere ona bir antlaşma sunar. Bu ve diğer Hitit antlaşmalarının edebi ana hatları, Tanrı’nın halkıyla yaptığı Eski Antlaşma’yla çarpıcı bir benzerlik içindedir.
NABONİDUS TARİHÇESİ	Akkad dili İÖ altıncı yüzyılın ortası	Kral Nabonidus’un Babil’den uzaklaşmasını açıklayan kayıtlardır. Bu nedenle oğlu Belşassar, krallığın başındaki yönetici konumundadır (krş. Dan.5:29-30).
NEBUKADNESSAR TARİHÇESİ	Akkad dili İÖ altıncı yüzyıl başları	II. Nebukadnessar’ın döneminden kalma bu kayıtlarda, Yeruşalim’in İÖ 597’de Babilliler tarafından kuşatılmasından da söz edilir.
NUZİ TABLETLERİ	Akkad dili İÖ ikinci binyılın ortaları	Evlat edinme, doğum hakkı satışı ve diğer yasal belgeler, Eski Antlaşma atalarının yüzyıllar önceki âdetlerine ışık tutar.
KARAMSAR DİYALOG	Akkad dili İÖ birinci binyılın başları	Efendi ile kölesi, çeşitli eylemlerin iyi veya kötü sonuçlarını tartışır (krş. Vai.1–2. bölümler).
RAS ŞAMRA TABLETLERİ	Ugaritçe İÖ 15. ve 14. yüzyıl	Kenan ilahlarının ve krallarının yer aldığı bu destanlar, Kenan mitolojisi, dini ve Eski Antlaşma şiiri hakkındaki bilgileri zenginleştirir.
SARGON EFSANESİ	Akkad dili İÖ birinci binyıl	İÖ üçüncü binyılın sonlarında Akkadlar’ın hükümdarı olan I. (Büyük) Sargon, bebekliğinde bir sepet içinde ırmakta yüzerken kurtarıldığını iddia eder (krş. Çık.2. bölüm).
SARGON’UN GÖSTERİŞ YAZISI	Akkad dili İÖ sekizinci yüzyıl	II. Sargon, İÖ 722–721’de Samiriye’yi işgal edip 27 290 İsrailli’yi sürgün etmekle övünür.
SANHERİB PRİZMASI	Akkad dili İÖ yedinci yüzyıl başı	Sanherib, İÖ 701’de Yeruşalim’i kuşattığını ve Hizkiya’yı kendi kraliyet kentinde tutsak ettiğini anlatır (fakat krş. 2Kr.19:35-37).
KITLIKLA GEÇEN YEDİ YIL GELENEĞİ	Mısır dili İÖ ikinci yüzyıl	Mısır’da, yedi yıl boyunca Nil’in çekilmesi sonucunda kıtlık yaşanır; Firavun Djoser (İÖ 28. yüzyıl) ile bir ilah arasında yapılan antlaşmayla berekete kavuşulur (krş. Yar.41. bölüm).
ŞALMANESSER’İN SİYAH TAŞI	Akkad dili İÖ dokuzuncu yüzyıl	İsrail Kralı Yehu, Asur Kralı Şalmanesser’e haraç verir. Başka Asur ve Babil metinlerinde de İsrail ve Yahuda krallarına göndermeler bulunur.
ŞİŞAK’IN COĞRAFİ LİSTESİ	Mısır dili İÖ onuncu yüzyıl	Firavun Şişak, Yahuda ve İsrail krallıklarına düzenlediği seferde ele geçirdiği veya haraca bağladığı kentleri kaydeder (krş. 1Kr.14:25-26).
ŞİLOAM YAZITI	İbranice İÖ sekizinci yüzyıl sonları	Yahudalı bir işçi, Hizkiya döneminde Yeruşalim’in su ihtiyacını güvenceye almak için yapılan yer altı kanalının inşasını anlatır (krş. 2Kr.20:20; 2Ta.32:30).
SİNUHE’NİN ÖYKÜSÜ	Mısır dili İÖ 20–19. yüzyıllar	12. Hanedanlık’tan Mısırlı bir görevli, Eski Antlaşma döneminde Suriye ve Kenan’a gönüllü sürgüne gider.
İKİ KARDEŞİN ÖYKÜSÜ	Mısır dili İÖ 13. yüzyıl	Genç bir adam, ağabeyinin karısının aşk davetini reddeder (krş. Yar.39. bölüm).
VENAMUN’UN YOLCULUĞU	Mısır dili İÖ 11. yüzyıl	Mısır’ın No Kenti’ndeki Amon tapınağında görevli biri, ilahının saltanat kayığı için gereken keresteyi almak üzere Kenan’daki Biblos’a gönderilir.