1
Rab Edom'u Cezalandıracak
(Yer.49:7-22)
1 Ovadya'nın görümü.
Egemen RAB'bin Edom için söyledikleri:
RAB'den bir haber aldık:
Uluslara gönderdiği haberci,
“Gelin, Edom'la savaşalım!” diyor.
2Edom'a, “Bak, seni uluslar arasında küçük düşüreceğim,
Herkes seni hor görecek” diyor.
3“Kaya[a] kovuklarında yaşayan,
Evini yükseklerde kuran sen!
Yüreğindeki gurur seni aldattı.
İçinden, ‘Beni kim yere indirebilir?’ diyorsun.
4Kartal gibi yükselsen de,
Yuvanı yıldızlar arasında kursan da,
Oradan indireceğim seni” diyor RAB.
5“Hırsızlar ya da haydutlar gece sana gelselerdi,
Yalnızca gereksindiklerini çalmazlar mıydı?
Üzüm toplayanlar bağına girseydi,
Birkaç salkım bırakmazlar mıydı?
Ama seni ne felaketler bekliyor;
6Esav'ın her şeyi yağmalanacak,
Gizli hazineleri ortaya çıkarılacak.
7Seninle antlaşma yapanların hepsi
Seni toprağından sürecek.
Güvendiğin insanlar
Seni aldatıp yenilgiye uğratacak,
Ekmeğini yiyenler sana tuzak kuracak
Ve sen farkına varmayacaksın bile.”
8RAB diyor ki,
“O gün Edom'un bilge adamlarını,
Esav'ın dağlarındaki bilgiçleri yok edeceğim.
9Ey Teman[b], yiğitlerin öyle bir korkuya kapılacak ki,
Esav'ın dağlarında bulunanların hepsi
Kıyıma uğrayıp yok olacak.
10“Yakup soyundan gelen kardeşlerine
Yaptığın zorbalıktan ötürü utanca boğulacak
Ve sonsuza dek yok olacaksın.
11Çünkü yabancılar onların malını mülkünü yağmaladıkları gün
Uzakta durup seyrettin.
Öteki uluslar kapılarından içeri girip
Yeruşalim için kura çektiklerinde
Sen de onlardan biri gibi davrandın.
12Yahudalı kardeşlerinin o kötü gününden
Zevk almamalıydın.
Başlarına gelen yıkıma sevinmemeli,
Sıkıntılı günlerinde onlarla alay etmemeliydin.
13Halkım felakete uğradığı gün
Kente girmemeliydin,
O gün halkımın uğradığı kötülükten zevk almamalı,
Malını mülkünü ele geçirmeye kalkmamalıydın.
14Kaçmaya çalışanları öldürmek için
Yol ağzında durmamalı,
O sıkıntılı günde kurtulanları
Düşmana teslim etmemeliydin.”
Tanrı Ulusları Yargılayacak
15“RAB'bin bütün ulusları yargılayacağı gün yaklaştı.
Ey Edom, ne yaptıysan sana da aynısı yapılacak.
Yaptıkların kendi başına gelecek.
16Ey Yahudalılar, kutsal dağımda nasıl içtiyseniz,
Bütün uluslar da öyle içecekler.
İçip içip yok olacaklar,
Hiç var olmamış gibi.”
İsrail'in Zaferi
17“Ama kurtulanlar Siyon Dağı'nda toplanacak
Ve orası kutsal olacak.
Yakup soyu da mirasına kavuşacak.
18Yakup soyu ateş,
Yusuf soyu alev,
Esav soyu anız olacak.
Onları yakıp yok edecekler.
Esav soyundan kurtulan olmayacak.”
RAB böyle diyor.
19Yahudalılar'dan Negev halkı Esav'ın dağlarını; Şefela halkı Filist bölgesini; Yahudalılar'ın tümü Efrayim ve Samiriye topraklarını; Benyaminliler Gilat'ı mülk edinecekler. 20Kenan'dan sürülmüş olan İsrailli savaşçılar Sarefat'a kadar uzanan toprakları, Sefarat'taki Yeruşalimli sürgünler de Negev'deki kentleri mülk edinecekler. 21Halkı kurtaranlar Esav'ın dağlarını yönetimleri altına almak için Siyon Dağı'na çıkacaklar ve egemenlik RAB'bin olacak.
  • Giriş
  • Video
  • Notlar

Notlar

1:1-2:3 Eski Ortadoğu yaratılış efsanelerinin çoğunda, ilahlardan biri düzensizliği temsil eden güçlü bir canavarı yener, düzenli bir dünya oluşturur ve öbür ilahlar tarafından yaratmış olduğu dünyanın kralı ilan edilir. Krallığı düzensizlik yaratacak güçler tarafından daima tehdit altındadır. Yaratılış Kitabı bu efsanelerden farklı bir yaratılış öğretisi sunar: Tek gerçek Tanrı, evrensel bir kaos canavarını yenmek zorunda kalmamıştır. Yaratma buyruğu ile düzenli dünyayı var etmiştir ve mutlak iradesi sayesinde bu düzen bugün hâlâ devam etmektedir (günahın yol açtığı yozlaşma ve amaçsızlığa rağmen; bkz. Rom.8:18-22).
1:1 Ya yaratılışın altı gününün özeti ya da ilk yaratılış eylemidir (bkz. 2:1’e ait not; ayrıca bkz. Mez.102:25; Yşa.40:21). Başlangıçta Tanrı Kutsal Kitap, Tanrı’nın daima var olduğunu kabul eder ve bunu asla sorgulamaz. Yaratılan her şeyin bir başlangıcı vardır, ancak Tanrı her zaman var olagelmiştir (Mez.90:2). Başlangıçta Krş. Mesih’in yaratılıştaki işlevi, Yu.1:1-3. Tanrı... yarattı “Tanrı” için kullanılan İbranice ad “Elohim” çoğuldur, ancak fiil hali tekildir (Eski Antlaşma boyunca tek gerçek Tanrı’dan söz ederken böyledir). Çoğul hali, sayının çokluğundan ziyade, ihtişam, saygı ve onur ifadesidir. EskiAntlaşma’da “yaratmak” fiili için kullanılan İbranice fiil (bara), yalnızca Tanrı’nın eylemleri için kullanılır. göğü ve yeri Mekan ve zaman evreni anlamında her şeyi (bkz. Yşa.44:24-28; 45:18; ayrıca krş. Vai.11:5; Yer.10:16; Yu.1:3; Kol.1:16; İbr.1:2).
1:2 Yer Evrenin yaratılışı göklere değil, insanın yaratıldığı yeryüzüne odaklanır. Boştu ve yeryüzü şekilleri yoktu Bkz. 1:11’e ait not; Yer.4:23. Tanrı’nın Ruhu Bkz. Eyü.33:4; Mez.104:30. Tanrı’nın Ruhu... dalgalanıyordu Tanrı’nın yaratma eylemine başlamakta olduğu ifade ediliyor.
1:3 Tanrı... diye buyurdu Bkz. Mez.33:6,9; 148:5; İbr.11:3. Işık olsun Işık, Tanrı’nın yarattıklarının görünmesi ve yaşaması için gereklidir. EskiAntlaşma’da ışık, yaşam ve bereketin de simgesidir (bkz. 2Sa.22:29; Eyü.3:20; 33:29,30; Mez.56:13; 97:11; 112:4; Yşa.53:1 1; 58:8,10; 60:1,3). Elçi Pavlus “ışı k”ı, günahın karartmış olduğu yüreklerin Tanrı tarafından yeniden aydınlatılmasını açıklarken kullanır (2Ko.4:6).
1:4 Tanrı’nın yarattığı her şey iyidir (bkz. 1:10,12,18,21,25); hatta “çok iyi”dir (1:31). Yaratılışta düzensizliğin hiçbir izi, Tanrı’ya veya insana tehdit oluşturan hiçbir karanlık güç yoktur. Tanrı’nın yaşamı kutsayıp devam ettirmek üzere şekillendirdiği bu dünyada, karanlığı ve engin suları da iyi amaçlar için yaratmıştır (krş. Mez.104:19-2 6; 127:2).
1:5 adını verdi Bkz. 1:8,10. Eski Ortadoğu’da bir kralın insanlara veya nesnelere ad vermesi, onlara egemen olduğunu beyan etmesi anlamına gelirdi (bkz. 41:45; 2Kr.23:34; 24:17; Dan.1:7). Yaratılış öyküsünde, Tanrı gündüz, gece, gök, kara ve deniz gibi büyük evrensel öğelere ad vererek kendisinin her şeye egemen olduğunu ilan eder. Yaratılan canlılara ad verecek olan insandır ; bu da insanın bunlara egemen olacağını gösterir (bkz. 1:26,28; ayrıca bkz. 2:19 ve ilgili not). ilk gün Bazı uzmanlara göre yaratılış sürecinin bir günü, yirmi dört saatlik gündür; bazılarına göre ise “gün” sözcüğü, belirsiz uzunlukta bir süreci, çağı ifade eder veya sadece anlatımı kolaylaştırmak için kullanılmış bir terimdir.
1:6 kubbe Atmosfer veya gökyüzü (1:8; krş. Eyü.37:18; Yşa.40:22).
1:9 bir yere toplansın Irmakların aktığı denizler veya göller için yapılan bir tasvir (1:10; krş. 2Pe.3:5; Mez.24:2; 104:7-9; Yer.5:22).
1:11 Biçimllendirme (ilk üç gün) ve doldurma (sonraki üç gün) günleri olarak da nitelendirilebilecek bu günler birbiriyle bağlantılıdır: Birinci gün ışık olur (1:3), dördüncü gün ışıklara birer işlev kazandırılır (1:14-15); ikinci gün gökkubbenin altındaki ve üstündeki sular birbirinden ayrılır (1:7), beşinci gün bu ortamlarda çeşitli canlılar var edilir (1:21); üçüncü gün kuru toprak ortaya çıkarılır (1:9) ve burada bitkilerin oluşması buyrulur (1:11), altıncı gün toprakta yaşayacak iki canlı türü, hayvanlar (1:24) ve insanlar (1:26) yaratılır. türüne göre Bkz. 1:12,21,24-25. Hem yaratılış hem de canlıların çoğalması, Tanrı’nın koyduğu doğa yasalarına göre gerçekleşir.
1:14-15,17-18 Tanrı gök cisimlerinin asıl yaratılış amacını burada açıkça belirtmektedir.
1:16 iki büyük ışığı İkisi de putperestlerin ilahlarına ait özel adlar olduğundan, “güneş” ve “ay” sözcükleri burada kullanılmamıştır (bkz. Yşa.40:26).
1:21 deniz canavarlarını Türü tam olarak bilinmeyen büyük deniz canlıları. Düşman anlamındaki kullanımı için bkz. Babil, Yer.51:34; Mısır, Hez.29:3; 32:2; Eyü.7:12; Mez.74:13; Yşa.27:1 (ancak bazı uzmanlar Yşa.27:1’deki yerin Mısır olduğunu düşünür).
1:22 Verimli olun, çoğalın Tanrı’nın kutsaması ile sudaki ve gökteki canlılar çoğalır, dünyayı yaşam ile doldurur (bkz. 1:28’e ait not).
1:24 sürüngen Terimin İbranicesi, fare, böcek gibi öteki kara hayvanlarını da kapsar.
1:26 Suretimizde, kendimize benzer Tanrı Yaratıcı Egemen olarak yaratılışının şaheserini ilan ediyor (bkz. 5:1; 9:6; krş. 1Ko.11:7; Ef.4:24; Kol.3:10; Yak.3:9). İnsanlar Tanrı’nın benzeyişinde yaratıldıkları için onura ve saygıya layıktırlar (bkz. 9:6; Yak.3:9). “Suret”, fiziksel özellikleri değil, kişisel özellikleri (iradeyi, duyguları ve aklı), ahlâksal özellikleri (örn. doğruluk; Ef. 4:24; Kol.3:10) ve ilişkisel boyutu (insanın Tanrı’yla ve öbür insanlarla ilişki kurma yetisini) içerir. İnsan, Tanrı’nın temsilcisi olmak üzere yaratılmıştır; ancak daha sonra günahla bu benzerlik zedelenmiş olsa da, imanlılar Mesih’in ikinci gelişinde tekrar “O’na benzer” olacaktır (1Yu.3:2, krş. Rom.8:29). egemen olsun ‘Egemen olsunlar diye’ anlamındadır. Tanrı, insana bu egemenliği, yarattığı varlıklar üzerindeki egemenliğini temsil etsin ve böylelikle tüm yaratılış O’nu yüceltsin diye vermiştir (bkz. Mez.8:5-8 ve ilgili not; İbr.2:5-9 ve ilgili notlar).
1:27 EskiAntlaşma’da şiirsel yazım biçimini gördüğümüz ilk yerdir. EskiAntlaşma’nın İbranicesi’nin yüzde kırkı şiir biçimindedir. erkek ve dişi İkisi de Tanrı’nın benzeyişindedir ve Tanrı’nın kutsamasına sahiptir. yarattı Bkz. 1:1’e ait not.
1:28 Onları kutsayarak... doldurun... denetiminize alın... egemen olun Kutsama çoğalmayı, yeryüzünü doldurmayı ve yeryüzündeki yaratıklar üzerinde egemen olmayı içerir (bkz. 1:26; 2:15; Mez.8:6-8). Ne var ki insan, günah işledikten sonra bu kutsamayı Tanrı’nın amaçlarına ulaşmak için değil, kendi bencil amaçları uğruna kullanmaya başlar (bkz. 6:4-8 ve ilgili notlar).
1:29-30 Bu ifadeden insanların ve hayvanların başlangıçta et yemedikleri anlaşılmaktadır (bkz. 9:3).
1:31 çok iyi Bkz. 1:4’e ait not.
2:1 Altı günlük yaratma eyleminin özeti (bkz. 1:1’e ait not).
2:2 bitirdi... dinlendi İfade, yorgunluğu değil, Tanrı’nın yaratma işini tamamladığını belirtir (1:31). “Dinlendi” olarak çevrilen fiilin İbranicesi (bkz. 2:2) “Şabat” sözcüğünün köküdür (bkz. Çık.16. bölüm; 20:11).
2:4-4:26 1:1-2:3 ayetlerinde anlatılanlar (bkz. ilgili not) tüm yaratılışa odaklanıyordu, burada anlatılanlar ise insanlık tarihine odaklanır.
2:4 Göğün ve yerin Bkz. 1:1’e ait not. öyküsü “Öykü” sözcüğünün İbranicesi, Yaratılış Kitabı’nda yer alan her ana öykünün başında geçer (bkz. Giriş ; 2:4; 5:1; 6:9; 10:1; 11:10,27; 25:12,19; 36:1). “Göğün ve yerin yaratılış öyküsü” ifadesi, yaratılışın gerçekleştiğini varsayıp sonraki tarihi anlatmaya başlar. RAB Tanrı “RAB” (İbranice “YHVH”, yani “Yahve”) Tanrı’nın kendisi için kullandığı kişisel addır (bkz. Çık.3:15’e ait not; 6:6’ya ait not). “Tanrı” (İbranice “Elohim”) ise genel bir terimdir. İki ad sıklıkla bir arada geçer, ancak tek Tanrı’yı kasteder.
2:6 yerden yükselen buhar İbranice’den “yerden çıkan su kaynakları” diye de çevrilebilir.
2:7 yarattı Fiilin İbranicesi, yapmak veya şekil vermek anlamına gelir ve özellikle çömlekçinin kile şekil vermesinden söz edildiğinde kullanılır (bkz. Yşa.45:9; Yer.18:6; ayrıca bkz. Eyü.10:8-12; Mez.139:13-17). yaşam soluğunu İnsanlar ve hayvanlar bu yaş am soluğuna sahiptir (bkz. 1:30; Eyü.33:4); ancak Tanrı’nın suretinde yaratılmış insan, Tanrı’nın temsilcisi olarak hayvandan üstündür. yaşayan varlık Terimin İbranicesi, 1:20,24’te “yaşayan yaratık” olarak çevrilmiştir.
2:8 Aden’de İbranice’de ‘mutluluk’veya ‘sevinç’anlamlarına gelir. Yaratılışın başlangıcında Tanrı’nın insanla birlikte bulunduğu yerdir. Günahla bozulan bu birlikteliğin başlangıç yeri olan Aden bahçesi, çok sonraları kurulacak Buluşma Çadırı’na (Çık. 25-27. bölümler), ardından Kral Süleyman’ın inşa edeceği tapınağa (1Kr.6. bölüm) ve nihai olarak Yeni Yeruşalim’e benzer (Va. 21-22. bölümler; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Buluşma Çadırı ve Tapınak, s.122).
2:9 yaşam ağacıyla Meyvesini yiyenlere yaşam verir (bkz. 3:22; Va.2:7; 22:2,14). iyiyle kötüyü bilme ağacı İyi ve kötü bilgiyi simgeler ve meyvesini yiyenin ölümüne neden olur (2:17; 3:3). “İyiyle kötüyü bilme”, ahlâki bilgi veya sezgi gücünü kasteder (bkz. Yas.1:39; Yşa.7:15-16). Bahçenin ortasında olan bu ağaç, Tanrı’nın insana sunduğu seçimi gösterir.Adem ve Havva, ya iyi ve kötüyü bilme konusunda Tanrı’nın sözüne güvenerek yaş ayacaklardı ya da Tanrı’dan bağımsız olarak kendi kararlarını verip öleceklerdi (bkz. 2:17).
2:11 Havila 10:29’da söz edilen yer olabilir. Muhtemelen 10:7’de geçen Mısır’daki Havila değildir.
2:14 Asur’un Asur’un eski başkenti.
2:15 bakması... işlemesi Bkz. 1:28’e ait not.
2:17 Bkz. Bilgi Kutusu: Ölüm. kesinlikle ölürsün Yılan daha sonra bunu yalanlayacaktır (3:4).
2:18-25 Eski Ortadoğu kaynaklarında kadının yaratılışını böylesine detaylı biçimde açıklayan tek anlatımdır.
2:18-20 Tanrı’nın benzeyişinde yaratılan insana verilen yeryüzünü doldurma ve ona egemen olma görevi, kadının yaratılışı gerçekleşmeden tamamlanamayacaktı.
2:19 ad vereceğini Bkz. 1:5’e ait not.
2:23 İbranice’de kadın (İşşa) sözcüğü erkek (İş) sözcüğünden türetilmiştir.
2:24 annesini babasını bırakıp Artık onların koruması ve yetkisi altında olmayacaktır. tek beden olacak Tanrı’nın tek eşliliği amaçladığı görülür. Eşler, hayatları boyunca birbirlerine “tek beden” halinde bağlı olmalıdır; cinsel birliktelik de bunun bir ifadesidir (krş. 1Ko.6:16 ve ilgili not).
2:25 çıplaktılar... utanç nedir bilmiyorlardı Ne var ki günah yüzünden insan bu masumiyetini kaybedecektir (bkz. 3:7).
3:1-24 Adem ve Havva’nın itaatsizliği, bunun doğal sonuçları (bkz. Yar.6:5-6; Yer.17:9; Rom.7:13-25) ve Tanrı’nın buna verdiği karşılık (krş. Rom. 1:18-32; 5:12-21 ve ilgili notlar) insanlık tarihinin tüm akışını etkileyecektir.
3:1 Yılan aracılığıyla konuşan Büyük Aldatıcı, yani Şeytan’dır (Va.12:9; 20:2). en kurnazı İbranice’de “kurnaz” ve “çıplak” (2:25) için kullanılan sözcükler neredeyse aynıdır. Yılan kurnazlığıyla Adem ve Havva’yı günah işlemeleri için kışkırtır, günah işledikten sonra çıplaklıklarının farkına varıp utanırlar (bkz. 3:7). Tanrı gerçekten... dedi mi? Aldatıcı, insanı Tanrı’nın sözü konusunda şüpheye düşürmeye, dolayısıyla onları Tanrı’dan uzaklaştırmaya çalışmaktadır.
3:3 ona dokunmayın İlk günah bu sözlerin söylenmesiyle değil, yasak meyvenin yenmesiyle işlenmiştir.
3:4 kesinlikle ölmezsiniz Şeytan, Tanrı’nın sözünü açıkça yalanlıyor (bkz. 2:17).
3:5 Tanrı biliyor ki Şeytan, Tanrı’nın insan için iyi olan amacını kötüleyerek insanı kendisine itaat etmeye ayartmaya çalışır (krş. Eyü.1:9-11; 2:4-5). Gözleriniz açılacak... Tanrı gibi olacaksınız Gözleri gerçekten açıldı (bkz. 3:7), ama bu eylemin sonucu yılanın vaat ettiğinden farklıydı. İyiyle kötüyü bilerek Bkz. 2:9’a ait not.
3:12-13 İnsanın suçu başkasına attığının ve sorumluluk kabul etmediğinin ilk örneği. Günahın sonuçlarından biridir.
3:15 senin başını ezecek, sen onun topuğuna saldıracaksın Bu ayet Tanrı ile Şeytan arasındaki büyük savaşı açıklar; bu savaş insanlık tarihi boyunca sürecektir. Şeytan, Tanrı’nın dünyadaki temsilcisiyle (insanla) daimi bir savaş içinde olacaktır. Kadının ‘soyu’ olarak tanımlanan Mesih, Şeytan’a son darbeyi indirecektir (bkz. İbr.2:14; Kol.2:15 ; krş. Rom.16:20).
3:16 çocuk doğururken sana çok acı çektireceğim Çocuk doğururken çekilen acı ve ağrı, dünyada günahın çoğaldığını ve yayıldığını hatırlatır. Tanrı, cezalandırırken de lütufkar olduğunun göstergesi olarak, çoğalma kutsamasını (bkz. 1:28 ve ilgili not) geri almamıştır. istek duyacaksın... o yönetecek Bu yüzden kadın ile erkek arasındaki ilişki, kadın için sevinç ve bereket getirecek bir durum olmaktan çıkıp dert ve acı verici olacaktır.
3:17-19 Erkek uzun süre ve zahmetli şekilde çalışmak zorunda kalsa bile (Tanrı’nın verdiği ceza), yaşamını sürdürebilmek için yiyecek sağlayabilecek (Tanrı’nın lütfu), böylece günahlı insan soyunu devam ettirecektir.
3:19 toprağa dönünceye dek... toprağa döneceksin Adem’in çabaları ölüme engel olamayacaktı. Bedeninin (2:7) ve yiyeceğinin (bkz. 3:17) kaynağı olan toprak, ölümünün simgesi haline gelmişti.
3:20 Adem’in karısına ikinci bir ad vermesi (bkz. 2:23-24 ve ilgili not) egemenliğini açıkladığı bir eylem değil (bkz. 1:5; 2:19’a ait notlar), Adem’in imanının bir göstergesidir. “Havva”, İbranice’de ‘yaşam’ anlamına gelen sözcükten türemiştir.Adem, ölüm cezasına çarptırılmış olmasına rağmen (bkz. 2:17; 3:7,10,16-19) Havva’nın aracılığıyla kendi soyunun devam edeceğine inanmaktadır.
3:21 onları giydirdi Tanrı lütuf göstererek Adem ile Havva’nın utancını örter (krş. 3:7,10).
3:22 iyiyle kötüyü bilmekle Bkz. 3:5’e ait not. ölümsüz olmasına Tanrı’nın bunu yapması insan için aslında bir lütuftur. Tanrı, insanın sonsuza dek günahlı yaşamasına engel olmakla, günahtan kurtuluşun yolunu açmıştır (bkz. Rom.5:18-19).
3:24 yolunu denetlemek için Tanrı’nın kılıcı, günahlı insanlık ile yaşam ağacı arasında duruyordu (krş. 3:22).Artık insan, yalnızca Tanrı’nın Mesih’te sağladığı kurtuluş sayesinde yeniden yaşam ağacına yaklaşabilir (bkz. Va.2:7; 22:2,14,19). Keruvlar Bkz. Bilgi Kutusu: Melekler. Arkeolojik kazılar sonucunda, Eski Mezopotamya’ya ait tapınakların ve sarayların girişlerinde nöbet tutan kanatlı varlıkların heykellerine rastlanmıştır.
4:1-11:32 Günahın ikinci nesilde kardeş katlinden, yedinci nesilde Tanrı’ya karşı küstahça bağımsızlık ilan etmeye kadar nasıl büyüdüğü görülmektedir.
4:3-4 Buradaki kıyaslama, getirilen sununun türü (bitki veya hayvan) ile ilgili değil, rastgele ve kayıtsızca getirilen (toprağın ürünlerinden) bir sunu ile seçkin sunu (sürünün ilk doğanı; sununun özenle ve itaatle sunulduğunu gösterir) arasındaki farkla ilgilidir. Sunu getiren kişinin amacı ve tutumu son derece önemlidir. Tanrı Habil’in sunusunu imanından ötürü kabul etmiştir (İbr.11:4).
4:5 öfkelendi Kayin’in, Tanrı’ya getirdiği sununun yeterli olduğunu düşündüğü anlaşılmaktadır.
4:7 günah kapıda pusuya yatmış Kayin’in, kardeşi hakkında kötülük tasarladığı ima ediliyor.
4:8 Haydi, tarlaya gidelim Bu sözler Peşitta’dan, Septuaginta’dan, Samiriye Tevratı’ndan ve Vulgata’dan alınmıştır. kardeşine saldırıp onu öldürdü Bu ilk cinayet vahşiceydi, çünkü bilinçli olarak kardeşin kardeşi öldürmesi söz konusuydu (bkz. 4:9-11; 1Yu.3:12; krş. Mat.23:35; İbr.11:4). İlk günahın korkunç sonuçları ve yaşamın her alanına nasıl hızla yayıldığı çarpıcı bir şekilde görülmektedir.
4:9 Bkz. Lev.19:16; Yas.21:1-9. Kayin’in yüreğinin katılığının ve olanlara kayıtsızlığının göstergesidir.
4:10 kardeşinin kanı... sesleniyor Krş. Mat.23:35; Luk.11:50-51; İbr.11:4. Tanrı’nın adaleti, yapılan her adaletsizliğin karşılığını bulması gerektiğini öngörür. Şiddet içeren bir tutumla dökülen kan, her şeyin saflığını bozar (krş. Mez.106:38; Yşa.59:3; Ağı.4:14).
4:11 laneti Lanet altındaki kişi Kayin’dir. Daha önceleri toprağı işlediğinde, toprak ona ürün vermişti (4:2-3). Artık, kardeşinin kanı ile sulanan toprak ona ürün vermeyecektir (4:12).
4:12 aylak aylak dolaşacaksın Kayin öbür insanlara yabancılaşacak ve topraktan artık ürün alamayacağı için de çalışmayacaktır ( 4:16).
4:13 cezam kaldıramayacağım kadar ağır Kayin pişmanlık duymak yerine, kendine acımaktadır. Günahı katlanarak artar: önce Tanrı’yı hafife almış (4:3), sonra öfkelenmiş (4:5), ardından kardeşine tuzak kurup onu öldürmüş (4:8) ve yalan söylemiştir (4:9); şimdi de tamamen kendini düşünmektedir (bu ayet). En sonunda Tanrı’dan da uzaklaşacaktır (4:14,16). Bazı yorumculara göre ise “cezam” sözcüğü İbranice’de ‘kötülüğüm’ anlamına da gelebilir; buna göre bu ayet, Kayin’in, günahının ne kadar ciddi olduğunu kabul ettiğini anlatır.
4:14-15 kim... kim... kimse Ya insan soyunun hızlı çoğalacağı öngörülerek söylenmiştir ya da Kayin ile birlikte yargı altında olan (Yaratılış Kitabı’nda söz edilmeyen kardeşleri dahil) aile üyelerinden söz edilmektedir.
4:15 nişan Öldürmek isteyenlerden Kayin’i korumak üzere koyulmuş bir uyarı işareti. Katilin canı şimdilik bağışlanmıştır (ama bkz. 6:7; 9:6).
4:17-18 Bkz. Şit’in soy ağacı: Kenan, 5:12; Hanok, 5:21; Yeret, 5:18; Mahalalel, 5:15; Meuşelah, 5:25; Lemek, 5:28. İki soy ağacındaki adların benzerliği dikkat çekicidir; bazı uzmanlar bu tür soy ağaçlarında bazı adların seçilip bazılarının atlanmasının, ses benzerliğini ön plana çıkararak insanların benzerliğini vurgulamak amacını taşıdığını savunur (bkz. Bilgi Kutusu: Soyağaçları, s.554; ayrıca bkz. 1. Tarihler: Giriş).
4:17 kent Bu sözcüğün İbranicesi, büyüklüğüne bakılmadan her tür yerleşim birimi için kullanılır. Burada bir sözcük oyunu yapılmaktadır: Nod, ‘aylak, dolaşmak’ anlamındadır. Kayin “aylaklık ülkesinde” “aylak dolaşacaktı”, ancak Tanrı’nın söylediklerine rağmen kendi çabasıyla “kalıcı bir yerleşim birimi” oluşturdu.
4:19 iki kadınla evlendi Çok eşlilik ilk kez burada görülüyor (bkz. 2:23-24 ve ilgili not). Lemek, Tanrı’nın kutsamasına (bkz. 1:28) kendi yoluyla (çok eş alarak) kavuşmaya çalışıyordu.
4:20-22 Yaval... Yuval... Tuval-Kayin Lemek’in üç oğlunun adlarının okunuşu birbirine yakındı; adları insan yeteneklerini vurgulayan İbranice fiil “YVL”den türemiştir.
4:22 kesici aletler Tarım, inşaat ve belki de savaşta kullanılmak üzere.
4:23 beni yaraladığı için bir adam öldürdüm Lemek, Kayin’in özensiz sunu sunması (bkz. 4:3-4’e ait not) ve kardeşini öldürmesiyle katlanan günahı daha da büyütmüş, öcünü Tanrı’ya bırakacağı yerde kendi öcünü dehşet verici şekilde almıştır (bkz. Yas.31:35).
4:24 yetmiş yedi kez Krş. Mat.18:21-22 ve ilgili notlar.
4:25 yine... başka bir oğul Habil ölmüş, Kayin ise kovulmuştu. RAB ailenin soyunu devam ettirmek üzere Adem ve Havva’ya üçüncü bir oğul verdi. Şit ‘Bağışlamak’ anlamına gelir.
4:26 insanlar RAB’be yakarmaya başladı Şit’in soyunun Tanrı’ya güvenmesi, Kayin’in soyundan olan Lemek’in küstahlığına tezattır.
5:1 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not. Benzer Bkz. 1:26’ya ait not.
5:2 erkek ve dişi Bkz. 1:27’ye ait not. Kutsadı Bkz. 1:28’e ait not. Adını verdi Bkz. 1:5’e ait not.
5:3 kendi suretinde, kendisine benzer TanrıAdem’i nasıl kendi günahsız benzerliğinde yarattıysa (bkz. 9:6; Yak.3:9), şimdi günahlı Adem’in de kendi günahlı benzerliğinde bir oğlu vardır (bkz. Mez.51:5 ve ilgili not).
5:5 öldü İfade, Tanrı’nın günahla ilgili yargısını çarpıcı bir şekilde hatırlatır (bkz. Bilgi Kutusu: Ölüm, s.1660).
5:22 Tanrı yolunda yürüdü Bu cümle öbür ayetlerdeki “yaşadı” ifadesinin yerini alır; sıradan bir yaşam sürmek ile Tanrı ile yakın bir ilişki içinde yaşamak arasında fark olduğunu hatırlatır.
5:24 sonra... yanına almıştı Hanok ölümü tatmadan (İbr.11:5) Tanrı’nın huzuruna alınmıştır (krş. 2Kr.2:11; Mez.49:15; 73:24). Kayin’in soyunda Adem’den sonra yedinci nesil olan Lemek’in aksine, Şit’in soyundaAdem’den sonra yedinci nesil olan Hanok (Yah.14) ‘Tanrı’yı hoşnut eden biri’ idi (İbr.11:5).
5:27 969 yıl Tufandan sonra sadece Nuh ile ailesi hayatta kaldı. Sayılar birebir anlamıyla kabul edilirse Metuşelah tufanın olduğu yıl ölmüştür (5:25,28’de ve 7:6’da verilen sayıların toplamı tam 969’dur).
5:29 Nuh ‘Rahatlık’ anlamına gelir.
6:1-8 İnsanlık tarihinin ilk döneminde yozlaşmışlık öylesine artmış ve geniş bir alana yayılmıştı ki, Tanrı yaratılışın tümünü tufan aracılığıyla yargılamayı gerekli gördü.
6:2,4 İlahi varlıklar İbranice’den birebir çevirisi: “Tanrı oğulları”. Bunların melek (krş. Eyü.1:6; 2:1; Mez.29:1) veya Şit’in soyundan Tanrı’ya sadık erkekler oldukları tahmin edilir. Bazı yorumcular, Yah.6-7’ye (ve çeşitli Yahudi kaynaklara) dayanarak bunların ‘düşmüş melekler’ olduğunu söyler. Bazı yorumcular ise, melekler ile insanlar arasında cinsel ilişki ve evlilik yaratılış düzenine aykırı olduğu için burada meleklerden söz edilmediğini savunur (1. bölüm; Mar.12:25). Bir başka yoruma göre ise, bu ifade kral ve kral soyundan gelenler (eski Ortadoğu’da krallar ilah olarak görülürdü) için kullanılır. Bazı ayetlerde de buna benzer tanımlamalar farklı bağlamlarda insanlar için kullanılmıştır (bkz. Yas.14:1; 32:5; Mez.73:15; Yşa.43:6; Hoş.1:10; 11:1). insan kızlarını Kayin’in soyundan gelen kadınlar anlamına geliyor olabilir ; bu doğruysa 1-2. ayetler, 5. bölümdeki Şit’in soyundan olanların 4. bölümdeki Kayin’in soyundan olanlarla yaptıkları evliliklerin, iyi ve kötü soy arasındaki ayrımın bozulmasına yol açtığını gösterir.
6:3 İnsanın ömrü yüz yirmi yıl olacak İbranicesi göz önüne alındığında bu sözler, Tanrı’nın insanları tufanla cezalandıracağı zamana bu kadar kaldığını ifade ediyor da olabilir (krş. 1Pe.3:20).
6:4 Nefiller İbranice sözcük ‘düşmüş kişiler’anlamına gelir. Septuaginta’da “devler” diye geçer. Tanımlamaya göre iri ve güçlü insanlar olmalıdırlar (bkz. Say.13:31-33).
6:5 Kutsal Kitap’ta, günahın insanı nasıl her yönden etkilediğiyle ilgili yapılan en net tanımlardan biridir. İnsan doğası değişmediği için tufandan sonra da insan günahlı tutumunu sürdürür (8:21).
6:6 pişman oldu Tanrı’nın insanı yaratmakla hata yaptığının değil, lütfuna ve sabrına karşın tövbe etmeye yanaşmayan insanı yüce adaletinden ötürü yargılamak zorunda olması nedeniyle duyduğu derin kederin ifadesidir.
6:7 Hayvanları, sürüngenleri, kuşları Hayvanlar ahlâksal açıdan masum olsa da, insanların yozlaşmış egemenliği altında olduklarından yargı altındaydı (bkz. Rom.8:18-25).
6:8-9 Bkz. 5:22’ye ait not. Nuh’un Tanrı’yı hoşnut eden yaşantısı, çağdaşlarının kötü yaşantılarıyla tezat oluşturuyordu (bkz. 6:5 ve ilgili not; ayrıca bkz. 6:12).
6:9-9:29 Eski Ortadoğu efsanelerinin birçoğunda büyük ilahlardan birinin, insanların çıkardığı gürültüden rahatsız olduğu için yeryüzünde büyük bir tufan başlattığı görülür. Yaratılış Kitabı’nda tanrılar ve insanlık hakkındaki bu yaygın putperest fikirlere karşı gelinir ve gerçek tamamen farklı bir tanrıbilim ışığında verilir. Bu öyküde Yaratan (tek Tanrı), kendi benzeyişinde yaratmış olduğu ve yaratılışının kâhyası ilan etmiş olduğu insanın içine düştüğü ahlâksızlıktan keder duymaktadır. İnsanlık öyle yozlaşmıştır ki bu sınır tanımayan kötülük yalnızca kökten bir yargıyla ortadan kaldırılabilecektir. Ancak Tanrı, insanlığın bağımlı olduğu yaratılışı keyfi bir şekilde yok etmeye hazır, insafsız bir tanrı değildir. Tufanı gönderen Tanrı, yaratılışı kayıracağını vaat eder ve bunun gökkuşağı ile simgelenmesini, böylelikle daima hatırlanmasını sağlar (bkz. 9:8-17 ve ilgili notlar). 8-9. bölümde aktarılan olaylar ile 1. bölümdeki bazı olaylar arasında benzerlikler görülür. Sırasıyla 8:2 ile 1:7’yi, 8:5 ile 1:9’u, 8:7 ile 1:20’yi, 8:17 ile 1:25’i, 9:1-2 ile 1:28’i, 9:3 ile 1:30’u kıyaslayın. 1. bölümde her şeyin başlangıcı anlatılır, 8-9. bölümlerde ise tufan sonrası yeni bir başlangıç anlatılır.
6:9 öykü Bkz. 2:4’e ait not. Doğru Bkz. Mez.1:5’e ait not.
6:14 gofer Selvi ağacı olduğu tahmin edilmektedir. gemi Bu sözcüğün İbranicesi, Kutsal Kitap’ta buradan başka sadece Musa’yı Nil’in sularında taşıyan sepeti tanımlarken kullanılmıştır (Çık.2:3,5). İçini dışını ziftle Krş. Çık.2:3.
6:17 yeryüzündeki her canlı ölecek Bazı yorumcular metinde yer alan terimlerden ötürü tufanın tüm yeryüzünü kapsadığını düşünür (bkz. 6:7,1 2-13; 7:4,19,21-23; 8:21; 9:11,15). Bazılarına göre ise tufanın etkili olduğu alanlardaki tüm canlılar ölmüştür, ancak bu sınırlı bir alandır ve sadece Musa’nın coğrafi bilgisi ile Nuh’un bakış açısından evrenseldir (bkz. Giriş).
6:18 antlaşma Bkz. 9:9-10’a ait not ; Bilgi Kutusu: Antlaşma, s. 25. Nuh, Tanrı ile arasındaki antlaşmanın detaylarını sular çekildikten sonra öğrenecektir (bkz. 9:8-17). Adem’e verilen sorumluluklar Nuh’a da verilir (bkz. 9:2-7). Oğulların, karın, gelinlerinle birlikte Tanrı, Nuh’un bütün aile fertlerini kurtararak onlara olan sevgisini gösterir. Tanrı’nın bu yaklaşımı, ebeveynlerin çocuklarına karşı sorumluluklarını da vurgular (bkz. 17:7-27; 18:19; Yas.30:19; Mez.78:1-7; 102:28; 103:17, 18; 112:1-2; Elç.2:38-39; 16:31; 1Ko.7:14). Gemiye bin Nuh’un tufandan kurtulması, Tanrı’nın insanı kurtarmasının bir göstergesidir (bkz. İbr.11:7; 1Pe.2:5) ve vaftiz bu eylemle ilişkilendirilir (bkz. 1Pe.3:20-21).
6:20 çeşit Bkz. 1:11’e ait not.
7:1 doğru Bkz. 6:8-9’a ait not ; 2Pe.2:5; İbr.11:7.
7:2-3 Dinsel açıdan temiz sayılan hayvanlardan yakmalık sunu (bkz. 8:20) ve yiyecek (bkz. 9:3) olarak da yararlanacaktı ; kirli sayılan hayvanlar ise sadece çiftleşip çoğalmaları için alınmıştır.
7:13 Nuh, oğulları... karısıyla, üç gelini Krş. 1Pe.3:20; 2Pe.2:5.
7:14 1:21-25’te söz edilen beş hayvan türünün dördü burada sıralanır. Beşinci tür, yani denizdeki canlılar, yaşamını suda sürdürecektir.
7:20 dağları on beş arşın aştı Yaklaşık 7 m. Gemi 13,5 m yüksekliğindeydi (6:15), suların seviyesi geminin karaya oturmasını önleyecek düzeydeydi.
7:21-22 soluk alan... öldü Tanrı’nın yaratılışta verdiği armağan (bkz. 1:30; 2:7) günah yüzünden geri alınmıştı.
8:1 Tufan öyküsü bu noktaya kadar yargıyı, buradan itibaren ise kurtuluşu anlatır. Tanrı Nuh’u anımsadı Yüz elli günden beri Tanrı’nın sesi işitilmemişti (bkz. 7:24). Kutsal Kitap’ta ‘anımsamak’ ifadesi, çoğunlukla birisi ile ilgilenmek, ona sevgi göstermek anlamında kullanılır (krş. “iyilikle”, Neh.5:19; 13:31).
8:4 Ararat Bu yerin, Mezopotamya’nın kuzeyinin büyük kısmını ve bugünkü Türkiye’nin doğusunu kapsayan geniş ve dağlık bir krallık olan Asur Urartu’nun sınırları içinde kaldığı tahmin edilmektedir (bkz. Yşa.37:38; Yer.51:27). Çağdaş yorumcuların çoğu bunun Ağrı Dağı olduğuna inanır.
8:11 Güvercin gagasında... zeytin yaprağıyla... geri döndü Zeytin ağaçları yüksek yerlerde yetişmediği için bu taze yaprak Nuh için suların çekildiğine dair bir işaretti.
8:13 Nuh altı yüz bir yaşındayken, birinci ayın birinde Bu tarih, tufan sonrası insanlığın yeni başlangıcının tarihidir.
8:14 ikinci ayın yirmi yedinci günü Tufanın başladığı tarihten yaklaşık bir yıl sonrası (bkz. 7:11).
8:17 üresinler, verimli olsunlar, yeryüzünde çoğalsınlar Bkz. 1:22 ve ilgili not.
8:20 Yakmalık sunular Bkz. Lev.1:3-4 ve ilgili notlar.
8:21 Bu ayet, Tanrı’nın Nuh’la yapacağı antlaşmaya işaret eder (9:11-17). Güzel kokudan hoşnut Krş. Ef.5:2; Flp.4:18. İnsan yüreğindeki eğilimler... kötüdür Bkz. 6:5 ve ilgili not. Doğru bir adam olan Nuh ve ailesi kurtulmuş olsa da doğalarında Adem’den miras aldıkları günah vardı. yeryüzünü bir daha lanetlemeyeceğim Bkz. 9:11,15. Tanrı günah sorununu, insanlığı yok etmek yerine, Babil’de ilk işaretleri görülen (bkz. 11:6-8 ve ilgili notlar) ve Avram’ın çağrılması (12:1) ile başlayarak Mesih İsa’yla tamamlanan kurtarış tasarısıyla çözümleyecektir. çocukluğundan beri Bu ifade 6:5’teki “hep” sözcüğünün yerini alır ve insanın rahimde oluşmaya başladığı andan itibaren günahın etkisi altında olduğunu vurgular (bkz. Mez.51:5 ve ilgili not).
8:22 Bkz. 1:14.
9:1-7 Tufandan sonraki yeni başlangıçta Tanrı ilk yaratılıştaki kutsamasını (1:28; krş. 9:3; 1:29-30) yeniliyor. Ancak ilk kutsamadan farklı olarak günahın dünyaya şiddet getirmiş olmasından ve artık hayvanların da yiyecek olduğunun bildirilmesinden ötürü (9:3), Tanrı insana yeni sınırlamalar getirir (9:4-6).
9:2 sizin yönetiminize verilmiştir Tanrı insanların yaratılış üzerindeki egemenliğini yeniden onaylar (bkz. 1:26’ya ait not).Aden bahçesinde insana verilen egemenlik Tanrı’nın yetkisi altında sürdürülecekti, ancak artık bu egemenlik günahın etkisi altında devam edecektir (bkz. 3:14-19; Mez.8; ancak bkz. Ef.2:1-3).
9:3 bütün canlılar size yiyecek olacak Krş. 1:29-30 ve ilgili not.
9:4 kanlı et yemeyeceksiniz Lev.17:14’te kan ile yaşam arasındaki yakın ilişki açıklanır. Yaşam Tanrı’nın gizemli ve değerli armağanıdır (bkz. Vai.11:5). Tarih boyunca birçok putperest “kandaki yaşamı içerek” (krş. Lev.17:11) kendi yaşam güçlerini arttırmaya veya uzatmaya çalışmıştır.
9:5 hakkınızı... her hayvandan hesabını soracağım Tanrı insan yaşamının koruyucusudur (bkz. 4:9-12; krş. 1:26 ve ilgili not; ayrıca bkz. Çık.21:28-32).
9:6 Bkz. Çık.21:12-14; Say.35:16-32; ayrıca bkz. Rom.13:3-4; 1Pe.2:13-14. çünkü Tanrı insanı kendi suretinde yarattı Bkz. 1:26 ve ilgili not; ayrıca bkz. Özd.14:31; 17:5; Yak.3:9.
9:8-17 Tanrı’nın tufan sonrası yaratılışla ilk ve temel antlaşması. “Bir daha” (9:11,15), “kuşaklar boyunca” (9:12) ve “sonsuza dek” (9:16) ifadeleri bunun ebedi bir antlaşma olduğunu gösterir.
9:9-10 sizinle antlaşmamı sürdüreceğim Bkz. Tanrı’nın benzer vaatleri:Avram’la, 15:18-20; Pinehas’la, Say.25:10-13; Davut’la, 2Sa.7.bölüm. Tanrı bu antlaşmada Nuh’a, soyuna (Nuh, insan soyunun yeni babasıdır, bkz. 6:18) ve tüm yaratıklara, yaratılışla ilgili tasarıları tamamlanmadıkça dünyayı ve içindekileri yok etmeyeceğine söz verir (8:22).
9:13 Yayımı... antlaşmanın belirtisi Gökkuşağı bu antlaşmanın yükümlülüklerinin bir hatırlatması ve mührüydü. İbrahim’le yapılan antlaşmanın belirtisi sünnet (bkz. 17:11) ve Sina Dağı’nda Musa’nın aracısı olduğu antlaşmanın belirtisi Şabat (bkz. Çık.31:16-17) olacaktı.
9:19 yayılan Bkz. 10. bölüm; 11:8’e ait not.
9:20 çiftçiydi Babası Lemek gibi (bkz. 5:29).
9:22 Kenan’ın Yani Kenanlılar’ın (bkz. 9:25’e ait not; 15:16’ya ait not).
9:25 Yeşu’nun Givonlular’ı hâkimiyetine almasıyla (Yşu.9:27) bu sözün yerine geldiği görülür (ayrıca bkz. Yşu.16:10; Hak.1:28, 30,33,35; 1Kr.9:20-21). Nuh’un laneti, tarihin bazı dönemlerinde yorumlanıp uygulandığı gibi siyahîleri köleleştirmek için kesinlikle dayanak olarak kabul edilemez, çünkü Ham’ın soyu ve Kenanlılar, Mısır’da keşfedilen duvar resimlerinde de görüldüğü gibi, beyaz ırktandır.
9:27 Yafet’e Bu ad ‘bolluk, genişlik’ anlamına gelir. Sam’ın çadırlarında yaşasın ‘Sam’a verilen kutsamaya ortak olsun’ anlamında.
9:29 sonra öldü Bkz. 5:5’e ait not.
10:1-32 Bu bölümde söz edilen halklar arası bağ, sadece fiziksel akrabalığa değil, coğrafya, tarih ve dil ortaklığına da dayalı olabilir (bkz. 10:5’e ait not; ayrıca bkz. 1. Tarihler: Giriş).
10:2 Yafet’in Kutsal Kitap’ta en az adı geçen Yafet’in soyu, Nuh’un oğullarının belki de en büyüğü (ama bkz. 10:21) olarak ilk önce sıralanır. Seçilen soy olan Sam’ın soyu en son sıralanır (bkz. 10:21-31; ayrıca bkz. 11:10-26). Yafet oğulları çoğunlukla Kenan topraklarının kuzeyine ve batısına, Avrasya’ya yerleşir. Gomer Gomer’in soyu (Kimmerler) ve onunla akrabalığı olan uluslar (bkz. 10:3) Karadeniz yakınlarına yerleşir. Magog Muhtemelen bir İskit oymağının atasıdır. Bu halk Kafkaslar’a ve Karadeniz’in güneydoğusu yakınlarındaki bölgelere yerleşir. Meday Medler’in atası. Yavan İyonya (Güney Yunanistan) ve Anadolu’nun batı bölgelerine yerleşir. Tuval, Meşek Sanılanın aksine bugünkü Rusya’daki Tobolsk ve Moskova ile ilişkili değildir. Daha sonraAsur yazıtlarında Magoglar’la birlikte adlarının geçtiği görülür (ayrıca bkz. Hez.38:2). Tuval’ın soyu muhtemelen Pontus’a, Meşek’in soyu da bugünkü Azebeycan’ın dağlık bölgesine yerleşmiştir. Anadolu’nun doğusundan kuzeye, Karadeniz’e doğru ilerlediler. Tiras Trakya adı bu kişiden geliyor olabilir.
10:3 Aşkenaz İskitler’in atası. Bu ayette söz edilen üç halk da yukarı Fırat bölgesine yerleşmiştir.
10:4 Elişa Ya Alaşiya (Kıbrıs’ın eski adı) ya da İtalya’nın güneyindeki Sicilya halkının atası. Tarşiş Muhtemelen İspanya’nın güneyine yerleşen halkın atası. Kittim Kıbrıslılar’ın atası. Rodanim Rodos Adası halkının atası olabilir.
10:6 Ham oğulları Asya’nın güneybatısına ve Afrika’nın kuzeydoğusuna yerleşmiştir. Kûş Etiyopyalılar’ın atası. Misrayim Mısırlılar’ın atasıdır; adı (‘iki Mısır’ anlamına gelir), Yukarı (güney) veAşağı (kuzey) Mısır’ı tanımlar. Put Ya Libya (bkz. 10:13-14’e ait not) ya da Mısırlılar’ın Punt diye adlandırdıkları toprakların halkının, yani bugünkü Somalililer’in atası. Kenan ‘Mor toprak’ anlamına geliyor olabilir (aynı yörenin Grekçe adı olan ‘Fenike’ bu anlama gelir). Kenan, soyluların giyiminde ve eşyalarında kullanılan mor boyanın başlıca üreticisi ve ihracat bölgesiydi.
10:7 Burada söz edilen yedi oğlun soyundan gelen halklarArabistan’a yerleşmiştir. Şeva ve Dedan’dan İbrahim’in torunları olarak da söz edilir (bkz. 25:3; krş. “Saba”, Hez.27:20-22).
10:8 Kûş’un 6. ayette geçen Kûş ile aynı yer olmadığı tahmin edilmektedir. Mezopotamya’da yaşamış Kassiler ile akrabalıkları olabilir. Nemrut Akatlar’ın erken dönem hükümdarlarından biri olan I. Sargon, İbranice’de bu şekilde geçiyor olabilir (bkz. 10:10).
10:10 Erek Eski Mezopotamya’nın önemli kentlerinden biriydi. Uruk (bugünkü Irak’ta Varka) adının İbranicesi’dir.
10:11-12 önemli bir kent Ya Kalah (Resen de olabilir) ya da daha büyük olasılıkla Ninova (bkz. Yu.1:2; 3:2; 4:11). İfade, kent civarını da kapsıyor olabilir.
10:13-14 Ludlular’ın MuhtemelenAnadolu’daki Lidyalılar (bkz. 10:22’ye ait not). Anamlılar’ın KuzeyAfrika’da, Mısır’ın batısında Kirene’ye yakın bölgede yaşayan halk. Lehavlılar Libyalı çöl kabileleri olabilir (bkz. 10:6’ya ait not). Naftuhlular Aşağı (kuzey) Mısır halkı. Patruslular Yukarı (güney) Mısır halkı (bkz. 10:6’ya ait not). Kaftorlular Eski zamanlarda Kaftor diye bilinen Girit’te bir süreliğine çeşitli Filistli gruplar da yerleşik olarak yaşamışlardı (bkz. Yer.47:4; Amo.9:7). Filistliler, İÖ 12. yüzyılda Mısır’ı istila eden kuvvetli bir Hint Avrupa denizci halkıydı. Oradan kovulduktan sonra büyük kısmı Kenan topraklarının güneybatısına göç etti ve zamanla tüm bölgeyi etkileri altına aldı. İsrailliler’in atalarının zamanında (bkz. 21:32,34; 26:1,8,14-15,18) Filistliler, Kenan topraklarına daha küçük gruplar halinde ve daha barışçıl bir şekilde yerleşmişti.
10:15-18 Sidon’un Saydalılar’ın atası. Hititliler’in İÖ üçüncü bin yılın sonlarında Güneydoğu Avrupa’dan Anadolu’ya göç eden, HintAvrupa dil ailesinden olan halk. İÖ ikinci bin yılın ortalarında Kuzey ve OrtaAnadolu’yu hâkimiyetleri altına aldılar ve yerli Hatti halkının adını alarak kendilerine Hititler dediler. İmparatorluk zaman zaman hem Babil hem de Mısır’a meydan okuyacak kadar güçlendi. Bu halk ile Kutsal Kitap’ta söz edilen Kenanlı Hititler arasındaki ilişkinin derecesi belirtilmez (ancak bkz. Hez.16:3 ve ilgili not). Yevuslular’ın İsrail’in Kenan’ı fethi sırasında Yeruş alim’de yaşayan halk. Yeruşalim bir dönem Yevus olarak da biliniyordu (bkz. Hak.19:10-11; 1Ta.11:4). Amorlular’ın İsrailliler’in Kenan’ı fethettiği dönemde Amorlular Kenan’ın dağlık bölgelerinde yaşıyordu. Girgaşlılar ile birlikte (10:16) Kenan’daki bu gruplar genellikle küçük kent devletlerde yaşıyorlardı.
10:19 Sodom, Gomora, Adma ve Sevoyim’e Bkz. 14:2,8. Bu kentler muhtemelen Lut Gölü’nün doğu veya güneydoğusunda bulunuyordu.
10:21 Sam’ın Samiler’in atasıdır. Ever Sam’ın birkaç kuşak sonraki torunlarından olsa da (bkz. 10:24-25; 11:14-17), Ever’in İbraniler’in atası (“İbrani” sözcüğünün kökeni “Ever”dir) olarak özel bir öneme sahip olduğu anlaşılır.
10:22 Elam Mezopotamya’nın doğusunda yaşayan Elamlılar’ın atası. Asur Kuzey Mezopotamya’daki Asurlular’ın atası (bkz. 2:14). Arpakşat Ayrıca bkz. 11:10-13. Güney Mezopotamya’daki Kildaniler’in atası olabilir. Lud Muhtemelen Anadolu’daki Lidyalılar’ın atası (bkz. 10:13-14’e ait not). Aram Kenan’ın kuzeydoğusu civarında bulunan bölge (günümüzdeki Suriye) halkının atası.
10:24 Şelah’ın Bkz. 11:12-15. Arpakşat Şelah’ın babasıydı Masoretik metinde bu şekilde geçerken, Septuaginta’da “Arpakşat Kenan’ın babasıydı, Kenan Şelah’ın babasıydı” diye geçer.
10:25 Pelek’ti Bu ad ‘bölünme’ anlamına gelir (bkz. 11:16-19). Yeryüzündeki insanlar... bölündü Muhtemelen 11:1-9’da aktarılanlar kastediliyor.
10:26-29 Yoktan GüneyArabistan krallıklarının atası. Şeva’nın Yemen bölgesi civarına yerleşen halkın atası. İÖ 10. yüzyılda Şeva’dan bir kraliçe Kral Süleyman’ı ziyaret edecektir (krş. 1Kr.10:1-13). Ofir’in Afrika’da veya Güney Arabistan’da bir yerin adı olduğu tahmin edilir (ancak bkz. 1Kr.9:28’e ait not). Kral Süleyman’ın sahip olduğu altının çoğu burada çıkarılırdı (bkz. 1Kr.9:28; 10:11).
11:1-9 Bu ayetler, 10. bölümde sıralanan kişilerin neden dünyanın dört bir yanına dağıtıldığını açıklar. Büyük tufan ve Babil Kulesi öyküleri, insanın günahlı eylemlerinin nasıl yaygınlaştığını ve Tanrı’nın bu eylemleri nasıl cezalandırdığını anlatır. İnsanlığın Tanrı’nın sadık temsilcileri olarak değil, asi evlatlar olarak yaratılışa hükmetme çabalarının Tanrı tarafından nasıl engellendiği vurgulanır ve ardından, insanlığın günahtan kurtarılışının ilk adımını oluşturan, Avram’a yapılan çağrıya geçiş yapılır.
11:3 taş yerine tuğla, harç yerine zift Arkeolojik bulgular, taşın Mezopotamya’da nadir bulunduğunu doğrular.
11:4 Aden bahçesinde işlenen günahın (Tanrı gibi olmak istemek, Tanrı’nın “çoğalın, dünyayı doldurun” buyruğunu reddetmek) boyutunun ne denli geniş alana yayıldığı görülmektedir. kule Mezopotamya’da görülen ve ziggurat adı verilen bu yapılar, tabandan başlayarak tepeye doğru kat kat yükselirken gittikçe küçülen teraslardan oluşuyordu. Yanlarda tepeye kadar merdivenler uzanır, zirvesinde bir tapınak bulunurdu. Tapınak, üzeri açık ve dört köşeliydi.
11:7 aşağı inip Bkz. 18:21’e ait not. karıştıralım Bkz. 1:1,26’ya ait notlar.
11:8 dağıtarak Gururları yüzünden (bkz. 11:4; 9:1,19).
11:9 Babil İbranicesi, ‘kargaşa’ anlamına gelen sözcüğü (balal) çağrıştırır (bkz. 10:10). SözcükAkat kökenlidir ve ‘tanrıya giden kapı’ anlamına gelir.
11:10 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not.
11:12-13 Septuaginta’da bu ayetler şu şekilde geçer: “Arpakşat 35 yaşındayken oğlu Kenan doğdu. Kenan’ın doğumundan sonraArpakşat 430 yıl daha yaşadı. Başka oğulları, kızları oldu. Kenan 130 yaşındayken oğlu Şelah doğdu. Şelah’ın doğumundan sonra Kenan 330 yıl daha yaşadı. Başka oğulları, kızları oldu.” (bkz. Luk.3:35-36).
11:26 Terah’ınAvram, Nahor ve Haran adlı oğulları oldu Sam, Ham ve Yafet’te olduğu gibi, bu üç oğlun sıralaması da yaşa göre olmayabilir (bkz. 9:24; ayrıca 10:21 ; 11:28).
11:27-25:11 Tanrı’nınAvram’ı çağırmasıyla, Tanrı ile insan arasındaki ilişkinin odağı belirli bir kişi ve halka yönelir ; böylelikle Tanrı’nın insanı günahtan kurtarma sürecinin ilk adımları atılır. Bu süreç, “İbrahim oğlu” (Luk.3:34; ayrıca bkz. Mat.1:1-17; Gal.3:16) İsa Mesih’le gerçekleşecektir. Tanrı günahı sadece (tufan gibi) cezalandırmakla veya (Babil’deki gibi) engellemekle kalmayacak, Mesih’in kefareti sayesinde Mesih’e iman edenlerin günahını bağış layacak ve günahın onların üzerindeki egemenliğini ortadan kaldıracaktır. Tanrı ile Avram arasındaki ilişki, Tanrı ile İsrail halkı arasındaki ilişkiyi yansıtır.
11:27 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not.
11:28 Kildaniler’in Bkz. Ezr.5:12; Eyü.1:17’ye ait notlar. Kildaniler’in Ur Kenti’nde Kent muhtemelen Kuzey Mezopotamya’da, Irak’ın güneyinde Fırat Irmağı civarındaydı. Bölgede yapılan arkeolojik bulgular, bölgeninAvram’dan önce bile yüksek düzeyde kültüre sahip bir medeniyetin izlerini taşıdığını gösterir.
11:30 Saray kısırdı Avram’ın eşinin kısır olması (bkz. 15:2-3; 17:17) Tanrı halkının doğaüstü yoldan oluşacağının göstergesidir. Tanrı yeni bir halk yaratmaktadır.
11:31 Harran’a gidip Harran İÖ 19. yüzyılda zengin bir kervan kentiydi. İÖ 18. yüzyılda Amorlular’ın yönetimi altındaydı (bkz. 10:15-18’e ait not).
12:1 İbrahim RAB’den bu çağrıyı Ur Kenti’ndeyken aldıktan sonra (bkz. Elç.7:2-3) oradan ayrılıp Harran’a gider, babasının ölümünün ardından da Tanrı’nın buyruğuna uyarak Harran’dan ayrılıp Kenan topraklarına doğru yola çıkar. Bırak... sana göstereceğim Babil’den yeryüzünün dört bucağına dağılan insanlar yerleşik hayata geçmişlerdi; sadece fakirler, savaşta yenilenler, kaçaklar veya mal mülk sahibi olmayanlar göçebe hayatı sürerdi. Bu yüzden Avram’ın, yerleşik hayatını bırakıp Tanrı’nın seçtiği topraklara (tüm yeryüzü yerine, 1:28) gitmesi büyük bir iman göstergesidir (bkz. İbr.11:10 ve 11:1-9’a ait not).
12:2-3 Tanrı’nınAvram ile yaptığı antlaşmada verdiği yedi vaat: (1)Avram’ı büyük bir ulus yapacaktır; (2)Avram’ı kutsayacaktır; (3) Avram’a ün kazandıracaktır; (4) Avram bereket kaynağı olacaktır; (5)Avram’ı kutsayanları kutsayacak, (6) lanetleyenleri lanetleyecektir; (7) yeryüzündeki bütün halklar Avram aracılığıyla kutsanacaktır. Bu vaatler farklı şekillerde ve ölçülerdeAvram’a yeniden (12:7; 15:5-21; 17:4-8; 22:17-18) ve daha sonraları İshak’a (26:2-4), Yakup’a (28:13-15; 35:11-12; 46:3) ve Musa’ya (Çık.6:2-8) da verilir. Yar.1-2. bölümlerde Tanrı’nınAdem’e yönelik soy, toprak ve kutsama vaatleri, günahlı Adem soyu yerine İbrahim’in soyuna yönelik ve tüm yeryüzü yerine vaat edilmiş topraklara yönelik olacaktır. Tanrı’nın yaratılışın başlangıcında insan için amaçladıkları, İbrahim’in soyu aracılığıyla gerçekleşecektir. İbrahim’in soyu Kutsal Kitap’ta, hem Yahudi ırkı, yani imanlı olsun olmasın Avram’ın fiziksel soyundan olanlar, hem de Yahudi ırkından olmayan imanlılar, yani Avram’ın ruhsal soyu olarak tanımlanır (krş. Elç.3:12,25; Rom.2:28-29; 4:13-17; Gal.3:8).
12:4 Lut da onunla birlikte gitti Bkz. 13:1,5. Yetmiş beş yaşındaydı Bkz. 25:7; ayrıca bkz. 5:5’e ait not.
12:5 edindikleri uşakları Eski çağda bu hizmetkarların kimi köleydi, kimi de ücretli olarak çalışırdı; hepsi hizmet ettikleri ev halkından sayılırdı (bkz. 14:14; 15:3; 17:12-13; 24:2).
12:6 Şekem’deki Kenan topraklarının merkezinde yer alan bu önemli kent, İsrail’in atalarının döneminde kurulmuştur. More meş esine More, ‘öğretmen’ anlamına gelir. Kenanlılar’ın bu ağaç aracılığıyla ilahlarından rehberlik bekledikleri tahmin edilmektedir. 35:4’te söz edilen ağaç olabilir (ayrıca bkz. Hak.9:6).
12:7 RAB... görünerek Günahlı insan RAB’bi tüm görkemiyle görmeye dayanamayacağı için RAB insanlara kendini değişik yollardan kısmen gösterir (bkz. Çık.33:18-20; Yu.1:18). Sunak Avram’ın yaptığı birçok sunağın ilki (bkz. 12:8; 13:18; 22:9).
12:8 Beytel’in Yeruşalim’in kuzeyinde yer alan bu kent, Tanrı halkının tarihinde önemli bir yere sahiptir (bkz. örn. 28:10-22; 35:1-8; 1Kr.12:26-29).
12:9 Negev’e Beer-Şeva’nın güneyine uzanan çorak alan.
12:10 Ülkedeki şiddetli kıtlık yüzünden... Mısır’a gitti Mısır’ın erzakı bol olurdu, çünkü Nil Irmağı’nın su seviyesi genelde istikrarlıydı.Avram, yiyecek bulmak amacıyla (bkz. Rut 1:1) ama Tanrı’nın yönlendirişi veya onayı olmadan (bkz. 46:3-4; 2Kr.8:1) vaat edilen toprakları terk etmiştir. Kendisiyle bir antlaşma yapmış olan Tanrı’nın, ikisinin de ihtiyaçlarını karşılayabileceğini ve onları koruyabileceğini öğrenmesi gerekiyordu (bkz. 12:3). Bazı yorumculara göre Avram’ın Mısır’a gidişi, yıllar sonra İsrailliler’in Mısır’a gidişlerinin habercisi sayılır.
12:13 ‘onun kız kardeşiyim’ de Firavun, Saray’ın Avram’ın eşi olduğunu bilerek onu haremine almak isteseydi, önceAvram’ı öldürmesi gerekirdi.
12:15 firavunun Bkz. Çık.1:11.
12:16 Eski çağlarda sürülere sahip olmak zenginliğin göstergesiydi (bkz. 13:2). Erkek ve kadın köle Bkz. 12:5’e ait not. Deve Çok sonraki yüzyıllara kadar çok amaçlı kullanılmamış olsalar da (bkz. örn. Hak.6:5), arkeolojik bulgular Avram’ın döneminde develerin evcilleştirilmiş olduğunu doğrular.
13:4 RAB’bi adıyla çağırdı Bkz. 12:8.
13:5-18 Lut’un Avram’dan ayrılıp kendine en iyi görünen toprakları seçmesi, Avram’a vaat edilen kutsamaya ortak olmasını engeller. Lut, Sodom ve Gomora’nın tarihinin bir parçası olurken (bkz. 14:12-16; 19:1-38),Avram, soyunun çoğalıp toprakların tümünü miras alacağıyla ilgili vaadi tekrar alır (bkz. 13:15-17).
13:6 toprak birlikte yaşamalarına el vermedi Servetlerinin büyük kısmı sürülerdi ve Beytel ile Ay Kenti çevresindeki bölgede bu büyük sürülere yetecek kadar otlak ve su yoktu (bkz. 13:10; 26:17-22,32; 36:7).
13:7 Perizliler Kimlikleri tam olarak bilinmemektedir; ancak kent merkezlerinin dışında yaşayan halklardan olduğu tahmin edilir.
13:9 sağa... sola ‘Kuzeye... güneye’ anlamında. Lut hangi tarafı seçerse seçsin,Avram, Tanrı’nın kendisini kutsayarak en uygun toprakları vereceğine güvendiğinden Lut’a ilk seçme hakkını vermiş olmalıdır.
13:10 ova Bu ova ve kentlerin (13:12), Lut Gölü’nün hemen güneydoğu ve doğusunda oldukları tahmin edilir. Mısır toprakları gibiydi Bol ve verimli su kaynağı sayesinde (bkz. 12:10’a ait not). Sodom ve Gomora Bkz. 18:16-19:29. Sodom ve Gomora adları zamanla, Tanrı’nın kötülüğü ve günahı nasıl cezalandırdığını anlatmakta kullanılageldi.
13:12 Lut... Sodom’a yakın bir yere çadır kurdu Lut, kötülükleriyle ün salan Sodomlular’a yaklaşmakla, ayartılma olasılığını güçlendirmiş oldu (krş. 13:18).
13:14 dikkatle bak Bkz. 13:9 ve ilgili not; Yas.34:1-4.
13:16 toprağın tozu kadar Bkz. örn. 22:17; krş. 28:14; 2Ta.1:9; ayrıca bkz. Say.23:10.
13:18 Hevron’daki Kiryat-Arba (bkz. 23:2’ye ait not). Mamre Kentin adı, muhtemelen Avram’ın yandaşlarından birinin (bkz. 14:13) adını almıştı. meşeliğine Bkz. 12:6’ya ait not. Sunak Bkz. 12:7’ye ait not.
14:1-24 Avram imanla Lut’u kurtararak, vaat edilen toprakları ele geçirmeye çalışan krallara meydan okumuş oldu; böylelikle onların her zaman göz önünde bulunduracakları bir güç olarak ün (bkz. 12:3) ve Tanrı’ya tanıklık etmek için bir fırsat kazandı.
14:1 Şinar Babil. Şinar KralıAmrafel Bir dönem öyle olduğu sanılsa da Babil’in ünlü kralı Hamurabi değildir. Elam Bkz. 10:22’ye ait not. Goyim Sözcük İbranice’de ‘Yahudi olmayan uluslar’ anlamına gelir ve burada muhtemelen genel bir tanımlama olarak kullanılır.
14:3 Lut Gölü Ölü Deniz olarak da bilinir.
14:5-6 Refalılar’ı Oldukça iri yapılı bir halk olarak tanınır (bkz. Yas.3:11). Horlular’ı Eski Ortadoğu’da geniş alanlara yayılmış olan Hurriler oldukları tahmin edilir.
14:7 Eyn-Mişpat’a Yas.32:51’de buraya Merivat-Kadeş denir (bkz. Say.27:14). Kadeş’e Negev’in güneybatısındadır (bkz. 12:9’a ait not); daha sonra buraya Kadeş-Barnea denecektir (bkz. Say.32:8). Amelekliler’in Negev ve Sina yarımadasında yaş ayan kabile halkı. Amorlular’ı Bkz. 10:16’ya ait not.
14:10 Vadisi Dünyada deniz seviyesinden en alçak (yaklaşık 400 m aşağıda) su kütlesi olan Lut Gölü, tepelerin arasında yer alan bir vadidedir. zift çukurlarıyla Günümüzde de Lut Gölü’nün güney ucunda katran birikintileri görülür.
14:13 İbrani Kutsal Kitap’ta İbrani olarak tanıtılan ilk kişidir (bkz. “Ever”, 10:21’e ait not). Kutsal Kitap’ta etnik bir grubu tanımlayan bu terim, genelde İsrailli olmayanlar tarafından alaycı biçimde kullanılırdı (bkz. örn. 39:17). Mamre’nin Bkz. 13:18 ve ilgili not.
14:14 evinde doğup yetişmiş üç yüz on sekiz adamını Avram’ın zenginliğini gösterir. “Yetişmiş adam” teriminin İbranicesi Kutsal Kitap’ta yalnızca bu ayette geçer; çok eski yazıtlarda da görülen buna ilişkin sözcük ‘silahlı hizmetli’ anlamındadır. Dan’a Kuzeydeki bu ünlü kent, hâkimler döneminden sonra bu adı aldı (bkz. Hak.18:29). Bundan önce Layiş veya Leşem diye bilinirdi (bkz. Hak.18:7’ye ait not). Hâkimler dönemi sonrasında okuyucuların daha rahat anlayabilmeleri için ad bu şekilde güncellenmiştir.
14:17 Kral Vadisi Muhtemelen Yeruşalim’in doğusundadır (bkz. 2Sa.18:18).
14:18 kâhini olan Şalem kralı Melkisedek Bkz. İbr.7:1. Eski çağlarda, İsrail dışında, krallık ve kâhinlik görevi genelde tek kişiye aitti. “Melkisedek” adı, ‘kralım doğrudur’ veya ‘doğruluk kralı’ anlamına gelir (bkz. İbr.7:2). “Şalem”, Yeruşalim’in kısaltmış halidir (bkz. Mez.76:2) ve İbranice’de ‘barış, esenlik’ anlamına gelir (bkz. İbr.7:2; ayrıca bkz. Yşu.11:1).
14:20 Avram her şeyin ondalığını Melkisedek’e verdi Kralların hakkı yüzde ondu (bkz. 1Sa.8:15,17). Avram Melkisedek’e ondalık vererek Melkisedek’in Şalem krallığını ve kâhinliğini kabul ettiğini gösterdi. Melkisedek Yeni Antlaşma’da İsa’nın sonsuz başkâhinliğinin örneği olarak gösterilir (İbr.4:14; 7:11; bkz. Mez.110:4).
14:22-23 sana ait hiçbir şey... almayacağım Krş. 2Kr.5:16.Avram, RAB dışında birine bağlı olmayı reddetti ; verilenleri kabul etseydi, bu Kenanlı krala borçlu ve dolayısıyla bağımlı olacaktı.
15:1-21 RAB bu noktada,Avram’la ilişkisinde ilk defa antlaşma ifadelerini kullanmaya başlar. Avram’ın tereddüdü karşısında Tanrı lütuf göstererek vaadini bir antlaşma yemini ile pekiştirir.
15:1 görüm Tanrı’nın insanlara, özellikle peygamberlere, istediği mesajı (örn. uyarı, vaat, peygamberlik sözü, öğreti içeren) verebilmek için kullandığı yollardan biridir. Görümler, çoğunlukla bildiriyle sonuçlanır (örn. Ova.1; Mik.1:1; Nah.1:1; Mal. 1:1). Görümlerin, ya görsel (Elç. 10. bölümdeki gibi) ya da işitsel (peygamberlerin çoğunda olduğu gibi) olarak verildiği görülür (ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Vahiy, s.1653; Elç.16:9’a ait not). senin kalkanın benim Kalkan, RAB’bin Avram’ın kralı olduğunu gösteriyor (bkz. örn. Yas.33:29; 2Sa.22:3; Mez.7:10; 84:9). Ödülün çok büyük olacak TanrıAvram’ın en büyük hazinesiydi (krş. Yas.10:9).
15:2 Şamlı Eliezer’e Bkz. 12:5. 24:2’de adı verilmeyen “her şeyden sorumlu uşak” olabilir.
15:3-4 Başka birçok belgenin yanı sıra Kerkük dolaylarında keşfedilen Nuzi belgelerinde de kaydedildiği gibi, çocuğu olmayan bir adam kendi hizmetçilerinden birini evlat edinip mal varlığının varisi yapabilirdi.
15:5 yıldızları sayabilir misin? Bkz. 22:17. işte soyun o kadar çokolacak Bu vaat önce İsrailliler Mısır’a yerleştiklerinde (bkz. Çık.1. bölüm; ayrıca bkz. 1:10; İbr.11:12), nihai olarak da Mesih’e iman etmiş olan herkesinAvram’ın soyundan sayılmasıyla (bkz. Gal.3:29) gerçekleşmiştir.
15:6 Krş. Rom.4:11. İman, her dönemde, Tanrı’nın o ana kadar vermiş olduğu vaatlere güvenmek demektir. Bu ayet, aklanmanın sadece ve sadece imanla gerçekleşebildiğinin kanıtı olarak Yeni Antlaşma’da kullanılır (bkz. Rom.4:3,9; Gal.3:6; İbr.11:7; Yak.2:23; krş. Hab.2:4 ve ilgili not ; ayrıca bkz. Mat.1:19’a ait not).
15:7 seni çıkaran RAB benim Eski kraliyet antlaşmaları genellikle buradaki gibi, kralın kendini tanıtması ve geçmişi kısaca anmasıyla başlardı (bkz. Çık.2 0:2).
15:8 nasıl bileceğim? Krş. Luk.1:18.Avram, Tanrı’nın verdiği oğul vaadine iman eder (15:6) ama toprak vaadi için güvence ister.
15:9-12 Tanrı’nınAvram ile yaptığı antlaşma, eski Ortadoğu’da toprak alıp vermekle ilgili kraliyet antlaşmalarına benzer.Avram ve soyuna o toprakların verileceğine dair ebedi ve koşulsuz tanrısal ant söz konusudur (1Ta.16:14-18; Mez.105:8-11).
15:13 yabancı bir ülkede, gurbette Mısır’da (bkz. 46:3-4). Dört yüz yıl Sayı yuvarlanmıştır. Çık.12:40’ta İsrailliler’in Mısır’da dört yüz otuz yıl geçirdiği belirtilir.
15:15 Bu sözlerin 25:8’de anlatılanlarla gerçekleştiği görülür.
15:16 dördüncü kuşağı “Kuşak” (yasal açıdan) ilk oğlun doğumuyla başlar; burada yüz yıllık bir süreden söz edilmektedir (bkz. 21:5). Amorlular’ın yaptığı kötülükler henüz doruğa varmadı Tanrı, kötü Kenanlılar’ı bile hemen cezalandırmamıştı. Kenanlılar’ın ne kadar günah içinde yaşadığı, arkeolojik bulgularda ve Suriye’nin kuzeyinde Ras Şamra’da (eski Ugarit) keşfedilen kendi edebi metinlerinde görülür. Çok tanrılı ibadetlerine putperestlik, dinsel fahişelik, büyücülük ve bazen çocuk kurban etmek de dâhildi (krş. Yas. 18:9-12).
15:17 dumanlı bir mangalla alevli bir meşale Ateş genelde Tanrı’nın varlığını simgelemek için kullanılır (bkz. Çık.3:2; 14:24; 19:18; 1Kr.18:38; Elç.2:3-4). Parçaların arasından geçti Eski dönemlerde antlaşmayı yapan iki taraf, kesilerek iki parçaya ayrılan hayvanın arasından geçerek antlaşmayı onayladığını beyan ederdi (bkz. Yer.34:18-19). Tanrı, parçaların arasından tek başına geçmekle antlaşmayı yerine getirmekteki tek taraflı sorumluluğunu gösterir. Bazı yorumcular bu hareketi bağlayıcı bir yemin olarak görür. Tanrı, toprak vaadi konusunda koşulsuz ve tek taraflı bir antlaşma yaparak Avram’ın beklediği güvenceyi vermektedir (bkz. 9:9-10’a ait not).
15:18-21 Benzer bir liste 10:15-18’de de bulunur (ayrıca bkz. Çık.3:8,17; 13:5; 23:23; 33:2; 34:11; Say.13:29; Yas.7:1; 20:17; Yşu.3:10; 9:1; 11:3; 12:8; 24:11; Hak.3:5). Mısır Irmağı’ndan Muhtemelen Sina yarımadasının kuzeydoğusunda bulunan, bugünkü El-Ariş Vadisi. Fırat Irmağı’na Asya’nın batısında bulunan en uzun ırmaktır (yaklaşık 1,800 km). bu toprakları... senin soyuna vereceğim RAB bu vaadini Yeşu döneminde yerine getirmeye başlayacaktır (bkz. Yşu.1:2-9; 21:43; ayrıca bkz. Hak.1-2; 1Kr.4:20-21).
16:1-16 Tanrı’ya güvensizlik, O’nun vaat ettiği ama henüz vermediği kutsamayı edinmek için kişinin çabalaması olarak kendini gösterir.
16:1 çocuk vermemişti Bkz. 11:30’a ait not. Mısırlı İbrahim Hacer’i Mısır’dayken almış olmalıdır (bkz. 12:10-20).
16:2 RAB çocuk sahibi olmamı engelledi RAB İbrahim’e soyunun büyüyeceğiyle ilgili vaadi vereli uzunca bir süre geçmiştir (krş. 15:4). Sabırsızlanan Saray RAB’bin bu vaadi gerçekleştirmeyeceğini ima eder (bkz. 16:3). Cariyemle yat Saray’ın kısırlığına kendi başına çözüm getirme çabası,Avram’ın kendini koruma çabasına benzerdir (bkz. 12:10 ve ilgili not). Erkek varisin doğumunu kesinleştirmek için uygulanan bu eski gelenekten, eski Asur evlilik antlaşmalarında, Hamurabi’nin yasalarında ve Nuzi yazıtlarında da (bkz. 15:3-4’a ait not) söz edilir.
16:3 on yıl Avram seksen beş yaşındadır (bkz. 12:4; 16:16).
16:4 hanımını küçük görmeye başladı Krş. 1Sa.1:6; Özd.30:23.
16:7 RAB’bin bir meleği Bu melek, hem ulağa hem de RAB’be özgü niteliklere sahip olduğu için (bkz. 19:1,21; 31:11,13; Çık.3:2,4; Hak.2:1-5; 6:11-12,14; 13:3,6,8-11,13,15-17,20-23; Zek.3:1-6; 12:8) Mesih’in beden almadan önceki bir görünümü olabilir. Ancak Tanrı’yı temsil eden haberci olarak melek, kendisini gönderenin adına konuşmuş ve dolayısıyla O’nunla özdeşleştirilmiş olabilir (özellikle bkz. 19:21; krş. 18:2,22; 19:2).
16:10 Bkz. 17:20; 25:13-16.
16:11 İsmail ‘Tanrı işitir’ anlamına gelir (bkz. 17:20).
16:12 yaban eşeğine İsmail, Ortadoğu’nun bozkırlarında yaş ayan bu hayvan gibi çöllerde dolaşacaktı (bkz. Eyü.24:5; Hoş.8:9). çekişme Saray ile Hacer arasındaki çekişme (bkz. 16:4-6) soyları arasında da görülecektir (bkz. 25:18; krş. 3:15). Kardeşlerinin hepsiyle çekişme içinde yaşayacak İbranice’den, “Bütün kardeşlerinin yaşadığı yerin doğusuna yerleşecek” diye de çevrilebilir.
16:13 El-Roi ‘Beni gören Tanrı’ anlamına gelir.
16:14 Kadeş’le Bkz. 14:7’ya ait not. Beer-Lahay-Roi ‘Tanrı’yı görüp sağ kalanın kuyusu’ anlamına gelir (bkz. 12:7’ye ait not; 32:30; Çık.33:20).
17:1-27 Tanrı,Avram’la antlaşmasını yeniler ve genişletir.Avram ve Saray, Tanrı’nın çocuk vaadini kendi çabalarıyla gerçekleştirmeye çalıştıktan sonra Tanrı Avram’a görünür ve vaadini bir kere daha bildirir. Ancak Tanrı, Avram’ın bu antlaşmanın bereketlerine sahip olması için imandan kaynaklanan itaati göstermesi gerektiğini açıklar.
17:1 doksan dokuz yaşındayken İsmail doğalı on üç yıl olmuştu (bkz. 16:16; 17:24-25). Görünerek Bkz. 12:7’ye ait not. Ben Bkz. 15:7’ye ait not. Her Şeye Gücü Yeten Bu ifadenin İbranicesi (ElŞadday) muhtemelen ‘Dağ olan Tanrı’ anlamına gelir ; ya Tanrı’nın alt edilemez gücünü vurgular ya da Tanrı’nın simgesel evi olarak dağları (bkz. Mez.121:1) kasteder. Tanrı’nın kendini İsrail’in atalarına açıkladığı ilk ad budur (bkz. Çık.6:3). Benim yolumda yürü, kusursuz ol Bkz. 5:22; 6:8-9’a ait notlar.
17:2 antlaşmayı Bkz. 15:4-5.Antlaşmayı başlatan (bkz. 15:18-21), onaylayan ve sürdüren bizzat Tanrı’dır (17:2,7). soyunu... çoğaltacağım Krş. 1:28 ; 9:7; bkz. 13:16 ve ilgili not; Çık.1:7 ve ilgili not. Tanrı daha önce toprakla ilgili vaadini yerine getireceği konusunda bir antlaşma yapmıştı (15. bölüm); burada antlaşmasına vaat edilen soyu da dâhil ediyor.
17:5 Avram ‘(Tanrı) Yüce Baba’dır’ anlamına gelir. İbrahim İbranice’de “Avraham”, ‘çokların babası’ anlamına gelir. Tanrı, ona bu adı vermekle (bkz. Neh.9:7) onu özel bir şekilde kutsadığını belirtmiş olur (bkz. 1:5, 2:19’a ait notlar).
17:6 uluslar... krallar Aynı vaat Saray’a da verilecek (“Sara” olduktan sonra, 17:16) ve Yakup’la (“İsrail” olduktan sonra, 35:11; bkz. 48:19) yenilenecektir. İbrahim’in soyu için de geçerli olan bu vaat sayesinde, onlar da tıpkı Nuh’un soyu gibi (bkz. 10. bölüm) birçok ulus oluşturacak ve tüm yeryüzüne yayılıp öbür ulusları kutsayacaktır. Rom.4:16-18; 15:8-12; Gal.3:29; Va.7:9 ve 21:24 gibi ayetlerde vaadin nihai olarak yerine geldiği görülür.
17:7 sonsuza dek Tanrı antlaşmasına sonsuza dek sadık kalacaktır (17:13,19) ; İbrahim’in soyundan olan bireyler ise ancak antlaşmaya uydukları sürece antlaşmanın bereketlerini görmeye devam edebileceklerdir (bkz. 17:14; krş. Yşa.24:5). soyunun Tanrısı Tanrı’nın antlaşmada verdiği vaadin özü olan bu ifade EskiAntlaşma’da defalarca tekrarlanır (bkz. örn. 17:8; Yer.24:7; 31:33; Hez.34:30-31; Hoş.2:23; Zek.8:8). Tanrı, halkıyla olan ilişkisinde, onları koruyacağını, gönençlerini sağlayacağını ve gelecekte vereceği bereketlerin kendi teminatında olduğunu vaat eden taraftır (bkz. 15:1).
17:8 toprakları Bkz. 12:7; 15:18-21; Elç.7:5. sonsuza dek mülkünüz Tanrı bu toprakları halkına geri alınamaz bir hak olarak verdiyse de, halk itaatsizlik yüzünden bu hakkı geçici olarak kaybedebilirdi (bkz. Yas.28:62-68; 30:1-10).
17:9 Sen ve soyun Tanrı toprak (bkz. 15:8-21) ve soy vaadi konusunda İbrahim’le yaptığı antlaşmaya sadık kalacağını tekrarladıktan sonra, antlaşmanın bereketlerinden mahrum kalmamasının itaatine bağlı olduğunu vurgular (krş. 17:1; bkz. 18:19; 22:18; 26:4-5).
17:10 sünnet edilecek Bu şekilde İbrahim, kendisini Tanrı’ya adayacağına, RAB’den başka Tanrısı olmayacağına, Tanrı’ya (özellikle soy vaadi konusunda) güvenip hizmet edeceğine dair söz vermiş olacaktır. Bağlayıcı bir yeminin işareti de olabilir. Kimi yerde ‘kendini Tanrı’ya adamak’ anlamında kullanılır (bkz. Yas.10:16; 30:6; Yer.4:4; 6:10’a ait not; 9:25-26; Hez.44:7,9). Sünnet uygulaması başka uluslarda da vardı (bkz. Yer.9:25-26; Hez.32:18-19), ancak İsrail’deki gibi antlaşma amaçlı değildi.
17:11 antlaşmanın belirtisi Bkz. 9:12; 15:17’ye ait not. Sünnet, İbrahim’in imanı karşılığında (15:6) Tanrı’nın onunla yaptığı antlaşmanın işaretiydi (15:7-21). Rom.4:11’de, Pavlus antlaşma belirtisinin bu anlamını vurgular.
17:12 Bkz. İshak, 21:4; Elç.7:8; Yahya, Luk.1:59; İsa, 2:21; Pavlus, Flp.3:5. İbrahim sünnet olduğunda doksan dokuz yaşındaydı (bkz. 17:24).
17:14 halkının arasından atılacak Bkz. 17:10; krş. Çık.12:15 ve ilgili notlar.
17:15 Saray... Sara Her iki ad da ‘prenses’ anlamına gelir. Yeni adı, ulusların ve kralların anası olacağını (bkz. 17:16), Tanrı’nın tasarısı doğrultusunda bu şekilde görevlendirildiğini vurgular (bkz. 17:5’e ait not).
17:16 oğul vereceğim Bu vaat İshak’la gerçekleşecektir (bkz. 21:2-3).
17:17 güldü Bkz. 17:19’a ait not; ayrıca bkz. 18:12-15; 21:6; krş. Rom.4:19-21.
17:19 İshak ‘Güler’ anlamına gelir.
17:20 soyunu Bkz. 13:16’ya ait not. On iki beyin babası 25:16’da bu vaadin gerçekleştiği görülür.
17:21 Elçi Pavlus, Tanrı’nın lütufla kurtardığını vurgulamak amacıyla, İsmail yerine İshak’ın seçilmesini örnek gösterir (Rom.9:6-13). Gelecek yıl bu zaman Bkz. 21:1.
18:2 üç adamın RAB, vermek üzere olduğu cezayı İbrahim’e bildirmek üzere melekleriyle birlikte görünür (bkz. 18:1,13,17, 20,22,26,33; 19:1; ayrıca bkz. 16:7’ye ait not). Koştu Ortadoğu’nun geleneksel konukseverlik göstergesi (krş. Hak.6:18-19; 13:15-16; İbr.13:2).
18:10 Bkz. 17:21. İshak’ın doğumuyla ilgili bu vaat (18:14) Rom.9:9’da tekrarlanır ve İbrahim’in ruhsal soyu ile bağdaştırılır (Rom. 9:7-8).
18:12 gülerek Krş. 17:17’ye ait not.
18:14 RAB için olanaksız bir şey var mı? Sara gibi, onun soyundan olan Meryem ve Elizabet de Tanrı’nın mucizesiyle çocuk sahibi olacaklardır (bkz. Luk.1:34-37; krş. Yer.32:17,27; Mat. 19:26; Ef.3:20).
18:16 Sodom’a Bkz. 10:19 ve 13:10’a ait notlar.
18:17 İbrahim, Tanrı’nın dostu olarak tanımlanır (bkz. 18:19; 2Ta.20:7; Yak.2:23; Yşa.41:8). Tanrı hem onunla (18:10) hem de vadideki kötü halkla (18:20-21) ilgili yapacaklarını açıklayarak İbrahim’e, Sodom ve Gomora’daki doğru kişiler için aracılık etme fırsatını verir. Böylece İbrahim, antlaşma kutsamalarından birini gerçekleştirmiş olur (bkz. 12:2-3’e ait not).
18:18 büyük ve güçlü bir ulus... onun aracılığıyla kutsanacak Bkz. 12:2-3’e ait not.
18:20 büyük suçlama İbranice’den, “Sodom ve Gomora haykırış dolu” diye de çevrilebilir. İşlenen günahların büyüklüğünden kentlerin bile “haykırdığı” ifade edilir (krş. Habil’in kanı, 4:10 ve ilgili not). Gomora Bkz. 10:19 ve 13:10’a ait notlar.
18:21 Bu ayet mecazi dille her şeyden üstün RAB’bin dünyadakilerle ne kadar ilgilendiğini, bu dünyada etkin olmak istediğini gösteriyor. Burada söz edilen ‘yukarıdan inme’ ifadesi, Kutsal Kitap boyunca Tanrı’nın verdiği vahye, sergilediği güce ve vereceği cezalara dikkat çekmek için kullanılır. Nihai olarak bu hareket Tanrı Oğlu’nun yeryüzüne gelişiyle görülür (bkz. Mik.1:12; 1Kr. 18:38; Çık.3:8; Yu.3:14-38).
18:22 İbrahim RAB’bin huzurunda kaldı Bazı eski İbrani din bilginlerine göre bu ifade, “RAB İbrahim’in önünde kaldı” diye çevrilmelidir.
18:23 İbrahim, ikinci kez Sodom ve oradaki akrabaları için aracılık ediyor (bkz. 14:14-16).
18:25 Bütün dünyayı yargılayan İbrahim, Tanrı’nın adaletine güvenerek yalvarışta bulunur (bkz. Yas.32:4).
18:27 İbrahim, duası boyunca (18:30-32) O’na ‘Rab’ (Adonay) diye hitap etti. ‘Bütün dünyanın hâkimi’ olan Tanrı’ya yalvarıyordu. Toz ve külüm Bkz. Eyü.30:19; 42:6.
18:32 bir kez daha İbrahim’in 18:23-32’deki soruları, pazarlık etme gayreti gibi görünse de, akrabalarına olan sevgisinden ve Tanrı’nın lütufkar olduğuna duyduğu güvenden kaynaklanıyordu. On kişinin İbrahim’in Sodom’da olduğunu umduğu doğru kişilerin sayısı ; Lut, eşi, iki oğlu (bkz. 19:12), evli olan iki kızı ve eşleri (bkz. 19:14) ve evli olmayan iki kızı (bkz. 19:8).
18:33 çadırına Mamre’ye (bkz. 18:1). Ertesi sabah İbrahim, neler olduğunu görmek için Tanrı’yla konuştuğu bu yere tekrar gelecektir (bkz. 19:27).
19:1-3 Bkz. 18:2’ye ait not.
19:1 İki melek Bkz. 16:7 ve 18:2’ye ait notlar. Lut kentin kapısında oturuyordu Lut büyük olasılıkla Sodom’daki ihtiyar heyetinin bir üyesiydi, çünkü kent kapısı yasal konuların konuşulup karara bağlandığı idari ve adli merkez işlevini görüyordu (bkz. Rut 4:1-12 ve ilgili notlar).
19:4-9 Bkz. Hak.19:22-25.
19:5 yatalım Sodom’da eşcinsel ilişkiler oldukça yaygın ve göz önündeydi (bkz. Yah.7).
19:8 çatımın altına geldiler Eski Ortadoğu geleneğine göre, ev sahibinin ne pahasına olursa olsun konuğunu koruması gerekirdi (krş. Hak.4:18; bkz. 2Pe.2:7’ye ait not).
19:9 Adam buraya dışarıdan geldi, şimdi yargıçlık taslıyor! Yüzyıllar sonra Musa da yabancı muamelesi görüp bu şekilde davranmakla suçlanacaktı (bkz. Çık.2:14; Elç.7:27).
19:13 burayı yok edeceğiz Bkz. Yşa.3:9; Yer.23:24; Ağı.4:6; Sef.2:8-9; 2Pe.2:6; Yah.7.
19:16 ağır davrandı Muhtemelen mallarını ve oradaki rahat yaş amı terk etmekte tereddüt ediyordu (krş. 12:1-4). RAB ona acıdı Kurtuluşa kavuşmak insanların doğruluğuna değil, Tanrı’nın merhametine bağlıdır (krş. Tit.3:5). Lut’la karısının ve iki kızının elinden tutup Sodom’u kurtarmak için gerekli olan ‘doğru’ kişi sayısı ondu (bkz. 18:32), ancak sadece dört ‘doğru’ kişi vardı.
19:22 Soar ‘Küçük’ anlamına gelir.
19:26 Lut’un karısının bu tereddüdü ve itaatsizliği (bkz. 19:17) sonraki nesillerde özdeyiş olarak anılır oldu (bkz. Luk.17:32).
19:29 Tanrı... İbrahim’i anımsamış Bkz. 8:1’e ait not; krş. 18:23-32.
19:33 Lut’un, ahlaksızlığıyla tanınan bir kent olan Sodom yakınlarına taşınmasının bir sonucu. Buradaki eylemin asıl sorumlusu kendisidir (bkz. 13:10-12 ve ilgili notlar).
19:36-38 Moavlılar veAmmonlular (bkz. Yas.2:9,19), İbrahim soyunun amansız düşmanları haline gelen iki ulus olacaktır (bkz. örn. 1Sa.14:47; 2Ta.20:1).
20:1-18 Bkz. 12:10-20 ve ilgili notlar.
20:1 Negev’e Bkz. 12:9’a ait not. Kadeş ve Sur kentlerinin arasına Bkz. 14:7; 16:7. Gerar’da Filist bölgesinin sınırında, Akdeniz’e yakın olan Gazze ile Kuzey Negev’deki Beer-Şeva’nın ortasında yer alan bölgedir.
20:2 Avimelek Sonraki yıllarda Filist kralı olan Avimelek’in babası veya dedesi olabilir (bkz. 26:1).
20:3 düşünde Tanrı, vaat ettiği soyun annesini korumak için bir kere daha müdahale eder. EskiAntlaşma’da Tanrı’nın rüya aracılığıyla vahiy verdiği sıklıkla görülür (bkz. 28:12; 31:10-11; 37:5-9; 40:5; 41:1; Say.12:6; Hak.7:13; 1Kr.3:5; Dan.2:3; 4:5; 7:1).
20:7 peygamberdir Bkz. 18:17’e ait not. İbrahim bu unvanı taşı yan ilk kişidir.
20:9 büyük günaha Burada zina anlamına gelir (bkz. 20:2-3,6), ancak İbranice’de aynı ifadenin kullanıldığı öbür ayetlerde “ruhsal zina” sayılan putperestlik kastedilmektedir (Çık.32:21,30-31; 2Kr.17:21; bkz. Hoş.1:2 ve ilgili not). Putperestlik, Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşmaya sadakatsizliktir.
20:11 Tanrı korkusu “Korku” ifadesi, Tanrı’ya saygıyla güvenme ve O’nun sözüne kararlılıkla itaat etme anlamı taşır (bkz. Mez.34:8-14 ve ilgili not; Özd.1:7 ve ilgili not; krş. 20:8).
20:12 İbrahim’in gerekçesi, doğruluk payı taşıyor olmasına karşın, aldatma amacı güttüğü için bir günahtı.
21:1 Bkz. Gal.4:22-23,28. Tanrı’nın, antlaşma soyunu devam ettireceğini vaat ettiği oğul artık doğacaktır (17:21).
21:4 Bkz. 17:10,12’ye ait notlar.
21:5 Vaadin gerçekleşmesiyle (bkz. 17:16) İbrahim yüz yaşı nda baba olur (bkz. 17:17).
21:6 güldürdü... gülecek Bkz. 17:17’ye ait not.
21:8 sütten kesildiği gün Eski Ortadoğu’da çocuklar ancak iki üç yaşlarında sütten kesilirdi.
21:9 alay ettiğini İbranice’den, “oyun oynadığını” diye de çevrilebilir. İsmail o sıralar ergenlik çağındaydı (bkz. 16:15-16). Sara, İsmail’i asıl mirasçı olan İshak için bir tehdit olarak görüyordu (21:10).
21:10 Bu cariyeyle oğlunu kov Bkz. Gal.4:21-31. Onların kovulmasıyla İsmail mirastan mahrum kalacaktır.
21:11 Bu İbrahim’i çok üzdü İbrahim hem sevgiden hem de gelenekten ötürü üzüntü duydu. Geleneklere göre (Nuzi tabletlerinde de yer alır), yasal konumu zaten zayıf olan bir cariyenin oğlunun keyfi olarak kovulamayacağını biliyordu.
21:12 Tanrı hem İshak’ın hem de İsmail’in büyük bir ulus haline geleceğini vaat eder (krş. 15:4). Senin soyun İshak’la sürecektir Bkz. 17:19; 22:18; ayrıca bkz. Rom.9:6-8; İbr.11:17-19.
21:14 sabah erkenden Bkz. 12:4’e ait not. Beer-Şeva Bkz. 21:31’e ait not.
21:15 bir çalının Bkz. 21:33’e ait not.
21:17 Tanrı... sesini duydu... Tanrı çocuğun sesini duydu Bkz. 16:11’e ait not. ‘İsmail’ adıyla yapılan bir sözcük oyunu (bkz. 17:20).
21:21 Paran Çölü’nde Sina Dağı’nın kuzeyinde.
21:22 Avimelek’le Bkz. 20:2 ve ilgili not. Fikol Ya aile adıdır ya da resmi bir unvandır ; yaklaşık altmış yıl sonra (25:26) benzer bir bağlamda tekrar geçer (26:26).
21:23 Antlaşma yapılırken sıklıkla kullanılan ifadelerdir (bkz. 21:27,32). Buradaki ‘iyi’ ifadesi dostane bir yaklaşımı kasteder (krş. 21:27; 20:14). Bu tür antlaşmalarda daima antlar, yeminler olurdu.
21:27 Bunun İbrahim’in o bölgede güvende olmasını sağlayan geleneksel bir antlaşma olduğu tahmin edilir (bkz. 15:10).
21:30 Antlaşma yaparken (veya benzeri önemli durumlarda) olayı hatırlatacak kanıt veya tanık olması sağlanır (bkz. 31:48,52; Yas.4:26; 30:19; 31:19,26; 32:1; Yşu.22:27-28; 24:27; 1Sa.6:18) ve gerekli olduğunda bunlara başvurulurdu (bkz. Mez.50:1 ve ilgili not; Yşa.1:2).
21:31 Beer-Şeva... çünkü ikisi orada ant içmişlerdi Yerin adı ‘ant kuyusu’ anlamına gelir (bkz. bu adla ilgili benzer bir sözcük oyunu, 26:33). Kuzey Negev’de önemli bir kent olan Beer-Şeva, sonraki yıllarda İsrail Krallığı’nın güney sınırını oluşturacaktır (bkz. örn. 2Sa.17:11).
21:32 Filist yöresine Bkz. 11:13-14’e ait not.
21:33 ı lgın Kurak alanlarda yetişen çalı tipi küçük ağaç. Bol yapraklı dalları sayesinde iyi bir gölgelik sağlar. Hacer’in 15. ayette İsmail’i altına yatırdığı çalı muhtemelen bir ılgın ağacıydı.
22:1-19 Tanrı İbrahim’in imanını onu en çok zorlayacak şekilde dener ve antlaşmada verdiği vaatleri son defa ant ile onaylar (22:15-18). Bundan sonra İbrahim geleceği için bir düzen kurar: vaat edilen topraklarda Sara ve kendisi için mezar olabilecek bir alan satın alır (23.bölüm), İshak için uygun bir eş bulur (24.bölüm) ve soyu arasında mirasını paylaştırır (25:1-6).
22:1 Daha sonra 21:34’te de ima edildiği üzere İshak artık ergenlik çağındadır. denedi Şeytan insanı günaha düşmesi için ayartır (bkz. 1Ko.7:5); ancak Tanrı insanı, imanını onaylamak (Çık.20:20) ve adanmışlığını veya karakterini ortaya çıkarmak (Yas.8:2) amacıyla dener (bkz. Mat.4:1’e ait not). Buradayım İbrahim, Tanrı’nın sözlerini işitmeye ve itaat etmeye hazır bir hizmetkâr olarak cevap verir (bkz. Musa, Çık.3:4; Samuel, 1Sa.3:4, 6,8).
22:2 İshak’ı, sevdiğin biricik oğlunu İbranice metinde “İshak” sözcüğü “sevdiğin” ifadesinden sonra gelir ve vurgusu bu şekildedir: “oğlunu, sevdiğini, biricik oğlun İshak’ı”. İshak’ın ‘biricik’ olması, Tanrı’nın vaadi sonucu doğmasından kaynaklanır (21:12). Moriya bölgesine Tarihler kitaplarında bu bölge, Yeruşalim’deki tapınağın tepesi olarak tanımlanır (2Ta.3:1). Günümüzde Moriya tepesinde, İS 691 yılında inşa edilen Hz. Ömer Camii bulunmaktadır. Bu büyük kayanın bir bölümü yapının içindedir ve İshak’ın kurban edilmek üzere olduğu kaya olarak kabul edilir. Yakmalık sunu İbrahim antlaşma aracılığıyla kendini, sünnet aracılığıyla da oğlunu Tanrı’ya adamıştı. RAB İbrahim’den, İshak’tan ve onun da soyundan olanlardan beklediği adanmayı görmek için hizmetkârının sadakatini en üst düzeyde sınar. Bu deneme ayrıca, İbrahim’in soyundan gelecek bir başka kişinin sunacağı kusursuz kurbanın bir habercisidir (bkz. 22:16’ya ait not). İsa Mesih, antlaşma vaatlerini yerine getirmek ve İbrahim ile (ruhsal ve bedensel) soyunu Tanrı’ya adamak üzere kurban olacaktır (bkz. Gal.3:13-14 ve ilgili not).
22:3 sabah erkenden Bkz. 12:4’e ait not.
22:4 Beer-Şeva ile (22:19) Moriya bölgesi arası yolculuk (Yeruşalim; bkz. 22:2 ve ilgili not) yaklaşık 75 km’ydi.
22:5 oğlumla İbranicesi, erkek çocuk (Çık.2:6) veya askerlik yaşı ndaki bir delikanlı anlamına gelir (bkz. 1Ta.12:28). döneceğiz İbrahim’in imanı (Rom.4:11), vaadin gerçekleşmesi için gerekli olacak dirilişi de kapsıyordu (İbr.11:19).
22:8 kuzuyu Tanrı kendisi sağlayacak İbrahim’in bu güven dolu cevabı Tanrı’nın sağlayacağı koçla gerçek olacaktır (22:13).
22:11 RAB’bin meleği Bkz. 16:7’ye ait not. İbrahim! İbrahim! Bkz. 46:2; Çık.3:4; 1Sa.3:10; Elç.9:4. Buradayım Bkz. 22:1’e ait not.
22:12 Tanrı’dan korktuğunu Bkz. 20:11’e ait not. Biricik oğlunu benden esirgemedin Bkz. 22:16; Yak.2:21-22. İbrahim’in adanmışlığı Tanrı’nın insana duyduğu sevgiye benzer (bkz. Yu.3:16; Rom.8:32); Tanrı bunu biricik oğlu Mesih’i fidye olarak sunmasıyla gösterir.
22:13 yerine Tanrı, İshak’ın ölmemesi için bir koç sağladığı gibi, insanların günahlarından ötürü ebedi ölüme mahkum olmaması için de biricik Oğlu İsa Mesih’i günahlı insanların yerine kurban olarak sundu (Mar.10:45).
22:14 RAB sağlar İbranicesi “Yahve Yire”dir. İbrahim, duasına Tanrı’nın verdiği cevabı (22:8) bu şekilde hatırlar. “Sağlar” olarak çevrilen İbranice fiil, 16:13-14’te “gören” olarak çevrilmiştir (bkz. 16:13-14’a ait notlar). Tanrı hem İsmail’i hem de İshak’ı ölümden kurtarmıştır. RAB’bin dağında Bu tanımlama, İsrail (kuzey) Krallığı döneminde Yeruşalim’deki tapınağın bulunduğu dağ için kullanılmaya başlanacaktır (bkz. Mez.24:3; Yşa.2:3; 30:29; Zek.8:3).
22:16 biricik oğlunu esirgemediğin için İbrahim’in bu eylemdeki itaati, Tanrı’nın Mesih aracılığıyla insana gösterdiği ebedi sevgisine benzer (krş. Yu.3:16; Rom.8:3 2; 1 Yu.4:7-11). kendi üzerime ant içiyorum Tanrı’nın ant içebileceği daha üstün bir ad yoktur (bkz. İbr.6:13).
22:17 soyunu göklerin yıldızları kadar Bkz. 13:16; 15:5 ve ilgili notlar. Kıyıların kumu kadar çoğaltacağım Süleyman’ın krallığı sırasında bu vaat kısmen gerçekleşecektir (1Kr.4:20).
22:18 yeryüzündeki bütün uluslar kutsanacak Bkz. 12:2-3’e ait not. çünkü sözümü dinledin Bkz. 17:9’a ait not.
23:1-20 İbrahim’in imanla Sara ve kendisinin gömüleceği toprağı alması, Tanrı’nın vaadi uyarınca Kenan topraklarını kendi anavatanı olarak kabul ettiğini gösterir.
23:2 Kiryat-Arba ‘Arba kenti’ anlamına gelir (Arba, Hevron bölgesinde bulunan bir oymağın ileri gelenlerindendi; bkz. Yşu.14:15). Aynı zamanda ‘dördün kenti’ anlamına da gelir; bu durumda Anak (bkz. Yşu.15:13-14; 21:11) ve üç oğlunun (bkz. Hak.1:10,20) yaşadığı kentten söz edilmektedir.
23:3 Hititler’e Bkz. 10:15-18’e ait not. Anlaşılan o dönemde Hevron bölgesine hâkimdiler.
23:4 konuk ve yabancıyım Sonraları İsrailliler de kendilerinden söz ederken bu ve benzeri terimleri sıkça kullanacaklardı (bkz. 1Ta.29:15; Mez.39:12; ayrıca bkz. İbr.11:13).
23:9 Makpela Mağarası’nı Geleneksel inanışa göre İbrahim, Sara, İshak, Rebeka, Yakup ve Lea’nın mezarları (bkz. 23:19; 25:8-10; 49:30-31; 50:12-13), bugünkü Hevron’daki Hz. İbrahim Camii’nin altındaki bu mağaradadır. Tarlasının dibindeki Hitit yasalarına göre, mal sahibi topraklarının sadece bir kısmını sattığı nda, ilk ve tek toprak sahibi olan kişi, tüm toprağın vergisini ödemeye devam etmek durumundaydı; ancak mal sahibi tüm toprağını satarsa, toprağın yeni sahibi tüm vergiyi öderdi.
23:10 Kent kapısında Bkz. 23:18; ayrıca bkz. 19:1’e ait not; Rut 4:1’e ait not.
23:14-15 aramızda dört yüz şekel gümüşün sözü olur mu? Tarla için yaklaşık 4. 5 kg. gümüş fahiş bir fiyattı (bkz. örn. Yer.32:9). Efron, yas tutmakta olan İbrahim’in bir an önce Sara’yı gömeceği bir yer bulması gerektiğinin farkındaydı; bunu fırsat bilerek İbrahim’i tüm tarlayı satın almaya ikna edip böylelikle muhtemelen vergi yükünden kurtulmaya çalışıyordu (bkz. 23:9’a ait not).
23:16 tüccarların ağırlık ölçülerine Yüzyıllar sonra krallık döneminde belirlenenlere kıyasla (bkz. 2Sa.14:26) bu ölçüler daha değişken ve daha az güvenilirdi.
23:19 karısı Sara’yı Kenan ülkesinde... gömdü O kültürde insanlar atalarıyla birlikte (bkz. 25:8’e ait not) kendi topraklarında gömülmek isterdi. İbrahim, bu toprağı satın almakla Tanrı’nın vaadine olan adanmışlığını gösterdi. Artık yeni memleketi Kenan’dı.
24:1-67 Toprakları miras alacak soya uygun bir “anne” sağlaması için kendisiyle antlaşma yapmış olan Tanrı’ya güvenen İbrahim, İshak’a uygun bir eş alır (bkz. 23:6-7).
24:2 her şeyden sorumlu uşağına Muhtemelen Şamlı Eliezer (bkz. 15:2’ye ait not). Elini uyluğumun altına koy Üreme organının yakınına. Bu davranış bir andın kesinlikle yerine getirileceğini ifade ediyordu. Uşak İbrahim’in vasiyetini sadakatle yerine getirmeli, İshak da İbrahim’in ve Tanrı’nın kararını kabul etmelidir (ayrıca bkz. 47:29).
24:3 Yerin göğün Tanrısı RAB’bin Bkz. 24:7; krş. 14:22; ayrıca bkz. 1:1’e ait not.
24:4 benim ülkeme Mezopotamya’ya (bkz. 24:10’a ait not).
24:7 bu toprakları senin soyuna vereceğim 12:7’deki vaat tekrarlanır. Meleğini Bkz. 16:7’ye ait not.
24:10 deve Bkz. 12:16’ya ait not. Aram-Naharayim Bkz. 10:22’ye ait not. Aram-Naharayim, daha sonra Grekler’in ‘Mezopotamya’ adını verdiği bölgenin kuzeyindeydi. Nahor’un yaş adığı kente Bkz. 24:15; 11:26. Fırat kenarında eski bir kent olan Mari’de yapılan kazılarda bu kentten söz eden kil tabletler bulunmuştur. Nahor, Harran (bkz. 11:31’e ait not) bölgesindeydi ve İÖ 18. yüzyılda Amorlu bir prens tarafından yönetiliyordu.
24:14 İyilik Muhtemelen Tanrı’nın İbrahim’le antlaşması kastediliyor; Tanrı İshak aracılığıyla büyük bir soy oluşturacağını vaat etmişti (bkz. 17:19; 21:12).
24:15 İbrahim’in kardeşi... oğlu Betuel’in kızı Rebeka Böylece İshak, babasının yeğeninin kızı ile evlenecektir (bkz. 24:48).
24:32-33 Bkz. 18:2’ye ait not.
24:34-49 Uşağın, her şeyi özetleyen anlatımı, eski çağda görülen öykü anlatma sanatının iyi bir örneğidir. Bu anlatımlarla öykünün ayrıntıları dinleyicinin hafızasına iyi bir şekilde yerleşirdi.
24:40 yolunda yürüdüğüm Bkz. 5:22; 6:8-9; 17:1’e ait notlar.
24:53 Rebeka ve ailesine verilen değerli armağanlar, gelin olarak gideceği ailenin zenginliğini gösteriyordu.
24:60 Bkz. 22:17 ve ilgili not.
24:62 Beer-Lahay-Roi’den Bkz. 16:14’e ait not. Negev Bkz. 12:9’a ait not.
24:65 peçesini alıp yüzünü örttü Evli olmadığının göstergesidir (38:14,19).
24:67 Sara’nın yaşamış olduğu çadıra Damadın annesinin çadırı, genellikle gelin çadırı olurdu (bkz. Mez.19:4-5).
25:1-6 İbrahim servetini son kez paylaştırıyor.
25:1 evlendi Anlatım kronolojik ise İbrahim bu sırada yüz kırk yaşlarında olmalıdır. 1Ta.1:32’de Ketura’dan İbrahim’in ‘cariyesi’ olarak söz edilir.
25:2 çocukları oldu İbrahim gerçekten de birçok ulusun babası olacaktır (17:4-6; bkz. 17:6’ya ait not).
25:5 sahip olduğu her şeyi İshak’a bıraktı İshak, İbrahim’in eşi Sara’dan olan tek oğuldur (22:2 ve ilgili not), dolayısıyla İbrahim’in malvarlığının yasal varisidir (krş. 21:10 ve ilgili not).
25:6 cariyelerinin İkinci derece eşler. Kutsal Kitap’ta Tanrı’nın bunu onayladığını gösteren hiçbir ifade bulunmadığı halde, çok eşlilik eski çağlardaki Tanrı adamları arasında bile yaygındı (bkz. 14:19).Ancak bu tip birlikteliklerin bu kişilere huzurlu ve düzenli bir aile hayatı sağlamadığı, Kutsal Yazılar’daki yaşam öykülerinde açıkça görülmektedir.
25:7 yüz yetmiş beş yıl İbrahim’in vaat edilen topraklarda tam yüz yıl yaşadığı anlaşılmaktadır (bkz. 12:4 ve ilgili not).
25:8 kocamış Bkz. Eyü.42:17. yaşama doymuş Tanrı’nın vaat ettiği üzere (bkz. 15:15).
25:9 İshak’la İsmail Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşmanın ve İbrahim’in malvarlığının (bkz. 25:5’e ait not) varisi olarak önce İshak’ın adı geçer.
25:12-18 İsmail’in soyunun kısa bir özeti. Hem Tanrı’nın Hacer’e (16:10) ve İbrahim’e (17:20) verdiği vaatlerin gerçekleşmesi, hem de İsmail’in soyunun İbrahim ve Sara’nın soyundan uzaklaşacağına ilişkin peygamberliğin (16:12) gerçekleşmesi söz konusudur.
25:12 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not.
25:13 İsmail’in oğullarının adları Adların çoğununArapça olması, Araplar’ın İsmail’in soyundan geldiği düşüncesini destekler.
25:16 on iki bey oymakların atalarıydı Bkz. 17:20.
25:18 doğusuna Bkz. 16:12’ye ait not. Bazı uzmanlara göre, sözcük İbranice’de ‘karşısına’ anlamına da geldiğinden, bu sözcük “düşmanca bir şekilde” diye de çevrilebilir (bkz. 25:6).
25:19-35:29 Bkz. Giriş.
25:20 Paddan-Aramlı Aram-Naharayim’in öbür adı (bkz. 24:10).
25:21 karısı kısırdı Tıpkı Sara gibi (bkz. 11:30). Rebeka yirmi yıl boyunca kısır kaldı (25:20,26). İshak’ın soyu da, tıpkı İbrahim’inki gibi, Tanrı’nın antlaşma vaatlerinin yerine geldiği bir armağandı.
25:22 itişiyordu Yakup ile Esav arasındaki mücadele rahimde başlamıştı (bkz. 25:26).
25:23 büyüğü küçüğüne hizmet edecek Eski çağlardaki ilk oğulluk yasasına göre (krş. Yas.21:15-17 ve ilgili notlar) olağan şartlar altında oğulların küçüğü büyüğüne hizmet ederdi. Tanrı’nın küçük olanı seçmesi, Tanrı halkının doğal veya kültürel gelişiminin ürünü değil, Tanrı’nın insanlar için amaçladıklarının ürünü olduğunu gösterir. Rom.9:10-12’de bu ayetten yapılan alıntılarla Tanrı’nın keyfi bir şekilde değil (Rom.9:14), kendi ebedi amacı doğrultusunda hareket ettiği vurgulanır (Mez.115:3).
25:24-26 Krş. 38:27-30.
25:25 kırmızı Esav’ın öbür adı olan Edom ile sözcük oyunu yapılmaktadır (bkz. 25:30 ve ilgili not). Esav ‘Tüylü’ anlamına gelir.
25:26 eliyle Esav’ın topuğunu tutuyordu Yakup ile Esav arasındaki çekişme, onların soyları arasında ezeli bir düşmanlığa dönüşecektir (bkz. örn. Say.20:14-21; Ova.9-10). Yakup ‘Topuk tutar’ veya ‘hileci’ anlamına gelir. Bu ad zamanla ‘aldatma’ ile ilgili bir deyim haline gelmiştir.
25:30 Edom ‘Kızıl’ anlamına gelir.
25:31 ilk oğulluk hakkını bana ver Eski çağlarda ilk oğulluk hakkı, ilk doğan erkeğin miras hakkına sahip olması demekti (bkz. İbr.12:16). Yakup’un başkalarından üstün olabilmek için hilekârlık yaptığı sıkça görülür; ancak Yakup kurnazlığı sayesinde değil, Tanrı’nın lütfu sayesinde kutsanacaktır.
25:33 önce ant iç Bir işlemin yasal ve bağlayıcı olabilmesi için sözlü bir ant yeterliydi.
25:34 mercimek Bkz. 2Sa.17:27-29; 23:11; Hez.4:9. Esav ilk oğulluk hakkını küçümsemiş oldu Bunu yapmakla Esav ‘kutsal değerlere saygısızlık’ etmiş oldu (İbr.12:16), çünkü ilk oğulluk hakkının temelinde Tanrı’nın vaatleri vardı.
26:1-33 1-11. ayetlerde söz edilenler Esav ile Yakup’un doğumundan önce gerçekleşmiştir. Yakup’un, babasından almaya uğraştığı kutsama ve ilk oğulluk hakkı (bkz. 25:22, 31-33; 27:5-29), aslında İshak’ın İbrahim’den miras aldığı antlaşma vaadine bağlıydı.
26:1 İbrahim’in yaşadığı dönemdeki kıtlıktan Bkz. 12:10. Gerar’a Bkz. 20:1’e ait not. Filist Bkz. 11:13-14’e ait not. Avimelek’in Bkz. 20:2.
26:2 görünerek Bkz. 12:7’ye ait not.
26:3 Ben seninle olacak, seni kutsayacağım Bkz. örn. 26:24; 28:15 ve ilgili not; 31:3; Yşu.1:5; Yşa.41:10; Yer.1:8,19; Mat. 28:20; Elç.18:10; ayrıca bkz. 17:7 ve ilgili not. seninle olacak Bkz. 2Ko.13:14’e ait not. Baban İbrahim’e ant içerek verdiğim sözü Bkz. 22:16-18.
26:4 soyunu gökteki yıldızlar kadar Bkz. 13:16; 15:5 ve ilgili notlar. Yeryüzündeki... kutsanacak Bkz. 12:2-3.
26:5 çünkü İbrahim sözümü dinledi Bkz. 17:9’a ait not. Uyarılarıma, buyruklarıma, kurallarıma, yasalarıma Bkz. Lev.26:14-15,46; Yas.11:1. Kutsal Yasa’nın henüz verilmediği bir tarihte bu ifadelerin kullanılması, İbrahim’in, Tanrı’ya ve O’nun sözüne (bkz. örn. 12:1-3; 15:1-6; 22. bölüm) duyduğu güvenle Kutsal Yasa’nın gereklerini yerine getirdiğini, itaat ve imanın Kutsal Kitap boyunca birbirleriyle ne kadar iç içe olduğunu gösterir. İbrahim sonraki nesil için tam bir örnek olacaktır; İsrailliler’in, ataları İbrahim gibi antlaşma vaatlerine sahip olabilmek için onun izinden gitmeleri gerekecektir.
26:7 çünkü Rebeka güzeldi Bkz. 12:11,14.
26:8 okşadığını Bu sözcüğün İbranicesi’nde yine İshak’ın adının anlamıyla ilgili bir sözcük oyunu yapılmıştır.Aynı İbranice sözcük 17:17; 18:12-13,15; 21:6’da “gülmek” ve 21:9’da “alay etmek” diye çevrilen fiilin bir başka şeklidir.
26:12 ektiğinin yüz katını Vaat edilen toprakların verimliliğini anlatan bir ifade.
26:16 gücün bizim gücümüzü aştı Krş. Çık.1:9. Tanrı, İbrahim’le yaptığı antlaşmada verdiği vaatleri, İsrail’in atalarının zamanında yerine getirmeye başlamıştır. Tanrısız yaşam süren insanlar, Tanrı halkına karşı düşmanlık duymaya başlar.
26:20 Su bizim Kurak bölgelerde su kaynakları ile otlaklar konusundaki anlaşmazlıklar oldukça yaygındır (bkz. 13:6 ve ilgili not; 21:25; 36:7). Esek ‘Çekişme’ anlamına gelir.
26:21 Sitna ‘Düşmanlık’ anlamına gelir.
26:22 Rehovot ‘Rahatlık, genişlik’ anlamına gelir.
26:25 sunak yaparak Bkz. 12:7’ye ait not. RAB’be yakardı Bkz. 11:4 ve ilgili not.
26:26 Fikol Bkz. 21:22’e ait not.
26:30 şölen verdi Antlaşmalar yapıldıktan sonra genellikle düzenlenen şölenlerle kutlanırdı (bkz. 31:54; Çık.24:11 ve ilgili notlar).
26:33 Şiva ‘Ant’ anlamına gelir. Beer-Şeva Bkz. 21:31’e ait not.
26:34 Esav kırk yaşında... evlendi Babası İshak gibi (bkz. 25:20). Yudit ve Basemat’la Esav’ın Mahalat adında bir eşi daha olacaktır (28:9). 36. bölümde listelenen Esav’ın soyunda da üç eşten söz edilir, ancak adları farklıdır (36:2-3). Bunun nedeni eşlerin öbür adlarının veya lakaplarının kullanılmış olması veya Esav’ın üçten fazla eşinin olması olabilir.
26:35 başına dert oldular İshak ile Rebeka, daha sonra Yakup’un benzer bir hata yapmasına engel olmaya çalışacaklardır (bkz. 27:46-28:2).
27:1-40 Yakup, annesi Rebeka’nın da yardımıyla, İshak’ın kutsamasını hileyle elde etmeye çalışır (ancak bkz. 25:31’e ait not).
27:1 gözleri görmez olmuştu Bkz. 48:10; 1Sa.4:15. Efendim Bkz. 22:1’e ait not.
27:4 sevdiğim lezzetli bir yemek Bkz. 27:9,14. Ölmeden önce seni kutsayayım Eski Ortadoğu geleneklerine göre, ölüm döş eğindeki sözler dâhil olmak üzere (bkz. 27:33’e ait not; 49:28-33), tüm sözlü beyanların yasal bağlayıcılığı vardı. Kutsama Bkz. 27:36’ya ait not.
27:6 Rebeka Bu bölüm boyunca “ilk oğulluk hakkı” (İbranice’de “bekorah”) ve “kutsama” (İbranice’de “berakah”) ifadeleri ile yapılan sözcük oyununun amacı, Yakup’un her ikisini de arzuladığı nı anlatmaktır. Öbür yandan Rebeka da gözdesi olan oğlunun bu amaca ulaşması için elinden geleni yapmaktadır. Oğlu Yakup’a şöyle dedi 25:28’de söz edilen kayırma, zehirli meyvesini vermek üzeredir.
27:8 oğlum, sana söyleyeceklerimi iyi dinle Rebeka, “hileci” oğlu Yakup kadar hilekârdır.
27:20 Tanrın RAB Bkz. 31:5,42; 32:9. Yakup, Harran’dan güvenli bir şekilde dönene kadar RAB’den kendi Tanrısı olarak söz etmeyecektir (krş. 28:20-21; 33:18-20 ve ilgili notlar). bana yardım etti Yakup, kendi amaçlarına ulaşmak için söylediği bu yalana Tanrı’nın adını dahil etmekle Tanrı’nın adına küfretmiş oldu.
27:29 kardeşlerine egemen ol İshak farkında olmadan Yakup’u kutsayarak Tanrı’nın 25:23’te (bkz. ilgili not) Rebeka’ya verdiği vaadi yerine getirdi (ayrıca bkz. 25:31’e ait not). Lanet... kutsansın Krş. 12:3.
27:33 kutsanmış oldu İshak, Tanrı’nın antlaşmada vaat ettiği kutsamanın varisi ve kâhyası olarak, yasal açıdan bağlayıcı olan beyanıyla mirasını Yakup’a aktardığını biliyordu (bkz. 27:4’e ait not).
27:34 acı acı haykırdı Bkz. İbr.12:17.
27:36 Bkz. Yer.9:3-8. ona boşuna mı Yakup diyorlar? Bkz. 25:26’ya ait not. Önce ilk oğulluk hakkımı aldı. Şimdi de benim yerime kutsandı Bkz. 27:6’ya ait not. Esav ilk oğulluk hakkı ile kutsamayı birbirinden ayrı tutuyor olsa da, ikisi de ilk oğlun mirasıyla ilgili olduğu için, ilkini yitirmesi ikincisini de yitirmesine neden olmuştu (bkz. İbr.12:16-17).
27:39 Göklerin çiyinden, zengin topraklardan uzak yaşayacaksın Krş. 27:18. İshak’ın Esav’ı kutsaması, Yakup’u kutsamasının yanında sıradan kalıyordu.
27:40 Bkz. 25:23 ve 25:22,26’ya ait notlar.
27:41-45 Yakup, kardeşi Esav’ın kin ve öfkesinden ötürü Kenan’dan Paddan-Aram’a kaçar, orada evlenir, çocukları olur, vaat edilen topraklara dönmeden önce servet sahibi olur ve daha sonra kardeşiyle barışır (33:1-17).
27:44-45 ikinizden de Bkz. 9:6.
27:46 Bkz. 26:35’e ait not.
28:2 Paddan-Aram’a Bkz. 25:20’ye ait not. Kızlarından biriyle evlen Bkz. 24:3-4.
28:3 Her Şeye Gücü Yeten Tanrı Bkz. 17:1’e ait not.
28:4 İbrahim’i kutsadığı Pavlus bu ifadeyi imanlılar için kullanır (bkz. Gal.3:13-14).
28:9 karılarının üzerine Bkz. 26:34 ve ilgili not.
28:10-22 Yakup vaat edilen topraklardan ayrılmak üzere iken, Tanrı ona görünüp onu güçlendirir. Paddan-Aram’dan hiçbir şeyi olmaksızın ayrıldıktan sonra servet sahibi olarak topraklarına döndüğünde Tanrı Yabbuk Irmağı’nın kıyısında (32:22-32) ona tekrar görünecektir.
28:12-17 Yakup’un bu düşü, hem Tanrı’nın her şeye egemen olduğunu (28:13-15’te antlaşma koşullarını bildirir) hem de yaratılışa duyduğu yakınlığı (28:16-17) gösterir.
28:14 yeryüzünün tozu kadar Bkz. 13:16’ya ait not. Yeryüzündeki bütün halklar sen ve soyun aracılığıyla kutsanacak Bkz. 12:3. İsa Mesih, kendisinin RAB ile insan arasındaki tek köprü, tek aracı olduğunu söyleyecektir (bkz. Yu.1:51 ve ilgili not; 14:6; 1Ti.2:5).
28:15 seninle birlikteyim Bkz. 26:3’e ait not. Senden ayrılmayacağım Tek gerçek Tanrı, Yakup’a gittiği her yerde onunla birlikte olacağını vaat etmektedir. Putperestlikte ise ilahlar sadece yereldi ve ancak kendi bölgelerindeki insanları koruyabildiklerine inanılırdı.
28:19 Beytel ‘Tanrı’nın evi’ anlamına gelir.
28:21 RAB benim Tanrım olacak Yakup ilk defa burada, İbrahim’in ve İshak’ın (bkz. 28:13) Tanrısı’nı, şartlı da olsa (28:20), kendi Tanrısı olarak kabulleneceğini söyler. Bunu tam anlamıyla kabul etmesi ancak Harran’dan güvenli bir şekilde döndüğünde olacaktır (bkz. 33:20 ve ilgili not).
28:22 bu taş Tanrı’nın evi olacak Yakup’un Beytel’de Tanrı’yla buluşmasını anımsatır. Bana vereceğin her şeyin ondalığınısana vereceğim RAB’bi, Tanrısı ve Kralı olarak kabul edeceğinin bir işaretidir (bkz. 14:20’ye ait not).
29:5 Nahor’un torunu Lavan Bkz. 24:15,29. Burada “torun” için kullanılan sözcüğün İbranicesi, aynı soydan olan herhangi bir erkek için de kullanılabilir.
29:9 çobanlık Ortadoğu’da koyunlara ve keçilere bakma görevi hem erkeklere hem de kadınlara aitti.
29:15 Lavan’ın bu sözleriyle, İshak’ın Yakup’u kutsarken söylediklerinin yerine gelme süreci başlamış olur (bkz. 28:14; 30:43).
29:17 alımlıydı İbranice’den, “zayıftı” diye de çevrilebilir.
29:22 şölen Kutlamalar genellikle yedi gün sürerdi (bkz. 29:27-28; Hak.14:10,12).
29:23 Yakup onunla yattı Karanlık, içkinin etkisi veya peçe (bkz. 24:65) Lea’yı tanımasına engel olmuş olabilir.
29:24 Bkz. 29:29. Eski Babil’de gerçekleşen evlilik antlaşmalarıyla ilgili kayıtlarda bu gelenekten söz edilir.
29:25 beni aldattın Hem adı ‘aldatıcı’ anlamına gelen (bkz. 25:26’ya ait not) hem de gerçekten aldatıcı olan (bkz. 27:36) Yakup, bu sefer aldatılan kişi durumundadır. İlk oğulluk hakkını edinmek için her türlü çabayı sarf etmiş bu kişi, şimdi kızların ilk doğanını almıştır (29:16,26).
29:28 Lavan kızı Rahel’i de ona verdi Yakup yedi yıl daha çalışmadan önce (bkz. 29:30).
29:31-35 Lea, sevilmeyen eş olmasına rağmen, Yakup’un ilk dört oğlunun annesidir; bunların arasında Levi (Harun’un soyundan gelen kâhinlerin atası) ve Yahuda (Davut’un, hanedanlığın ve İsa’nın atası) da vardır. Ruben ‘Bak, erkek çocuk!’ anlamına gelir. Simon ‘Duyar’ anlamına gelir. Levi ‘Bağlılık’ anlamına gelir. Yahuda ‘Övgü’ anlamına gelir.
30:2 Bkz. 31:7-13. Yakup bunu ancak Tanrı’nın sağlayabileceğini kabul ediyor. Sonraki yıllarda Yusuf da bu sözleri söyleyecektir (bkz. 50:19-20).
30:3 onunla yat Bkz. 29:9; ayrıca bkz. 16:2 ve ilgili not. Aile kurayım İfadenin İbranicesi, evlat edinme anlamına gelir (bkz. 48:10-16; Hak.13:2’ye ait not).
30:4 eş olarak Cariyesi olarak (bkz. 35:22).
30:5-13 Yakup’un beşinci, altıncı, yedinci ve sekizinci oğulları cariyelerindendir. Dan ‘Haklı’ anlamına gelir. Naftali ‘Benim savaşım’ anlamına gelir. Gad ‘Uğur’ anlamına gelir. Aşer ‘Mutlu’ anlamına gelir.
30:14 adamotundan bana da ver İki bacağı andıran çatal biçiminde köke sahip, mor renkli ve keskin kokulu bu çiçek, yenildiğinde cinsel gücü artırdığına inanılan bir bitkidir (bkz. Ezg.7:13). Yakup gibi Rahel de (30:37-43) Tanrı’nın vaadinin yerine gelmesini beklemektense, sorunu kendisi çözmeye kalkışır.
30:17-22 Lea, Yakup’un altı oğlunun annesidir (bkz. 29:31-35’e ait not). İssakar ‘Ödül’ anlamına gelir. Zevulun ‘Değer’ anlamına gelir. Dina Bkz. 34.bölüm. Tanrı Rahel’i anımsadı Bkz. 8:1’e ait not.
30:23-24 utancımı Kısırlık o kültürde, hem tanrıların o kişiden hoşnut olmadığının bir işareti olarak görüldüğünden hem de ailenin soyunun sürmesine bir engel olabileceğinden utanç verici bir durumdu. Yusuf ‘Daha çok versin’ anlamına gelir.
30:26 Bkz. 30:43-31:1.
30:27 fala bakarak Fal, bir araçla (bkz. 44:5), işaretlerin yorumlanmasıyla (bkz. Hez.21:21) veya kötücül doğaüstü güçler aracılığıyla (bkz. Elç.16:16) gelecekle ilgili bilgiler öğrenmeye çalışmaktır. Tanrı bu uygulamayı tümüyle yasaklamıştır (Lev.19:26; Yas.18:10,14), çünkü bu şekilde egemen Tanrı’nın sözüne değil, kötü ruhlara danışılmış olur. RAB senin sayende beni kutsadı Bkz. 28:14; ayrıca bkz. 12:2-3 ve ilgili not; 22:18; 39:5,23; 41:41-57).
30:32 Genelde koyunların hepsi beyaz, keçilerin hepsi de siyah olurdu. Dolayısıyla Yakup’un, koyu renkli koyunları ve açık renkli keçileri seçmesi aslında alçakgönüllülüktü, çünkü az sayıda hayvan seçmiş oluyordu.
30:37 Krş. 25:30.
30:39 Yakup’un batıl inançları sayesinde değil, Tanrı’nın isteği bu yönde olduğu için hayvanlar bu şekilde doğuyordu; 31:9’da Yakup’un bunu bizzat kabul ettiği görülür.
30:43 alabildiğine zenginleşti Altı yıl boyunca (bkz. 31:41). Yakup Harran’da olduğu süre içinde hem aile hem de büyük servet sahibi olmuştur (krş. İbrahim, 12:16; İsrailliler, Çık.12:36; ayrıca bkz. Yşa.60:5-17; 60:5’e ait not; 61:6).
31:1-55 Yakup’un Lavan’dan kaçışı, daha sonra İsrailliler’in Mısır’dan kaçışıyla çeşitli benzerlikler gösterir: (1) Tanrı’nın Yakup’u kutsaması, Lavan ve oğullarının ona karşı düşmanlık beslemesine neden olur ; tıpkı Tanrı’nın İsrailliler’i kutsamasının Firavun’da düşmanlık uyandıracağı gibi; (2) Yakup yanına, Lavan için çalışarak edinmiş olduğu serveti alarak gider, İsrailliler de Mısırlılar için çalışarak edindikleri servetleriyle Mısır’dan ayrılacaktır; (3) Yakup kaçarken Fırat Irmağı’nı geçer, İsrailliler’in Kızıldeniz’i geçmesi gibi; (4) Lavan yanına adamlarını alıp Yakup’un peşinden gider, Firavun da ordusuyla İsrailliler’in peşinden gidecektir.
31:3 Bkz. 28:15. Atalarının topraklarına... dön Lavan’ın ve oğullarının Yakup’a karşı davranışlarının değişmesi (bkz. 31:1-2) ve hemen ardından Tanrı’nın ona Kenan’a dönme vaktinin gelmiş olduğunu buyurması, Yakup’a artık oradan ayrılması gerektiğini gösterir; eşleri de Tanrı’nın buyruğuna uymaya kararlıdır (bkz. 31:14-16). Seninle olacağım Bkz. 26:3’e ait not.
31:7 on kez Bkz. 31:41.
31:9 Bkz. 30:39’a ait not.
31:11 Tanrı’nın meleği Bkz. 16:7’ye ait not. Buyur Bkz. 22:1’e ait not.
31:13 Beytel’in... bana anıt dikip meshetmiş Bkz. 28:28.
31:15 bizim için ödenen bedelin Yakup Paddan-Aram’dan geldiğinde başlık parası verecek durumda olmadığından çalışması gerekmişti (bkz. 24:10; 30:27,30).
31:18 Paddan-Aram’da Bkz. 25:20’ye ait not.
31:19 babasının putlarını Bunlar taşınabilir küçük putlardır. Rahel, henüz putperest geçmişinden kurtulamamıştı (bkz. 35:2; Yşu. 24:2) ; bunların ona koruma ve bereket getireceğini düşünüyordu.
31:21 kaçtı Daha önce Esav’dan kaçtığı gibi (27:42-43). Yakup hileleri yüzünden oluşan düşmanlıktan ötürü hep kaçak yaşamak zorunda kalmıştır. Gilat Celile Gölü’nün güneydoğusunda, son derece iyi otlaklara sahip bölge (bkz. Say.32:1).
31:24 ne iyi, ne kötü bir şey söyle ‘Onunla bir tartışmaya girme ve onu herhangi bir şeyle suçlama’ anlamında (bkz. ayrıca 31:29; krş. 24:50).
31:27 lirle Günümüzde kullanılan arpten daha küçük ebatta ve daha az sayıda (genellikle en az altı, en fazla on iki) teli olan çalgı aletidir.
31:32 ilahlarını kimde bulursan, o öldürülecektir Krş. 44:7-12. Yakup’un, eşinin masumiyetine inanarak böyle bir iddiada bulunması, neredeyse çok sevdiği eşi Rahel’i kaybetmesine yol açacaktı. Karısı bile onu aldatmıştı.
31:35 Bkz. Lev.15:20.
31:39 zararını ben çektim Çobanlar, yabanıl hayvanların sürüden kaptığı hayvanlardan sorumlu tutulmazdı (krş. Çık.22:13).
31:42 taptığı İbranice’den birebir çevirisi: “korktuğu”. Bu sözcüğün İbranicesi ‘yakın akrabası’ anlamına geliyor da olabilir; bu durumda sözcük, Tanrı’nın Yakup’la yakın ilişkisini betimler.
31:44 Bkz. 31:48,52; ayrıca bkz. 21:30 ve ilgili not.
31:46 yediler Bkz. 26:30’a ait not.
31:47 Yegar-Sahaduta İbranicesi “Galet” olan bu Aramice ad, ‘tanıklık yığını’ anlamına gelir.
31:48 Krş. Yşu.22:10-12,34.
31:49 Mispa ‘Gözcü kulesi’ anlamına gelir. Birbirimizden... etsin Kutsama gibi görülen bu sözlerin, bağlama bakıldığında aslında bir beddua olduğu anlaşılır.
31:51 taş yığını... aramıza diktiğin anıt Lavan’ın toprakları ile Yakup’un toprakları arasındaki sınırı belirler. Yakup’un taş yığınına verdiği ad, ‘Galet’, Gilat sözcüğü üzerinde bir oyundur (bkz. 31:47 ve ilgili not).
31:53 babalarının Tanrısı İbranicesi’nden ‘tanrılarının babası’ (yani Terah) diye de çevrilebilir; bu durumda Lavan’ın çok tanrılı geçmişine işaret eder (bkz. Yşu. 24:2).
31:54 kurban... yemeğe Antlaşma sürecinin (bkz. Çık.24:5-8,11) iki önemli unsurudur (bkz. 31:44). yakınlarını Antlaşma yapmış kişiler. Ortaklaşa yenen yemek, karşılıklı kabulün onayı niteliğindedir (bkz. 26:30’a ait not).
31:55 kutsadıktan İbranice’den, “vedalaştıktan” diye de çevrilebilir (bkz. 31:28).
32:1 Tanrı’nın melekleriyle karşılaştı Bkz. 28:12.Artık düşman olduğu Lavan’ın topraklarından ayrılan Yakup, eski düşmanı Esav’ın topraklarına girmek üzeredir. Tanrı, vaat ettiği üzere Yakup’la birliktedir (bkz. 28:15; 31:3; ayrıca bkz. 26:3’e ait not).
32:2 Mahanayim ‘İki ordugâh’ anlamına gelir. Gilat’ta (bkz. 31:21’e ait not), Şeria Irmağı’nın doğusunda ve Yabbuk Irmağı’nın kuzeyinde yer alır (bkz. 32:22’ye ait not). Yakup, melekler ordusunu ve Tanrı’nın ordugâhını Tanrı’dan bir onay olarak gördükten sonra bu önemli yere bu adı verir. Tanrı’nın orduları, Kenan topraklarına güvenli bir şekilde girmesi için ona eşlik eder (bkz. 33:12,15). Ancak Esav’la karşılaşmaktan korkan Yakup kendi çabalarıyla (bkz. 32:7,10) kendini korumaya çalışmaktadır.
32:3 Edom... Seir Yakup’un gitmekte olduğu yerin oldukça güneyindeydi, ancak Yakup Esav’ın öç almak için peşine düşeceğini düşünüyordu.
32:6 dört yüz Savaşabilecek erkeklerin yaklaşık sayısı (bkz. 1Sa.22:2; 25:23; 30:9-10). Yakup çobanlıkla geçinirken Esav avcılık yaparak geçimini sağlıyordu (27:40).
32:9 dua etti Beytel’den ayrıldıktan sonraki ilk duası.
32:11 çocuklarla annelerine Yakup, Esav öç almaya niyetliyse, kendisiyle birlikte tüm ailesine zarar vereceğini biliyordu.
32:12 soyunu denizin kumu gibi Bkz. 22:17 ve ilgili not; 28:14.
32:22 Yabbuk Lut Gölü’nün yaklaşık 35 km kuzeyinden (bugünkü Ürdün Irmağı’na) akan Zerka Irmağı.
32:24 yalnız kaldı Beytel’de olduğu gibi (28:10-22). Bir adam Tanrı kendisini bu şekilde göstermiştir (bkz. 32:30; 16:7’ye ait not; Hoş.12:4-5). güreşti Burada bir sözcük oyunu vardır: Tanrı Yabbuk’ta Yakup’la güreşir. Yakup hayatı boyunca üstün olmaya çalışmıştı; önce Esav’a sonra da Lavan’a karşı.Ancak Kenan topraklarına dönmek üzereyken Esav veya başka bir insanla değil, Tanrı’yla “güreşmesi” gerektiğini gördü.
32:25 yenemeyeceğini... uyluk kemiğinin başına çarptı Tanrı, Yakup’un güreşebileceği bir biçime büründüyse de istediğinde onu etkisiz kılabileceğini gösterir.
32:26 beni kutsamadıkça Yakup sonunda kutsamanın ancak Tanrı’dan geldiğini kabul eder.
32:28 artık sana Yakup değil Vaat edilen topraklara girmek üzere olan Yakup kutsamanın Tanrı’dan geldiğini kabul ettiğinde Tanrı da onun adını değiştirerek Yakup’u hizmetkârı olarak kabul eder (bkz. 17:5 ve ilgili not; 35:10). İsrail ‘Tanrı’yla güreşir’ (ya da ‘Tanrı güreşir’) anlamına gelir.
32:29 Yakup’u kutsadı Yakup’un gece boyunca Tanrı’yla güreşmesi, Tanrı’nın onun yaşamını kutsamasıyla son buldu. Bu andan itibaren Yakup yaşamının kutsanması için kendi çabalarına değil, Tanrı’nın tasarısına, vaatlerine ve bereketlerine bağlı olduğunu kavradı. Tanrı daha sonra bu gerçeği İsrail (Yakup) soyuna hatırlatacaktır (Zek.4:6).
32:30 Tanrı’yla yüz yüze görüştüm Bkz. 16:13’e ait not; Çık. 24:10; 33:23; Say.12:18; ayrıca bkz. Hak.6:22-23; 13:22. Peniel ‘Tanrı’nın yüzü’ anlamına gelir.
32:31 güneş doğdu Bu vurgunun yapılmasının nedeni, muhtemelen Yakup’un yeni bir yaşama başlamış olmasıdır; yıllardır Tanrı’nın kutsamasını almak için insanlarla (ağabeyiyle, babasıyla ve Lavan’la, 27-31. bölümler) mücadele eden Yakup artık kendi tasarılarına ve gücüne güvenmekten vazgeçmiştir. Tanrı’nın kutsamasının kişinin mücadelesine bağlı olmadığını, Tanrı’nın bunu O’na güvenen kişiye verdiğini öğrenmiştir.
32:32 uyluk kemiğinin üzerindeki siniri Muhtemelen siyatik kasını.
33:2 Rahel’le Yusuf’u da en arkaya Yakup, en sevdiği karısını ve çocuğunu olası tehlikelerden en uzak yerde tuttu.
33:3 yedi kez yere kapandı Tam bir itaat göstergesi. Mısır’da Tell el-Amarna’da yapılan kazılar sonucunda bulunan İÖ 14. yüzyıla ait belgelerde de benzeri bir gelenek kayıtlıdır.
33:4 Yakup’un bütün korkuları yersizdi; Tanrı Esav’ı öylesine kutsamıştı ki, Esav artık Yakup’a karşı kin beslemiyordu.
33:9 kardeşim Krş. “efendimi”, 33:8.
33:11 armağanı Sözcüğün İbranicesi, 27:35’te “kutsama” olarak çevrilen sözcük ile aynıdır. Yakup, uğruna mücadele ettiği kutsamayı sadece Tanrı’nın sağlayabileceğini artık kabul etmektedir. Esav’la barışabilmek için kardeşinden çalmış olduğu kutsamayı bir nevi iade etmeye çalışır; bunu Tanrı’nın vermiş olduğu kutsama sayesinde yapabiliyordu.
33:12 Esav, Yakup’un savunmasız ev halkının gidecekleri yere güvenle varabilmeleri için onlara eşlik etmek istemektedir (bkz. 33:15). Yakup, Esav ile adamlarından çok Tanrı’ya güvendiği için bu öneriyi reddeder.
33:14 Seir’de efendime yetişirim Yakup aldatıcılığını hâlâ sürdürmektedir; gerçekte Seir’e kadar Esav’ın ardından gitmeye niyetli değildi.
33:17 Sukkot ‘Barınaklar’ anlamına gelir.
33:18 Güvenlik içinde Yakup’un yirmi yıl önceki duasının yanıtı (bkz. 28:21). Şekem Bkz. 12:6’ya ait not. Yakup, tıpkı İbrahim gibi (bkz. 12:6) burada bir kuyu kazar (bkz. Yu.4:5-6); bu kuyu bugün de oradadır.
33:20 sunak kurarak Bkz. 12:7’ye ait not. El-Elohe-İsrail ‘Tanrı İsrail’in Tanrısı’ anlamına gelir. Yakup atalarının Tanrısı’nı kendi Tanrısı olarak kabul eder (bkz. 28:21).
34:1-31 Yakup, hem soyunun yerli Kenanlılar’dan kız alıp vererek bozulması (34:9,16) hem de oğullarının yaptıklarından ötürü Kenan yerlilerinin öç almaları tehlikesiyle karşı karşıydı (34:30). Her iki durum da, Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşmada verdiği soy vaadini tehlikeye atacaktı. İsrail, tarih boyunca bu iki tehlike ile mücadele etti. Tanrı’nın adı, 33. bölümün sonunda ve 35. bölümün başında yer alır, ancak korkunç olayların aktarıldığı 34. bölüm boyunca geçmez.
34:2 Şekem Bkz. 33:19. Adını muhtemelen kentin adından almıştır.
34:7 İsrail’in İsrailliler’in. Böyle bir şey olmamalıydı Krş. 2Sa.13:12.
34:9 birbirimize kız verip kız alalım Kenanlılar, böylelikle Yakup’un servetine ortak olmayı da amaçlıyorlardı ( 34:21-23).
34:12 başlık Bkz. 24:53 ve ilgili not.
34:13 Yakup’un oğulları... aldatıcı bir yanıt verdiler Tıpkı babaları gibi (bkz. 27:24; ayrıca bkz. 25:26’ya ait not).
34:15 Kutsal bir töreyi günahlı bir amaç uğruna kullandılar (bkz. 34:24-25).
34:20 kentin kapısına Bkz. 19:1; 23:10’a ait notlar.
34:25 Dina’nın kardeşleri Üçü de Lea’nın çocuğuydu (29:33-34; 30:21). Şimon’la Levi Şekemli erkekleri katlettikleri için kendi soyları da dağıtılacaktır (bkz. 49:7’ye ait not). Bütün erkekleri kılıçtan geçirdiler Şekemli erkeklerin açgözlülüğü kendi sonlarını getirir. Suçları son derece ciddi olsa da bu kadar vahşi ve geniş çaplı bir karşılık hak etmemişlerdir (bkz. 34:27-29).
34:30 Perizliler’i Bkz. 13:7’ye ait not.
35:1-15 İbrahim’in Şekem’e varmasıyla, Tanrı’nın ona soy ve toprak vermeyi vaat ettiği yer olan Kenan’a yaptığı yolculuk sonlanmış oldu (12:6-7). Yakup Beytel’e giderek bu yolculuğun başladığı yere dönmüş oldu (28:10-22).
35:1 Beytel’e... kaçarken sana görünen Tanrı’ya orada Bkz. 35:7; 28:13.
35:2 yabancı ilahlarınızı Bkz. 31:19’a ait not; ayrıca bkz. Yşu.24:23.
35:3 benimle birlikte olan Tanrı’ya Bkz. 28:15; ayrıca bkz. 26:3’e ait not.
35:4 küpeleri Putperest bir gelenek (krş. Hoş.2:13). Bu süsler uğur getirmesi için takılırdı. Yabanıl fıstık ağacı Uzun ömürlü olduğundan önemli olayları hatırlatmak için bu ağaç seçilirdi.
35:7 Bir sunak yaparak Bkz. 12:7’ye ait not. El-Beytel ‘Beytel’in Tanrısı’ anlamına gelir.
35:8 Meşe ağacının Yöre halkı tarafından bilinen bu ağaç, 1Sa.10:3’te sözü geçen ağaç olabilir. Allon-Bakut ‘Ağlama meş esi’ anlamına gelir.
35:9 Paddan-Aram’dan Bkz. 25:20’ye ait not.
35:10 Yakup... İsrail Bkz. 32:28; krş. örn. 21:31 ile 26:33; 28:19 ile 35:15. İsrail ‘Tanrı’yla güreşir’ anlamına gelir.
35:11-12 Tanrı, İbrahim’e ve İshak’a verdiği vaatleri, Beytel’e dönen Yakup’a tekrar verir (17:1-8; bkz. 28:3). Sözleri, ilk kez yaratılış sırasında (1:28) ve daha sonra tufanın ardından (9:1,7) insanlığı kutsayışını hatırlatır: Tanrı’nın insanı kutsaması, Yakup ve soyu aracılığıyla gerçekleşecektir (ayrıca bkz. Çık.19:4-6).
35:11 Bkz. 48:3; Çık.6:3. Tanrı, daha önce Beytel’de kendini hem “İbrahim’in, İshak’ın Tanrısı” (28:13) hem de “Her Şeye Gücü Yeten Tanrı” (El-Şaday) olarak tanıtmıştı (bkz. 17:1 ve ilgili not; ayrıca bkz. 28:3).
35:15 Beytel ‘Tanrı’nın evi’ anlamına gelir.
35:16 Efrat’a Yahuda bölgesindeki Beytlehem’in eski adı (bkz. 35:19; Rut 1:2; Mik.5:2).
35:17 bir oğlun daha Rahel Yusuf’u doğururken bunu dilemişti (bkz. 30:24).
35:18 Ben-Oni ‘Kederimin oğlu’ anlamına gelir. Benyamin ‘Sağ elimin oğlu’ veya ‘güneyli oğul’ anlamına gelir.
35:19 Bkz. 1Sa.10:2. Eski zamanlardan beri gömüldüğü bu yerin Beytlehem yakınlarında olduğu söylenir, ancak bu bilgi kesinlik kazanmamıştır.
35:21 Eder Kulesi’nin Hayvanların çalınmasını önlemek amacıyla inşa edilen gözcü kulesi (örn. bkz. 2Ta.26:10).
35:22 Ruben, ilk doğan oğulluk hakkına şimdiden sahip olmakta aceleci ve küstahça davranır (bkz. 1Kr.2:22 ve ilgili notlar). Bilha ile zina ettikten sonra aile içindeki nüfuzunu yitirmiş (bkz. 42:37-38) ve ilk oğulluk konumunu ebediyen kaybetmiştir (bkz. 49:3-4; ayrıca bkz. 37:21’e ait not); aileye önderlik görevi Yahuda’ya geçmiştir (bkz. 37:26-27; 43:3-5,8-10; 44:14-34; 46:28; 49:8-12). bunu duyunca çok kızdı Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “bunu duydu” diye geçer.
35:26 Yakup’un Paddan-Aram’da doğan oğulları Özet niteliğinde bir ifadedir; Benyamin Kenan’da doğmuştu (bkz. 35:16-18).
35:27 Hevron denen Kiryat-Arba yakınlarındaki Mamre’ye Bkz. 13:18; 23:2’ye ait notlar.
35:29 Bkz. 25:8’e ait not. gömdüler Makpela Mağarası’ndaki aile mezarlığına (bkz. 23:9’a ait not; 49:30-31).
36:1-43 9-43. ayetlerdeki bilgiler, 1-8. ayetlerdeki bilgilerin genişletilmiş halidir. Yakup’un soyuyla ilgili daha detaylı bir anlatımdan önce (bkz. 31:1-50 :26 ve 37:2’ye ait notlar) Esav’ın soyuyla ilgili bir özet bulunur. Onlar da İbrahim ve Sara’ya vaat edilen ulusların (17:5-6,16) bir parçasıdır (krş. 25:12-18).
36:1 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not. Esav’ın yani Edom’un Bkz. 25:30 ve ilgili not.
36:2-3 Bkz. 26:34’e ait not.
36:7 Bkz. 13:6; ayrıca bkz. 26:20 ve ilgili not.
36:8 Seir Edom’un öbür adı. Sözcük İbranice’de ‘saç’ anlamına gelen sözcüğe benzer; “Esav”ın bir başka anlamı da olabilir (bkz. 25:25’e ait not). Esav’ın boyu, Seir’in yerlileri (bkz. 11:5-6 ve ilgili not) olan Horlular’ı (bkz. 36:20) oradan kovmuş olmalıdır. Seir’in soy ağacı 36:20-28’de verilir.
36:10-14 Esav’ın soyu, 36:15-19’da boy beyleri olarak geçer (bkz. 1Ta.1:35-37).
36:11 Elifaz’ın... Teman Eyüp’ün arkadaşlarının birinin adının Temanlı Elifaz olarak geçmesi (Eyü.2:11) ve Eyüp’ün Uz topraklarından olduğunun belirtilmesi (Eyü.1:1), onun Edom’da yaş adığını düşündürür (bkz. 36:28,34).
36:12 Amalek’i Bkz. 14:7’ye ait not.
36:20-28 Seir’in soy ağacı, 36:29-30’da kısaltmış halde boy beyleri olarak geçer (bkz. 1Ta.1:38-42).
36:31 İsrailliler’i yöneten bir kralın olmadığı dönemde İsrail’de krallığın olduğu dönemden dolaylı olarak söz edildiğine göre bu ifade, Musa’dan sonraki bir dönemde yani krallık döneminde güncellenmiş olmalıdır (bkz. 14:14’e ait not).
37:1 Kenan Vaat edilen topraklar Yakup’un vatanı olur (49:29-30; 50:13,24-25).
37:2-50:26 Yusuf’un öyküsü (bkz. Giriş). Bu kısımda, RAB’bin kendi kutsal halkını Kenan kültürünün etkisinde kalıp yozlaşma tehlikesinden korumak için yaptıkları anlatılır. Yusuf, İsrail halkının Tanrı’nın dünyayı kutsama görevini yerine getirmek için sıkıntı çekmesi gerektiğini öğrenecektir (bkz. 50:20).
37:2 öyküsü Bkz. 2:4’e ait not. Yaratılış Kitabı’nın onuncu ve son ana öyküsü.
37:3 uzun, renkli bir giysi Yakup, Yusuf’u kayırıyordu (krş. 2Sa.13:18).
37:5 düş Bkz. 20:3’e ait not.
37:7 eğildiler Yusuf’un düşü gerçekleşecektir (42:6; 43:26; 44:14).
37:8 bizi sen mi yöneteceksin? Yusuf daha sonra ilk oğulluk hakkını (1Ta.5:2; bkz. 25:5’e ait not) alacaktır.
37:10 annen Rahel ölmüş olduğuna göre (bkz. 35:19) Lea’dan söz edilmektedir. önünde yere mi eğileceğiz? İfade İshak’ın Yakup’u kutsarken söylediği sözleri hatırlatır (27:29).
37:11 aklına takıldı Yusuf’un düşleri gerçekleştiğinde Yakup bunu hatırlamıştır (krş. Meryem’in tepkisi, Luk.2:19,51).
37:12 Şekem’e Bkz. 12:6; 33:18 ve ilgili notlar.
37:17 Dotan’a Şekem’in kuzeyindeki Dotan o zamanlarda bile eski bir kentti.
37:19 Yusuf’un ağabeylerinin onu öldürmek istemelerinin nedeni, kıskançlıklarının yanı sıra, kişinin öldüğü takdirde gördüğü düşlerinin gerçekleşmeyeceğine dair o çağda yaygın olan bir inançtan kaynaklanıyor olabilir.
37:21 Ruben... Yusuf’u kurtarmaya çalıştı Ruben, Yakup’un ilk oğlu olarak Yusuf’a karşı kendini sorumlu hissediyordu.
37:25 Gilat Bkz. 31:21’e ait not. İsmaili Midyanlılar da denir (37:28; bkz. Hak.8:22,24,26). Bu karma oymaklar akrabaydılar, çünkü Midyan da İsmail gibi İbrahim’in oğluydu (25:2). Pelesenk Şifalı özellikleri olan bir yağ veya reçine (bkz. Yer.51:8). Küçük ağaçların dallarından veya meyvesinden elde edilirdi. Gilat pelesengi özellikle etkiliydi (bkz. “merhem”, Yer.8:22; 46:11; 51:8). Laden Ladengiller gülünün yapraklarından elde edilen kokulu reçine (bkz. “mür”, Mez.45:8; Özd.17:17; Ezg.3:6; 5:13). Yağı cilt bakımında kullanılırdı (bkz. Est.2:12), bazen de şarapla karıştırılarak acıyı dindirmek için içilirdi (bkz. Mar.15:23). İsa’ya doğumundan sonra, krallara layık bir hediye olan mür getirilmiştir (Mat.2:11) ; öldükten sonra da gömme geleneklerine göre cesedine yine bu yağdan sürülmüştür (Yu.19:39-40).
37:31-33 Bkz. 27:5-13.
37:34 giysilerini yırttı, beline çul sardı Yas göstergesi.
37:35 kızları Buna oğullarının eşleri de dâhil olabilir (örn. 38:2’de Yakup’un bir gelininden söz edilir). Ölüler diyarına Sözcüğün İbranicesi, ölen kişinin ruhunun yaşadığı yer olarak tanımlanırdı. Çoğu yerde sadece mezar anlamında kullanılmıştır (ayrıca bkz. Makale: Cennet, Cehennem, s.1898).
37:36 sattılar Köle fiyatına (37:28; Mez.105:17).Arabistan çöllerinde uzun süredir uluslararası köle ticareti yapılıyordu (krş. 1:6-9).
38:1-30 Bölüm, Tanrı’nın kutsal halkı olarak İsrailliler’in Kenanlılar arasında yaşarken karşılaşabilecekleri tehlikeleri gösterir (bkz. 15:16 ve ilgili not). Sonraki yıllarda İsrailliler Mısır’da yaş arken yerli halktan ayrı tutuldukları için (43:32; 46:34) kimliklerini yitirmeden bir ulus olarak gelişebileceklerdir. Bölümde anlatılan olaylar, Yahuda’nın karakterinin Yusuf’unkiyle (39. bölüm) tezat oluşturduğunu ve İsrailliler arasında o neslin önderi olan Yusuf’un ahlâki açıdan Yahuda’dan üstün olduğunu gösterir (bkz. 37:5-9).
38:1 kardeşlerinden ayrılarak Yusuf ailesinden zorla ayrılmıştı, Yahuda ise gönüllü olarak ailesinden ayrılıp Kenanlılar arasında yaşamını sürdürmeye çalışıyordu. Adullamlı Adullam, Yeruşalim’in güneybatısında bir kenttir (bkz. 2Ta.11:6).
38:3-4 Er... Onan O dönemin Mezopotamya oymaklarıdır.
38:5 Keziv’deydi MuhtemelenAkziv’in öbür adıdır (Yşu.15:44). Sözcüğün İbranicesi’nin kökü, Yakup ve oğullarının öyküsünde süregiden konu olan ‘aldatma’ anlamına gelir (bkz. Mik.1:14 ve ilgili not).
38:8 ‘Kayınbirader (Levirit) evliliği’ olarak bilinen geleneğin özeti. Bu yasal yükümlülüğün detayları daha sonra Kutsal Yasa verilirken İsrailliler’e bildirilecektir (bkz. Yas.25:5-6 ve ilgili not; krş. Mat.22:24 ve ilgili not). Bu geleneğin bir örneği Rut 4:5’te görülür (bkz. ilgili not), ancak orada bu durum en yakın akraba olmak üzere genişletilmiştir (Rut 3:12 ve ilgili not; 2:20’ye ait not), çünkü ne Boaz ne de “en yakın akraba” olarak söz edilen kişi Rut’un kayınbiraderiydi.
38:9 kendisine ait olmayacağını biliyordu Krş. Rut 4:5-6 ve ilgili not.
38:10 RAB’bin buyruğuna göre İsrail halkının soyunun sürmesi ve mirasın bir sonraki nesle aktarılması gerekiyordu. Onan’ın yaptığı iki bakımdan kötüydü: (1) Maddi bir çıkarı vardı: hem ağabeyinin mirası artık kendisine değil çocuğa ait olacaktı, hem de bu çocuğun bakımını üstlenmekle sorumlu olacaktı. (2) Sorumluluğu reddetme hakkı olduğu halde, kabul eder gibi yapıp kadından faydalanmayı tercih etmişti.
38:11 “kardeşleri gibi ölebilir” diye düşünüyordu Yahuda’nın Şela’yı Tamar’a vermeye niyeti yoktu (bkz. 38:14).
38:12 Timna’ya Yahuda’nın dağlık bölgesinde bir yerdir (bkz. Yşu.15:48,57).
38:14 yolu üzerindeki... oturdu Fahişeler (38:15) genellikle yol kenarında dururlardı (Yer.3:2). Enayim Muhtemelen Yahuda bölgesinin batısındaki Enam’dır (bkz. Yşu.15:33-34).
38:18 kaytanını Muhtemelen, kil belgelerin üzerinde yuvarlayarak imza atmak için kullanılan küçük silindir. Mührün sahibi onu bir iple boynuna asardı.
38:21 fahişe İbranicesi, ‘tapınak fahişesi’ anlamına gelen, 15. ayette “fahişe” olarak çevrilen sözcükten başka bir sözcüktür. Yahuda’nın arkadaşı bilinçli olarak bu terimi kullanmış olmalıdır, çünkü Kenan’da tapınak fahişeleri normal fahişelerden daha üstün bir sosyal konuma sahipti.
38:24 yakın Daha sonraki dönemlerde yakılmak, fahişelik etmenin resmi cezası oldu (bkz. Lev.21:9).
38:27-30 Bkz. 25:24-26.
38:29 Peres ‘Gedik açmak’ anlamına gelir. Yahuda’daki en büyük boyun başı, Davut’un (bkz. Rut 4:18-22) ve Mesih’in (bkz. Mat.1:1-6) atasıdır.
38:30 Zerah ‘Kırmızı’ anlamına gelir.
39:1-23 Yusuf’un öyküsü (bkz. 37:36) devam eder; İsrailliler’in Kenan’dan Mısır’a yolculuğunun ilk aşaması gerçekleşmektedir.
39:1 İsmailliler Bkz. 37:25’e ait not. Mısır’a götürmüştü Yusuf’un Kenan ve Mısır’da yaşadıkları, İsrail’in ulus olarak Mısır’da yaş adıklarına benzerdir. Yusuf, Tanrı’nın kutsaması sayesinde Potifar’ın evinde onurlu bir konuma getirilir; daha sonra haksız bir ş ekilde hapse atılır, son olarak da Mısırlılar arasında üst düzeyde bir konuma sahip olur. Benzer şekilde İsrail halkı da ilk başta Mısır’da hoş karşılanır (Yusuf sayesinde); sonra tutsak olarak yaş atılırlar; ancak sonunda Tanrı Mısırlılar’ın gözü önünde İsrail’i onurlandırır (Musa’nın hizmeti aracılığıyla). Yaratılış Kitabı yazıldığında Mısır’dan çıkış sırasında yaşanan olaylar bilindiği için ataların ve Tanrı’nın yaptıklarının bu olayların bir habercisi olduğu bu şekilde vurgulanabilmiştir (bkz. 15:13-16; 48:21-22; 50:24-25).
39:2-6 Bkz. 39:20-23. Yusuf hangi konumda olursa olsun Tanrı’yla olan yakın ilişkisi asla değişmemiştir.
39:2 RAB Yusuf’la birlikteydi Bkz. 39:3,21,23; 26:3’e ait not; Elç.7:9.
39:5 RAB Yusuf sayesinde Potifar’ın evini kutsadı Tıpkı Tanrı’nın Yakup sayesinde Lavan’ı kutsaması gibi (30:27). İbrahim’in soyu, uluslar için bir bereket kaynağı olmaya devam etmektedir (bkz. 12:2-3).
39:6 sahip olduğu her şeyin sorumluluğunu Yusuf’a verdi Lavan’ın sürüsünü Yakup’a emanet etmesi gibi (30:31-34), Potifar’ın evi tamamen Yusuf’un sorumluluğundaydı. Daha sonra hapishanede (39:22-23) ve sonrasında da tüm Mısır’da (41:41) bütün sorumluluk ona ait olacaktı. Yusuf’un böylesi yetkiye sahip olması, babası gibi kurnazlıkla değil, tamamen RAB’bin kutsaması sayesinde olmuştu. Yusuf, yaşam tarzıyla İsrail’in gerçek bir temsilcisiydi.
39:9 Tanrı’ya karşı günah işlerim Her günah öncelikle ve en çok Tanrı’ya karşıdır (bkz. Mez.51:4).
39:10 Krş. Hak.14:17; 16:16-17.
39:14 bu İbrani Bkz. 39:17; ayrıca bkz. 14:13’e ait not.
39:20 kralın tutsaklarının bağlı olduğu yere Potifar Yusuf’u zindanda değil, muhafız birliği komutanının evindeki zindanda hapis tutmuştur (40:3).
40:1-41:57 Tanrı’nın Yusuf’a iki rüyanın yorumunu vermesi, Yusuf’un daha sonra Firavun’un düşlerini yorumlamasının yolunu hazırlar (41. bölüm). Sonunda her şey Yusuf’un yorumladığı ş ekilde gerçekleşecektir (42-46. bölümler).
40:2 Firavun Bkz. Çık.1:7’e ait not. baş sakiyle Bkz. Neh.1:11’e ait not. Tanrı bu kişi aracılığıyla Yusuf’un Firavun’la tanışmasını sağlayacaktır (bkz. 41:9-14).
40:5 Düşleri farklı anlamlar taşıyordu Bkz. 20:3’e ait not. Tanrı, Yusuf’un Mısır’da önemli bir konuma yükselmesiyle sonuçlanacak yolu hazırlamaya başlamıştı.
40:8 Yorum Tanrı’ya özgü Çünkü sadece Tanrı gelecekte olacakları bilir (bkz. 41:16,25,28; Dan.2:28). anlatın Rüyalarda verilen vahyin yorumlanmasında Yusuf Tanrı’nın bir aracısıdır; Tanrı’nın vahyinin uluslara açıklanmasında da İsrail halkı Tanrı’nın aracısı olacaktır (bkz. 18:7; 41:16,28,32; Bilgi Kutusu: Kâ-hinler, s.128).
40:14 her şey yolunda giderse, lütfen beni anımsa Bkz. 40:23; krş. 41:1,9-13.
40:15 zindana Bkz. 39:20’ye ait not. Bu sözcüğün İbranicesi 37:24’te “kuyu” olarak çevrilen sözcükle aynıdır; Yusuf’un ağabeyleri yüzünden başına gelenlerle bağlantı kurulmaktadır.
41:8 kaygılıydı Bkz. 40:6-7. büyücüleri Muhtemelen, gizli bilgilere sahip olduklarını iddia eden kâhinlerdir. düşlerini yorumlayamadı Bkz. Dan.2:10-11.
41:13 Her şey onun yorumladığı gibi çıktı Çünkü yorumu Tanrı’dan almıştı (bkz. Mez.105:19).
41:14 Firavun Yusuf’u çağırttı Bkz. Mez.105.20. tıraş olup Mısırlılar genellikle tıraşlı, İsrailliler ise sakallı olurdu (bkz. 2Sa.10:4; Yer.41:5 ve ilgili notlar).
41:16 ben yorumlayamam... Tanrı yapacaktır Bkz. 40:8 ve ilgili not; Dan.2:27-28,30; krş. 2Ko.3:5.
41:27 yedi yıl kıtlık Bkz. Elç.7:11. Civar bölgelerin aksine (bkz. 2Kr.8:1 ve ilgili not) Mısır’da uzun yıllar süren kıtlık pek görülmezdi, çünkü Nil Irmağı’nda her yıl taşkınlar gerçekleşirdi.
41:32 Bkz. 37:5-9; Amo.7:1-6,7-9; 8:1-3.
41:38 Tanrı Ruhu’na Firavun, ya Yusuf’un Tanrı’yla ilgili tanıklığından etkilendiği için ya da Yusuf’un bir şekilde bir ilah tarafından desteklendiğini ifade etmek üzere böyle demiştir.
41:40 yönetimini sana vereceğim Bkz. 41:33; Elç.7:10; ayrıca bkz. Mez.105:21.
41:42 Kraliyet yetkisini başkasıyla paylaşmanın ya da başkasına aktarmanın bu üç simgesinden Est.3:10 (mühür yüzüğü), 6:11 (giysi) ve Dan.5:7,16,29’da (altın zincir) da söz edilir.
41:43 Yusuf muhtemelen vezir konumuna getirilmişti; firavundan sonraki en üst idari konum buydu.
41:45 Yusuf’un adını Safenat-Paneah koydu Yönetimde resmi bir konuma getirilen yabancı bir kişinin adı o ülkeye ait bir adla değiştirilirdi (bkz. 1:5’e ait not). Firavun, Tanrı vergisi bir yetiye sahip olan Yusuf’u kendi krallığı için kullanmak istiyordu; Yusuf’un, halkının kurtuluşuyla ilgili amaçları gerçekleştirmekte olan Tanrı’ya hizmet ettiğini fark etmemişti. Daha sonra başka bir firavun, Tanrı’nın kutsadığı İsrail’i Mısır’ın zenginleşmesi için kullanacaktır (Çık.1). Potifera’nın 37:36 ve 39:1’de geçen Potifar’la karıştırılmamalıdır. On Kenti Grekler, bugünkü Kahire’nin 16 km kuzeydoğusundaki bu kenti güneş tanrısı Ra’nın tapınma merkezi olması nedeniyle Heliopolis (güneşin kenti) olarak adlandırmıştır.
41:46 otuz yaşındaydı Yusuf on üç yıl içinde (bkz. 37:2), Mısır’da firavundan sonraki en üst konumda yönetici olmuştu (41:43).
41:51 Manaşşe ‘Unutturan’ anlamına gelir.
41:52 Efrayim ‘İki kat verimli’ anlamına gelir. Bu adla yapılan sözcük oyunu, Tanrı’nın Yusuf’a iki erkek çocuk (bkz. 41:50) verdiğini hatırlatır.
41:57 Bütün ülkelerden insanlar O çağda bilinen ve civar bölgelerde yaşayan halklar söz konusudur. Tanrı, özel bir halkın atası olması için tek bir kişiyi,Avram’ı seçmiş ve onun soyu aracılığıyla yeryüzündeki bütün halkların (12:3) kutsanacağını vaat etmişti. Bu büyük sıkıntı döneminde umutların Avram’ın soyundan olan birine bağlı olması bu vaadin bir parçasıdır.
42:1-45:28 Yakup’un oğulları Mısır’da yeniden bir araya gelir.
42:4 Yusuf’un kardeşi Benyamin’i... göndermedi Anneleri Rahel ölmüştü (35:19). Yakup, Yusuf’un da öldüğünü sandığı (37:33) için sevdiği eşi Rahel’den kalan tek oğlu Benyamin’i de kaybetmek istemiyordu.
42:5 Kenan ülkesinde de kıtlık sürüyordu İbrahim zamanındaki gibi (bkz. 12:10 ve ilgili not).
42:6 onun önünde yere kapandılar Yusuf’un gördüğü düşler gerçekleşmekteydi (bkz. 37:7,9).
42:8 Onları son gördüğünde ağabeyleri zaten yetişkin olduklarından dolayı pek değişmemişlerdi (bkz. 37:2; 41:46,53-54). Yusuf ise köle olarak satıldığında on yedi yaşındaydı (37:2); şimdiyse bir yetişkindi ve asla tahmin edemeyecekleri bir konuma sahipti, Mısırlılar gibi giyinmişti, bir tercüman aracılığıyla kardeşleriyle konuşuyordu (bkz. 42:23) ve sakalsızdı (bkz. 41:14’e ait not).
42:10 efendim... Biz kulların Ağabeyleri, farkında olmadan Yusuf’un düşlerini ve kendi korkularını gerçek hale getiriyordu (bkz. 37:8).
42:15 Firavun’un başına ant içerim Burada olduğu gibi, dönemin hükümdarının veya kişinin inandığı tanrıların (Amo.8:14; Hak.8:19; 1Sa.14:39,45; 19:6) adına verilen sözler çok büyük önem taşırdı.
42:21 nasıl sıkıntı çektiğini gördük... bu sıkıntı onun için başımıza geldi Bkz. Gal.6:7.
42:22 Bkz. 37:21-22 ve 37:21’e ait not.
42:24 Şimon’u alarak İlk oğul Ruben yerine Yakup’un ikinci oğlu hapsediliyor (bkz. 29:32-33). Bunun sebebi muhtemelen yıllar önce Ruben’in Yusuf’un hayatını kurtarmış olmasıdır (37:21-22).
42:37 iki oğlumu Bkz. 37:21’e ait not.
42:38 ölüler diyarına Bkz. 37:35’e ait not.
43:3 Yahuda... karşılık verdi Bu noktadan itibaren Yahuda kardeşlerinin sözcüsü olur (bkz. 43:8-10; 44:14-34; 46:28). Daha sonra Yahuda oymağı öbür oymaklara önderlik edecek (bkz. 49:8-10) ve Yahuda’nın kendisi de İsa’nın atası olacaktır (bkz. Mat.1:2-3,16-17; Luk.3:23,33).
43:9 Yahuda, Ruben’den daha cesur davranarak (bkz. 42:37 ve ilgili not) Benyamin’in emniyeti için kendini feda etmeye hazır olduğunu söyler.
43:11 pelesenk... laden Bkz. 37:25 ve ilgili not. bal Üzüm veya hurmanın kaynatılmasıyla elde edilen yoğun bir şerbet de olabilir.
43:14 Her Şeye Gücü Yeten Tanrı Bkz. 17:1’e ait not. Yoksun kalacaksam kalayım Krş. Est.4:16.
43:26 yere kapandılar Yusuf’un gördüğü düş gerçekleşir (37:7,9; ayrıca bkz. 42:6; 43:28).
43:30 ağladı Bkz. 42:24; 45:2,14-15; 46:29.
43:32 Mısırlılar İbraniler’le birlikte yemek yemez Bu yasak muhtemelen töresel veya dinsel nedenlerden ötürüydü (Çık. 8:26). Mısırlılar’ın çobanlarla ilişkilerinin olmaması ise daha çok sosyal alışkanlıktandı (bkz. 46:34).
43:34 Benyamin’in payı ötekilerden beş kat fazlaydı Bkz. 45:22.
44:4 kentten Memfis (günümüzdeki Kahire’nin güneyinde) veya Zoan’dır (doğu delta bölgesinde).
44:5 fala bakmak Bkz. 44:15; ayrıca bkz. 30:27’ye ait not.
44:9 Kullarından... öldürülsün Krş. 31:32 ve ilgili not.
44:10 Kâhya, kardeşlerin önerdiği cezayı hafifletir.
44:12 büyükten küçüğe doğru Bkz. 31:33.
44:13 giysilerini yırttılar Bkz. 37:29, 37:34’e ait not.
44:14 önünde yere kapandılar Krş. 37:7,9; bkz. 42:6; 43:26,28.
44:16 Tanrı suçumuzu ortaya çıkardı Yahuda, hem o an yaptıkları kötülükten hem de Yusuf’a karşı işledikleri daha büyük günahtan söz ediyor olabilir (bkz. 42:21 ve ilgili not).
44:18 Sen Firavun’la aynı yetkiye sahipsin Gerçeği yansıtmayan bir ifade (krş. 41:40,43); onurlandırmak veya pohpohlamak amacıyla ya da korktukları için söylemiş olabilirler.
44:29,31 ölüler diyarına Bkz. 37:35’e ait not.
44:33 çocuğun yerine Yahuda’nın Benyamin’in yerine geçme isteği, geçmişte ailesi için göstermediği sevginin ifadesidir (bkz. 37:26-27,38).
44:34 başına gelecek kötülüğe dayanamam Yahuda daha önce gördüklerini hatırlar (37:34-35).
45:2 ağladı Bkz. 45:14-15; ayrıca bkz. 43:30 ve ilgili not.
45:3 Kardeşleri donup kaldı Bir hayalet gördüklerini zannettikleri için veya Yusuf’un onlara vereceği karşılıktan korktukları için.
45:4 kardeşiniz Yusuf benim Bkz. 45:3; Elç.7:13.
45:5 Tanrı... gönderdi Bkz. 45:7-9; Elç.7:9-10; krş. 50:20. Tanrı, kardeşlerin kıskanç ve zalim eylemleri aracılığıyla bile amacını yerine getirmişti (krş. Elç.2:23; 4:27,28).
45:6 Yusuf otuz dokuz yaşındaydı (bkz. 41:46,53).
45:8 Bu ayette Yusuf’un saydığı üç unvan da aslen Mısırlılar’a ait unvanlardır (bkz. 37:8).
45:10 Goşen Nil deltasının doğusunda verimli bir bölgedir (45:18).
45:14 ağladı Bkz. 43:30 ve ilgili not.
45:15 kardeşleri onunla konuşmaya başladı Yirmi yıldan sonra ilk defa düşmanca veya korkuyla değil, dostça bir yakınlıkla.
45:18 ülkenin kaymağını yiyeceksiniz Bkz. 27:28.
45:22 Benyamin’e... beş kat yedek giysi verdi Bkz. 43:34’e ait not.
45:24 kavga etmeyin Yusuf, dönüşlerini geciktirmeyi de (45:9), geçmiş konusunda birbirlerini suçlamalarını da istemiyordu.
46:1-47:12 İsrail’in Mısır’a taşınıp oraya yerleşmesi.
46:1 yola çıktı Muhtemelen Hevron’dan (bkz. 35:27 ve ilgili not). Beer-Şeva’ya varınca kurbanlar kesti İbrahim ve İshak da orada Tanrı’ya tapınmıştı (bkz. 21:33; 26:23-25).
46:2 Tanrı bir görümde İsrail’e Bkz. 26:24; ayrıca bkz. 15:1’e ait not. Yakup! Yakup! Bkz. 22:11’e ait not. Buradayım Bkz. 22:1’e ait not.
46:3-4 İsrail ve ailesi Kenan’dan ayrılmak üzere olduğu için Tanrı antlaşma vaatlerini tekrarladı.
46:3 Ben... babanın Tanrısı... çekinme Tanrı’nın 26:24’te İshak’a söyledikleriyle aynı. Orada Bkz. Çık.1:7. Büyük bir ulus yapacağım RAB, İbrahim’e verdiği vaadin bir kısmını tekrarlıyor (bkz. 12:2).
46:4 Seninle birlikte Mısır’a gelecek Kuzeye Harran’a gittiğinde onunla birlikte olduğu gibi, onu geri getirecekti (bkz. 28:15 ve ilgili not; ayrıca bkz. 15:16 ve ilgili not; 48:21). Gözlerini... kapayacak RAB Yakup’un ölümü sırasında Yusuf’un onunla olacağını söylüyor (49:33-50).
46:8 İsrail’in Mısıra giden oğullarının... adları şunlardır Bkz. Çık.1:1.
46:15 Paddan-Aram’da Bkz. 25:20’ye ait not. toplam otuz üç 8-15. ayetlerde otuz dört ad vardır. Sayının otuz üç olabilmesi için 46:10’daki Ohat adını kaldırmak mantıklı olacaktır, çünkü Say.26:12-13; 1Ta.4:24’teki paralel listelerde bulunmaz. Ohat’ın İbranice şekli “Sohar”ı andırır (bkz. Çık.6:15).
46:20 Bkz. 41:45’e ait not ; Elç.7:14’e ait not.
46:26 Mısır’a gidenler toplam altmış altı kişiydi Otuz üç (bkz. 46:15 ve ilgili not), on altı (46:18), on dört (46:22) ve yedi kişinin (46:25) toplamı yetmiş eder (46:27).Ancak Kenan topraklarında öldükleri için (46:12) Er ve Onan’ı, Mısır’da doğdukları için (46:27) Manaşşe ve Efrayim’i bu toplama dâhil etmemek gerekir (46:20); böylelikle toplam sayı altmış altı olacaktır.
46:27 yetmiş Bkz. Yas.10:22; ayrıca bkz. Giriş. Er ve Onan daha önceden ölmüş olmasaydı, Yakup’un Mısır’daki soyu tam yetmiş kişi olacaktı (bkz. 38:7-10; Elç.7:14 ve ilgili not).Ayrıca insan ömrünün azalma süreci dikkat çekicidir (bkz. 5:5’e ait not).
46:28 Yakup... Yahuda’yı önden... gönderdi Bkz. 43:3’e ait not.
46:29 ağladı Bkz. 43:30 ve ilgili not.
46:34 Mısırlılar çobanlardan iğrenir Bkz. 43:32’ye ait not. Bu nedenden ötürü İsrailliler, Mısırlılar’dan ayrı bir yerde yaşayacaklardır. Böylelikle, aşırı putperestlik ve cinsel ahlaksızlık içindeki Kenan halkına karışma tehlikesi yaşamış İsrailliler, Mısır’da aynı duruma gelmeyeceklerdir.
47:9 gurbet Yakup, atalarının göçebe yaşantısını ve özellikle topraklarla ilgili vaadin gerçekleşmesini beklediğini vurgular (ayrıca bkz. Yas.26:5 ve ilgili not). Atalarımın gurbet yılları kadar uzun sürmedi İbrahim yüz yetmiş beş (25:7), İshak da yüz seksen yaşına kadar (35:28) yaşadı.
47:11 ülkenin en iyi yerinde Bkz. 45:10’a ait not. Ramses bölgesinde Bkz. Çık.1:11; 12:37; Say.33:3,5. Goşen olarak da bilinen bu bölge (bkz. 47:27) Mez.78:12,43’te “Soan bölgesi” olarak geçer (bkz. Yar.44:4).Adı büyük Mısır firavunu II. Ramses’ten gelir, ancak kendisi yüzyıllar sonra hükümdar olduğuna göre burada geçen ad sonraki yıllarda yapılan bir güncellemedir.
47:21 köleleştirdi Septuaginta’da ve Samiriye Tevratı’nda bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “kentlere göçtürdü” diye geçer. Mısırlılar’ın tohum alabilmek için bir süreliğine kentlere taşı nmak zorunda olmalarından söz ediliyor (bkz. 47:23).
47:26 ürünün beşte birinin Firavun’a verilmesini Daha önce de durum böyleydi (41:34), ancak bu sefer ürünlerin yetiştiği tüm topraklar Firavun’a aitti.
47:27 İsrail... çoğalıp, arttılar Bkz. 35:11-12; 46:3 ve ilgili notlar.
47:29 elini uyluğumun altına koy Bkz. 24:2 ve ilgili not.
47:30 onların yanına Makpela Mağarası’na (bkz. 23:9’a ait not; 50:12-13).
47:31 yatağının başı ucunda eğilip İbranice’den, “değneğinin ucuna yaslanıp” diye de çevrilebilir. eğilip RAB’be tapındı İbr.11:21’de bu olaya gönderme yapılır.
48:1-22 Yakup’un en sevdiği eşi Rahel’in ilk oğlu Yusuf ilk oğulluk mirasını alıyor.
48:3 Her Şeye Gücü Yeten Tanrı Bkz. 17:1 ve 35:1’e ait notlar. Luz’da Beytel’in eski adı (bkz. 28:19).
48:5 iki oğlun benim sayılır Yakup bu sözüyle onları evlat ediniyor. Efrayim’le Manaşşe Manaşşe Yusuf’un ilk oğluydu (bkz. 48:1; 41:51). Yakup önce Efrayim’in adını söyler, çünkü ilk kutsamayı ona verecektir (48:20). benim için Ruben’le Şimon gibidir Yusuf’un ilk iki oğlu Yakup’un ilk iki oğluyla aynı konuma sahip olacaktır (35:23), hatta daha sonra onlardan üstün olacaktır. Ruben’in günahlı davranışından ötürü (bkz. 35:22 ve ilgili not) ilk oğulluk hakkını Ruben yerine, Yakup’un en sevdiği oğlu (bkz. 49:3-4; 1Ta.5:2), sonuç olarak da Yusuf’un iki oğlu alır (bkz. 1Ta.5:1).
48:6 onlardan sonra doğacak çocuklar senin olsun Efrayim ile Manaşşe’nin yerini alacaklardır. onlara miras geçecek Bkz. 38:8 ve ilgili not; Yas.25:5-6. Böylece Yusuf’un mirası Efrayim ile Manaşşe arasında bölüştürülecek, ancak Levi (Yakup’un üçüncü oğlu; bkz. 35:23) topraktan pay almayacaktır (Yşu.14:4). Dolayısıyla toprağın bölüştürüldüğü oymak sayısı aynı (on iki) kalacaktır.
48:7 Paddan’dan Paddan-Aram’dan (bkz. 25:20’ye ait not). Rahel... öldü Bkz. 35:16-19. Yusuf’un babası tarafından evlat edinilen Efrayim ile Manaşşe bu şekilde Rahel’in de çocukları olacaktı. Efrat’a Bkz. 35:16’ya ait not.
48:10 yaşlılıktan zayıflamıştı, göremiyordu Bkz. 27:1’e ait not. öpüp kucakladı Muhtemelen onları evlat edindiğinin göstergesi olarak.
48:13-20 Bkz. Elç. 1:5-6’ya ait not.
48:13 Manaşşe’yi... İsrail’in sağ eline yaklaştırdı Yusuf Yakup’un, ilk oğul olan Manaşşe’yi kutsamasının uygun olacağını düşündüğü için Yakup’un sağ elini onun başına koymuştu.
48:15 Yusuf’u Efrayim ile Manaşşe’yi ifade etmek üzere bu adı kullanır. kutsayarak Babası İshak’ın onu kutsadığı gibi (27:27-29). Ataları İbrahim’in, İshak’ın hizmet ettiği Bkz. 5:22; 17:1’e ait notlar. çobanlık Terim, eski Ortadoğu’da halka önderlik edenleri ifade etmek için de kullanılırdı (krş. 49:24; bkz. Mez.23:1 ve ilgili not).
48:16 melek Bkz. 16:7’ye ait not; 32:29; ayrıca bkz. 32:24’e ait not.
48:19 küçük kardeşi daha büyük bir halk olacak Bkz. 25:23’e ait not. İleride İsrail’de krallık dönemi başlayacak, daha sonra bu krallık ikiye bölündüğünde (İÖ 930-722) Efrayim soyu kuzeydeki en güçlü oymak olacaktır. Kuzeydeki krallık, genelde “Efrayim” olarak adlandırılacaktır (bkz. örn. Yşa.7:2,5,8-9; Hoş.9:13; 12:1,7).
48:20 Efrayim’i Manaşşe’nin önüne geçirdi Kutsal Kitap boyunca, Tanrı’nın seçiminin genellikle insanın beklentilerinden farklı olduğu görülür (krş. Rom.9:6-13; 1Ko.1:26-31). Tanrı’nın bu seçimi, Yaratılış Kitabı’nda, Kayin ile Habil, İsmail ile İshak, Esav ile Yakup, Lea ile Rahel arasında ve burada görülür. Son olarak da Yahuda’nın önder seçilmesiyle görülecektir (49:8-12).
49:2-27 Bu, Yaratılış Kitabı’ndaki en uzun şiirdir (bkz. 9:26-27; 14:19-20; 27:27-29,39-40; 48:15-16,20). Yakup’un kutsamaları sadece on iki oğluna değil, onların soylarına da yöneliktir (bkz. 49:28).
49:4 su gibi oynaksın Ruben kendi çıkarına göre davranan, arzularını denetleyemeyen biriydi (35:22). İlk oğulluk hakkını elinde tutmak istedi (krş. 32:31’e ait not) ama günahları yüzünden bu hakkı kaybetti. Üstün olmayacaksın artık, çünkü babanın yatağı na girip Bkz. 35:22 ve ilgili not; ayrıca bkz. 37:21 ve 48:5’e ait notlar.
49:5 Şimon’la Levi kardeştir İkisi de şiddetten hoşlanan, öfkeli ve zalim kişilerdi (bkz. 49:6-7).
49:7 dağıtacağım Bu sözler, Şimon’un soyunun Yahuda bölgesinde asimile olması (bkz. Yşu.19:1 ve ilgili not) ve Levi’nin soyunun da tüm ülkeye dağıtılıp otlaklık alanlar çevresinde kırk sekiz kente yerleşmesiyle gerçekleşecektir (bkz. 48:6’ya ait not; ayrıca bkz. Say.35:2,7; Yşu.14:4; 21:41).
49:8 Krş. 27:29,40; 37:7,9. Yahuda, kardeşlerin seni övecek Bkz. 43:3’e ait not. Sırasıyla güneydeki ve kuzeydeki krallıklarda önderlik eden oymaklar olarak Yahuda ve Yusuf’a verilen kutsamalar en detaylılarıdır (49:8-12,22-26). Yahuda, Yakup’un dördüncü oğluydu (29:35); ancak Ruben, Şimon ve Levi önderlik haklarını kaybettiklerinden dolayı Yakup, önderliği Yahuda’ya verdi.
49:9 bir aslan yavrusudur Yetki, güç ve cesaret simgesi. Yahuda (veya İsrail) sıkça aslan olarak betimlenir (bkz. Hez.19:2 ve ilgili not; özellikle Say.24:9). Yahuda’nın soyundan gelen İsa Mesih de (bkz. 43:3) Yahuda Aslanı olarak tanımlanır (Va.5:5 ve ilgili not).
49:10 Geleneksel olarak Mesih’le ilgili bir ayet olduğu kabul edilir. Bu sözler öncelikle Davut’ta, nihayetinde de Mesih’te gerçekleşecektir. Sahibi İbranice’den “Şilo” veya “Şilo’ya” diye de çevrilebilir. Sahibi gelene kadar Hez.21:27’de neredeyse sözcüğü sözcüğüne tekrar edilir. Asası Bkz. Say.24:17 ve ilgili not.
49:11 Yahuda’nın soyu bir gün yerleşik ve gönençli bir hayat sürecekti.
49:13 Aşer ve Manaşşe oymaklarının arasında olmasına rağmen, Zevulun oymağının toprakları Akdeniz’e yakındı (Yas.33:19). 49:16-17 Dan... bir yılan. Danoğulları’nın hainliği Hak.18:27’de anlatılır. atın topuklarını ısırıp. Dan oymağından olan Şimşon tek başına Filistliler’e karşı gelecektir (Hak.14-16. bölümler). 49:18 Yakup Tanrı’dan yardım dilemek için kutsamalarına kısa süreliğine ara verir. 49:19 Gad akıncıların saldırısına uğrayacak. Şeria’nın doğusunda bulunan (bkz. Yşu.13:24-27) Gad’ın soyu, sıklıkla Moavlılar’ın saldırısına maruz kalacaktır. Mesa (bkz. 2Kr.3:4) ve stel (İÖ dokuzuncu yüzyıla ait bir Moav kabartması) kabartmaları bunu doğrular. 49:20 Zengin yemekler olacakAşer’de.Akdeniz’in yakınlarındaki verimli tarlalar (bkz. Yşu.19:24-30) Aşer’in soyunun gönenç içinde yaşamasını sağlayacaktır. 49:21 Naftali salıverilmiş geyiğe benzer. Bağımlı olmaktan hoşlanmayan mizacı vurgulanıyor olabilir. Celile Gölü’nün kuzeyindeki dağlık bölgede yalnız yaşamaları bu özelliklerini körükleyecektir (bkz. Yşu.19:32-38). 49:22 meyveli... verimli. Efrayim adı üzerinde bir sözcük oyunu (bkz. 41:52’ye ait not). Yakup onun, Yusuf’un ilk oğlu Manaşşe’den üstün olacağını söylemişti (48:19-20). Filizleri duvarların. üzerinden aşar Efrayim’in soyu kendilerine ayrılan bölgeyi genişletecektir (bkz. Yşu.17:14-18).
49:24 yayı sağlam Efrayimoğulları (bkz. Hak.8:1; 12:1) savaşlarda çoğunlukla zafer kazanacaktır (bkz. Yşu.17:18). Yakup’un güçlü Tanrısı İbranicesi özellikle, halkını kurtarmak üzere Tanrı’nın eyleme geçtiğini vurgular (bkz. Mez 132:2,5; Yşa.49:26; 60:16). İsrail’in Kayası İbranicesi, RAB’bin İsrail’in güvenilir dayanağı olduğunu vurgular (bkz. Yas.32:4,15,18,30-31). Mezmurlar’da (bkz. Mez.18:2’ye ait not) ve Yeşaya Kitabı’nda bu benzetme sıklıkla kullanılır. Çobanı Bkz. 48:15’e ait not.
49:25 Bkz. Hoş.12:7-8. Her Şeye Gücü Yeten Tanrı’dır Bkz. 17:1’e ait not.
49:26 Yusuf’un... kardeşleri arasında önder Bkz. 49:8; 48:19’a ait notlar. Efrayim özellikle kuzey oymakları arasında üstün olacaktı (bkz. Yşu.16:9; Yşa.7:1-2; Hoş.13:1).
49:27 Benyamin aç kurda benzer Bkz. Ehud, Saul ve Yonatan’ın yaptıkları, Hak.3:12-30; 1Sa.11-15. bölümler; Benyamin’in soyundan olan birkaç kişinin zalimlikleri, Hak.19-21. bölümler.
49:28 İsrail’in on iki oymağı Bkz. 49:2-27’ye ait not.
49:29-30 beni... atalarımın yanına... gömün Yakup, atalarının topraklarının Tanrı’nın vaat ettiği topraklar olduğunu unutmamıştır (bkz. 23:19’a ait not).
50:2 Mesleği mumyalama olan kişiler kiralanabilirken Yusuf’un kendi halkından birini seçmesinin nedeni, muhtemelen putperestlere ait dini törenlerin uygulanmasını istememesiydi.
50:3 yetmiş gün Muhtemelen mumyalamanın başladığı günden itibaren.
50:5 babam bana ant içirdi Bkz. 47:29-31. gideyim Hevron’a.
50:10 Atat Harmanı’na Bkz. Rut 1:22’ye ait not.
50:11 Avel-Misrayim ‘Mısırlılar’ın yası’ veya ‘Mısırlılar’ın çayırı’ anlamına gelir.
50:15 kin besliyordur... öç almaya kalkarsa Krş. 27:41-45 ve ilgili not.
50:18 önünde yere kapanarak Bkz. 37:7’ye ait not; ayrıca bkz. 37:9. Senin köleniz Krş. 44:9,33.
50:19 Ben Tanrı mıyım? Bkz. 30:2’ye ait not.
50:20 Tanrı... kötülüğü iyiliğe çevirdi Tanrı, Yakup’un oğullarının kardeşlerine duydukları nefretten ötürü yaptıkları kötülükleri, İsrailliler’i, Mısırlılar’ı ve kıtlık sırasında Mısır’a yiyecek için gelen tüm ulusları kurtarmak için kullanmıştır. Bu olaylar aracılığı yla, uluslara yaşam vermeyi amaçladığını ve bu amacı İbrahim’in soyu aracılığıyla gerçekleştireceğini gösterdi (bkz. 12:1-3; 22:17-18).
50:23 üç göbek çocuklarını gördü Krş. Eyü.42:16. Makir’in Manaşşe’nin ilk oğlu, güçlü Gilatlılar’ın atası (Yşu.17:1). Daha sonraları Makir adı Manaşşe adıyla aynı anlamda anılır oldu (bkz. Hak.5:14 ve ilgili not). çocukları onun elinde doğdu Yusuf muhtemelen Makir’in çocuklarını evlat edinmiştir (bkz. 30:3’e ait not).
50:24 Tanrı kesinlikle... söz verdiği topraklara götürecek Yusuf, Tanrı’nın toprakla ilgili vaadini unutmamıştır (İbr.11:22; krş. 15:16; 46:4; 48:21).
50:25 Bkz. 47:29-31. kemiklerimi buradan götürürsünüz Yüzyıllar sonra Musa, atasının bu andını yerine getirecektir (bkz. Çık.13:19; ayrıca bkz. 33:19; Yşu.24:32 ve ilgili not).
50:26 Yusuf yüz on yaşında öldü Bkz. 50:22. Eski Mısır kayıtlarına göre yüz on yıl ideal ömür uzunluğuydu. Mısırlılar’a göre bu durum, Yusuf’un Tanrı’nın kutsadığı biri olduğunun göstergesiydi.
1:1-2:25 Bu kısım, İsrailoğulları’nın Mısır’dan çıkış öyküsünün önsözü niteliğindedir. Mısırlılar, Tanrı’nın kutsamasıyla sayıları artan İsrailoğulları’nı bir tehdit olarak görmeye başladığında, firavun onlara baskı yapmaya başlar. İsrail halkını kurtaracak olan Musa doğar ve Tanrı tarafından bu hizmete hazırlanır.
1:1-5 Bu ayetler Mısır’dan Çıkış’ın, Yaratılış Kitabı’nın devamı olarak yazıldığını göstermektedir. İsrailliler Mısır’da dört yüz otuz yıl yaşamıştır (bkz. 12:40).
1:1 Yakup’la... İsrailoğulları’nın Yakup’a “İsrail” adı verilmişti (bkz. Yar.32:28; 35:10 ve ilgili notlar). adları şunlardır Bkz. Yar.46:8.
1:2-4 Yakup’un oğulları, ilk karısı Lea’dan olan altı oğlu, sonra Rahel’den olan oğlu (yani Benyamin; Yusuf’un adı geçmez, çünkü bu liste yalnızca “Yakup’la birlikte Mısır’a gidenleri” içerir, 1:1) ve son olarak cariyeleri Bilha (Dan ve Naftali) ve Zilpa’dan (Gad ve Aşer; bkz. Yar.35:23-26) olan oğullar olmak üzere annelerine ve yaşlarına göre sıralanır.
1:5 yetmiş Bkz. 46:27’ye ait not.
1:6-7 Yusuf hakkında bilgisi olmayan bu yeni kral, Yusuf’un ölümünden iki yüz yıl kadar sonra tahta çıkmıştır.
1:7 Tanrı insanoğlunu yarattığı zaman onu bu yönde kutsamıştı (bkz. Yar.1:28 ve ilgili not). Daha sonra tufanın sona ermesinin ardından Nuh’a (bkz. Yar.9:1 ve 9:1-7’ye ait not) ve sonraları İbrahim’e (Yar.17:2,6; 22:17), İshak’a (Yar.26:4) ve Yakup’a (Yar.28:14; 35:11; 48:4) da bu kutsama vaadini tekrarladı. Bu ayetteki sözler, Tanrı’nın bu vaadinin yerine gelmekte olduğunu, Tanrı’nın insan için amaçladıklarının İsrail tarihinde özel bir şekilde yerine gelmeye başladığını göstermektedir (bkz. Çık.39:32; Say.1:46’ya ait notlar). ülke Goşen bölgesi (bkz. Yar.45:10’a ait not).
1:8 Bkz. Elç.7:18. Yusuf hakkında Uzun yıllar önce Mısır’ı kıtlıktan kurtaran ve bilgece yöneten kişinin bir İsrailli olduğu unutulmuştu. yeni bir kral Muhtemelen Hiksoslar’ı (Mısır’ın, ağırlıklı olarak Sami soyundan gelen önderleri) kovan, İÖ 15. yüzyılda yaşayan Mısır’ın 18. Hanedanlığı’nın kurucusu Ahmose’dir.
1:11 onları ağır işlere koşacak Bkz. Yar.15:13. angaryacılar Mısırlılar’ın kullandığı bu nitelemeye, 18. Hanedanlık firavunu III. Tutmose’nin döneminden kalma bir mezarda bulunan duvar resimlerinde de rastlanır (bkz. Giriş). firavun Mısır kralı. Ramses Bkz. Yar.47:11’e ait not.
1:14 Her türlü tarla işi Tarlaları sulamak için Nil Irmağı’ndan su taşımak dâhil (bkz. Yas.11:10). yaşamı onlara zehir ettiler Yahudiler’in kutladığı Fısıh Bayramı’nda verilen yemekte yenen acı otlar bu gerçeği anımsatmak içindir (12:8).
1:15 İbrani Bkz. Yar.14:13’e ait not. Şifra ve Pua Sami adları. Tanrı’dan korkan bu kadınların adlarına yer verilirken firavunun adı geçmez.
1:16 doğum sandalyesinde İbranice’de bunun için kullanılan terim ‘iki taş’ anlamına gelir. Kadınlar bu taşların üstüne oturarak doğum yapardı. çocuk erkekse öldürün Çünkü erkek bebekler geleceğin savaşçıları ve aile reisleridir.
1:17 Krş. Elç.5:29. Tanrı’dan korkan Bkz. Yar.20:11’e ait not ve Özd.1:7’ye ait notlar.
1:22 İbrani Bu sözcük Masoretik metinde yoktur. Aramice Targum ve Septuaginta metinlerinden alınmıştır (krş. Yar.46:27; Elç.7:14).
2:1-10 Musa’nın doğumu; Musa, İsrailliler’in zulüm altında yaş adığı bir zamanda dünyaya geldi, firavunun İbrani erkek çocukların boğularak öldürülmesine ilişkin buyruğundan bir sepet (krş. Nuh’un gemisi, Yar.6:14) aracılığıyla kurtuldu ve firavunun sarayında büyümesine izin verildi.
2:1 Levili bir adam... kızla MuhtemelenAmram ve Yokevet (ancak bkz. 6:20’ye ait not).
2:2 Güzel bir çocuk Krş. Elç.7:20; İbr.11:23.
2:3 hasır bir sepet “Sepet” olarak çevrilen İbranice sözcük, yalnızca burada ve Nuh’un gemisini tanımlarken kullanılır (bkz. Yar.6:14’e ait not); ikisi de kurtuluş sağlamıştır. Musa’nın yatırıldığı sepet, Yşa.18:2’de söz edilen sazdan kayığın küçük bir modeliydi. sazlığa Mısır dilinde “Kızıldeniz” aslında ‘papirus’ adını çağrıştıran bir sözcüktür. “Sazlık” sözcüğünün İbranicesi (suf) Mısır dilinden alınmıştır. Geleneksel olarak “Kızıldeniz” diye çevrilen Yam Suf, daha doğru olarak “Sazlık Denizi” (Sina yarımadasında bataklık bölge) diye çevrilir.
2:4 ablası Miryam (bkz. 15:20).
2:5 firavunun kızı Muhtemelen sonradan kraliçe olan 18. Hanedanlık’ın ünlü prensesi Hatşepsut. İsrailliler’i dizginlemek için firavunun harcadığı tüm gayretler kadınlar tarafından boşa çıkarılır: ebeler (1:17), İsrailli anneler (1:19), Musa’nın annesi ve kız kardeşi (2:3-4,7-9), firavunun kızı (bu ayette). Firavun Tanrı’nın halkını yok etmede aciz kalmıştır.
2:10 evlat edindi Bkz. Elç.7:22 ve ilgili not. Öyküde evlat edinmeyle ilgili ayrıntılara girilmez. Bunun yerine, 11-13,16-17. ayetlerde Musa’nın, başkalarının haklarını savunan biri olduğunu gösteren üç olay aktarılır. çıkardım... Musa Musa’nın Tanrı’nın yardımıyla Nil engelini aştığını vurgulamak için adıyla ilgili sözcük oyunu yapılır: İbranice “Moşe”, ‘çıkarmak’ anlamına gelen “maşa” sözcüğünü çağrıştırır. Musa’nın adının İbranicesi (Moşe), Tanrı’nın onun aracılığıyla İsrailoğulları’nı Mısır’dan çıkararak gerçekleştireceği büyük kurtuluşu anımsatacaktır (bkz. 13:17-14:31). Musa Mısır kökenli olan bu ad ‘doğar’ anlamında olup Ahmose, Tutmose ve Ramses (bkz. 1:11’e ait not) gibi firavun adlarının son iki hecesidir.
2:11-15 Bkz. Elç.7:23-29; İbr.11:24-27.
2:11 Musa büyüdükten sonra Artık kırk yaşındadır (bkz. Elç.7:23).
2:14 Musa korkarak Bkz. İbr.11:27’ye ait not.
2:15 Firavun Muhtemelen III. Tutmose (bkz. Giriş). Midyan yöresine Bu yöre, İbrahim’in oğullarından birinin adıyla anılmaktaydı (bkz. Yar.25:2; ayrıca bkz. Yar.37:25’e ait not). Midyan bölgesi, Kızıldeniz’in doğu kolunu (Akabe Körfezi) iki yandan sarıyordu. Kurak ve ıssız olan bu bölge, Musa’nın o zamana kadar yaşadığı firavun sarayıyla tam bir tezat oluşturuyordu. Musa kırk yıl boyunca Midyan’da yaşayacaktı (bkz. Elç.7:29-30).
2:16 Midyanlı bir kâhinin Reuel adı “Tanrı’nın dostu” demektir; Yitro, ‘bey’ anlamına gelen bir unvan olabilir (bkz. 3:1).
2:22 Gerşom ‘Orada garip’ anlamına gelir.
2:23-25 İsrailliler’in Mısır’da çektiği sıkıntılardan tekrar söz edilirken bir yandan da Tanrı’nın halkını kayırdığı, İbrahim’le yaptığı antlaşmada verdiği vaatleri unutmadığı ve İsrailliler’in kurtuluş unu sağlayacak yolları hazırlamakta olduğu vurgulanır.
2:23 Aradan yıllar geçti III. Tutmose (bkz. 2.15’e ait not) uzun süre hükümdarlık yapmıştı.
2:24 İbrahim... antlaşmayı Bkz. Yar.15:17-18; 17:7 ve ilgili notlar. İshak Bkz. Yar.26:24. Yakup’la Bkz. Yar.35:11-12. Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşma hâlâ geçerlidir.
3:1-18:27 Bu bölümler, kitabın ikinci ana kısmını oluşturur. Bu kısımda, koyun güden Musa’nın Tanrı halkını gütmeye çağrılması (krş. Davut, 2Sa.7:8), Mısır üzerine gönderilen belalar, İsrailliler’in Mısır’dan çıkışı (Fısıh Bayramı, denizden geçiş) ve Sina Dağı’na yolculuk konuları yer alır.
3:1 Yitro’nun Bkz. 2:16. Horev’e Ya (1) Sina Dağı’nın öbür adı ya da (2) Sina yarımadasının güneydoğu bölgesindeki başka bir yüksek dağ. Bazı araştırmacılar, Horev Dağı’nın 2000 m yüksekliğindeki Ras es-Safsaf, Sina Dağı’nın ise 2250 m yüksekliğindeki Cebel Musa (Musa Dağı) olduğunu belirtir; ancak bu tanımlamaların doğruluğu kesinlik kazanmamıştır.
3:2 RAB’bin meleği 4. ayette “RAB Tanrı” olarak geçer (bkz. Yar.16:7’ye ait not). alevlerin içinde ona göründü Bkz. 19:18; 1Kr.18:24,38.
3:4 Gerçek peygamber, Tanrı’nın görevlendirdiği kişidir (bkz. Bilgi Kutusu: Peygamberler, s.267 ; bkz. örn. 1Sa.3:4; Yşa.6:8; Yer.1:4-5; Hez.2:1-8; Hoş.1:2;Amo.7:15; Yun.1:1-2; ayrıca bkz. 7:1-2’ye ait not; Yas.18:14-22 ve ilgili notlar). Musa, Musa!... Buyur! Bkz. Yar.22:1’e ait not.
3:5 Çarıklarını çıkar Saygı ve alçakgönüllülük göstergesi (bkz. Yşu.5:15). kutsal Toprağı kutsal kılan, Tanrı’nın oradaki varlığıdır. Kutsallık RAB’be ait olmak demektir ve her tür bayağılıktan uzak kalmayı gerektirir.
3:6 Bkz. 2:24 ve ilgili not. Tanrı’ya bakmaya korkuyordu Bkz. Yar.16:13; 32:30’a ait notlar. Ancak Musa, daha sonra Sina Dağı’nda Tanrı’yla karşılaşacak (19:3), hatta Tanrı’nın görkemini görmeyi dileyecektir (33:18).
3:8 süt ve bal akan ülkeye Kenan topraklarının doğal güzelliğini tarif ederken kullanılan bu ifade, Tanrı’nın mevsimlik yağmurlar aracılığıyla vaat edilmiş topraklarda sağladığı verimliliği anlatmaktadır. bal Sözcüğün İbranicesi, hem arı balı hem de hurma meyvesinin tatlı şurubu anlamına gelir. Kenan... Yevus Bkz. Yar.10:6,15-16; 13:7’ye ait notlar. Kenan topraklarında bulunan halkların sayısı çeşitli ayetlerde farklılık gösterir (bkz. iki, Yar.13:7; beş, Say.13:29; altı, bu ayet; Hak.3:5; on, Yar.15:19-21; on iki, Yar.10:15-18). En sık geçen sayı, mükemmelliği ifade eden yedi sayısıdır (bkz. örn. Yas.7:1).
3:10 firavuna Muhtemelen II. Amunotep (bkz. Giriş).
3:11 Musa’nın peygamberlik görevini üstlenmekte isteksiz olduğunu gösteren ilk ifade (bkz. 3:13; 4:1,10,13).
3:12 ben seninle olacağım Bkz. Yar.26:3’e ait not. “Ben... olacağım” şeklinde çevrilen İbranice sözcük, 3:14’te “Ben’im” olarak çevrilenle aynıdır. kanıtı Tanrı’nın vaat ettiğinin mutlaka gerçekleşeceğine ilişkin somut bir güvence veya belirti (bkz. 4:8; Yar.15:8’e ait notlar).
3:14-15 Ben Ben’im Tanrı, İsrail’de bu adla tanınmak ve tapınılmak istedi. Bu ad, O’nun, halkıyla yaptığı antlaşmaya sadık ve güvenilir olduğunu ve halkından da tam bir güven beklediğini belirtiyordu (bkz. 3:12 ; ayrıca bkz. 34:5-7). İsa Mesih de bu ifadeyi kendisi için kullandı; böylece Tanrı olduğunu ilan etmiş oldu (bkz. Yu.8:58-59). RAB Bu ad İbranice’de “Yahve” olarak geçer; farklı bir hecelemeyle “Yehova” olarak da okunur (bkz. Yas. 28:58’e ait not). “O’dur” veya “O olacaktır” anlamına gelir ; 3:12’de “ben... olacağım” ve 3:14’te “Ben’im” (“ehye”, ‘olmak’ anlamına gelir) olarak çevrilen fiilin üçüncü tekil halidir. Yahve (RAB) adı, İsrailliler’e, Tanrı’yla aralarındaki antlaşmaya dayalı kişisel, kalıcı, özel ve lütuf dolu ilişkiyi ve Tanrı’nın bu antlaşmanın yükümlülüklerini yerine getirmeye gücü ve isteği olduğunu hatırlatmaktadır.
3:16 ileri gelenlerini İbranicesi ‘sakallılar’ anlamına gelen bir sözcüktür. Günümüzde bazı yörelerde “ihtiyar heyeti” adıyla anılan bu önderler, o zamanlarda da bilge ve deneyimli, sözü dinlenen yaşı ilerlemiş kimselerden oluşurdu. Yerel ailelerin ve oymakların önderlerinden oluşan ileri gelenler, Babilliler, Hititler, Mısırlılar (bkz. Yar.50:7), Moavlılar ve Midyanlılar (bkz. Say.22:7) arasında da saygıdeğer bir konuma sahipti. Görevleri arasında adli meselelerde uzlaşma sağlamanın ve hüküm vermenin yanı sıra (bkz. Yas.22:13-19), askeri önderlik (bkz. Yşu.8:10) ve danışmanlık da (bkz. 1Sa.4:3) vardı.
3:18 İbraniler’in Bkz. Yar.14:13’e ait not. kurban kesmek için Mısırlı görevlilere ait olup günümüze kadar ulaşan belgelere göre, İsrailliler’in bu üç günlük dini yolculuğu talep etmeleri olağandı, ancak hem (köleler kısa süreliğine salıverildiği için) siyasal hem de (işçiler kısa süreliğine çalışmadığı için) ekonomik açıdan firavun için zor bir karardı. çölde Bkz. 3 :1-2,12. üç gün yol Bkz. Yar.22:4’e ait not.
3:20 ş aşılası işler Tanrı’nın Mısır üzerine göndereceği belaların habercisi (bkz. 7:14-12:30).
3:21-22 Bkz. 11:2-3; 12:35-36.
3:21 eli boş gitmeyeceksiniz Krş. Tanrı’nın İbrahim’e verdiği vaat, Yar.15:14; bkz. Yas.15:12-15; Mez.105:37.
4:1-17 Bkz. 3:11’e ait not. RAB Musa’nın her üç itirazını da yanıtlar. Musa artık Midyan’dan Mısır’a dönmeye hazırdır (bkz. 4:18-31).
4:3 yılan Bkz. 7:9-10 ve ilgili not. Firavunların başlıklarında, egemenliklerinin simgesi olarak madeni bir kobra şekli bulunurdu.
4:8 belirtiyi Yetkisini ve sözlerinin güvenilirliğini göstermek, uyarıda bulunmak ve imanda teşvik etmek için Tanrı’nın gerçekleştirdiği olağanüstü olay.
4:10 Bkz. 3:11’e ait not. dili ağır, tutuk biriyim Bkz. 6:12; Elç.7:22 ; krş. 2Ko.10:10. Aslında firavunun sarayında yetişmiş biri olarak Musa bilgiliydi ve hem İbranice hem de Mısırca konuşabiliyordu. Ancak firavuna karşı gelmeye yönelik bir özgüveni olmadığı için gerekli cevapları anında veremeyeceğini düşünüyor, kötü duruma düşmekten korktuğundan dolayı bahane bulmaya çalışıyordu.
4:13 Bkz. 3:11’e ait not.
4:14 RAB Musa’ya öfkelendi RAB tez öfkelenmez (34:6), ancak söz dinlemeyen çocuklarına karşı kızgınlığını ve cezasını sonsuza dek de dizginlemez (34:7). Levili İsrailli kâhinler, Harun’un önderliğinde Levi oymağından olacaktı.
4:15-16 Bkz. 7:1-2’ye ait not.
4:19 hepsi öldü III. Tutmose dâhil (bkz. 2:15,23; ayrıca bkz. Giriş).
4:20 oğullarını Gerşom (bkz. 2:22) ve Eliezer (bkz. 18:4).
4:21 şaşılası işleri Bkz. 3:20’ye ait not. onu inatçı yapacağım Kutsal Kitap’ta Tanrı’nın firavunu inatçı yaptığı belirtilir (7:3; 9:12; 10:1,20,27; 11:10; 14:4,8; bkz. Yşu.11:20; Rom.9:17-18), ancak bunun firavunun kendi kendine inatçılık ettikten sonra gerçekleştiği de vurgulanır (7:13-14,22; 8:15,19,32; 9:7,34-35). RAB’bin yaptıkları firavunun yüreğinde zaten var olanları ortaya çıkarmıştır (bkz. 7:16; 8:2,29; 9:2,16) ; böylelikle firavunun kararını ve ona vereceği cezayı kesinleştirmiştir.
4:22 ilk oğlumdur Tanrı’nın İsrailliler’le arasındaki eşsiz ilişkiyi tanımlar (bkz. Yas.7:6-8 ; Yer.31:9; Hoş.11:1). İsrail’in “ilk oğulluk” hakkı ve konumu, Tanrı’nın onlarla yaptığı antlaşmanın bir parçasıdır (bkz. Yar.12:1-3); Tanrı’nın seçtiği kişiden (İbrahim’den) oluşturduğu halk olan İsrailliler’in bereket kaynağı olarak (Yar.12:3; Yas.4:37; 7:7-8) dünyaya karşı sorumlulukları ve görevleri vardır (krş. 19:4-6).
4:23 ilk oğlunu öldüreceğim Onuncu belanın önbildirisi (bkz. 11:5; 12:12).
4:24 konaklama yerinde Muhtemelen yolcuların geceleyebileceği, yakınında su bulunan bir yer. Musa’yla İbranice’den birebir çevirisi: “onunla”. RAB... onu öldürmek istedi Musa’nın, oğlunu sünnet etmekten kaçınması nedeniyle (bkz. Yar.17:9-14). Oğlunu sünnet etmemesinin nedeni, muhtemelen sünnet işleminden iğrenen karısı Sippora’yı hoşnut etmek istemesiydi (bkz. 4:25).
4:25 Sippora... sünnet etti Tanrı’nın hoşnutsuzluğu yüzünden Musa’nın ölüm tehlikesinde olduğunu sezinlemiştir. keskin bir taş Kesici metal aletlerin yaygınlaşmasından çok sonra bile uygulama bu şekilde devam etti; çünkü bu taşlar o günkü metal aletlerden daha keskindi (bkz. Yşu.5:2 ve ilgili not). Musa’nın İbranice’den birebir çevirisi: “onun”. ayaklarına Burada edep yerinin kibar bir dille kastedildiği tahmin edilir.
4:26 kanlı güveysin Pek çok Ortadoğu halkı arasında farklı amaçlarla uygulanmasına karşın sünnet, Sippora’ya iğrenç gelmiş olabilir. Bazı uzmanlar bu yakınmanın, sünneti onaylayan Tanrı’ya yönelik olduğunu savunur.
4:30 Bkz. 7:1-2’ye ait not.
5:1 firavuna Bkz. 3:10’a ait not.
5:2 5-11. bölümlerde anlatılan olaylarla RAB kendini firavuna tanıtmış olacaktır (6:6-7; 7:5,17; 8:10,22; 9:14-16,23).
5:3 Bkz. 3:18 ve ilgili not. Mısırlılar’dan uzak bir yerde kurban kesmelerinin nedeni 8:26’da belirtilir (ayrıca bkz. Yar.43:32’ye ait not).
5:6 angaryacılara Bkz. 1:11’e ait not. halkın başındaki görevlilere Bu İsrailli gözetmenlerin nasıl atandıkları ve görevlerinin ne olduğu 5:14-16’da anlatılır.
5:7 saman Kerpiçleri güçlendirmek, sıkılaştırmak için ufalanıp kille karıştırılırdı.
5:9 yalan Bkz. 4:29-31.
5:10 Firavun diyor ki “RAB diyor ki” (4:22; 5:1) ifadesine tezat. Kendini ilah olarak gören firavun, İsrail’in Tanrısı’yla çatışmayı göze almış görünmektedir.
5:15 İsrailli görevliler firavunun yanına varıp yakındılar Mısır tarihinin bazı dönemlerinde kölelerin doğrudan firavuna çıkabildiği görülür; ancak bu yakınmalar çoğu zaman olumlu sonuç vermezdi.
5:21 RAB yaptığınızı görsün, cezanızı versin! Bkz. Yar.16:5; 31:49 ve ilgili notlar. rezil Bkz. 1Sa.13:4’e ait not.
6:1 güçlü elimden ötürü “Tanrı’nın eli” ifadesi, O’nun etkin gücünün simgesidir.
6:2-8 Ben Yahve’yim RAB bu ifadeyi burada dört kere kullanır: (1) sözlerine başlarken ; (2) 2-5. ayetlerdeki kanıtlara dayanarak, verdiği kurtuluş vaadini (6:6) yinelemek için; (3) İsrailoğulları’nı himayesine alacağını vurgulamak için (6:7); (4) onlara Kenan topraklarını vereceğine ilişkin vaadini teyit etmek ve sözlerine son vermek için (1:8).
6:3 Her Şeye Gücü Yeten Tanrı Bkz. Yar.17:1’e ait not. onlara kendimi Yahve adıyla tanıtmadım Bkz. 3:14-15’e ait notlar. Bu söz, İsrail’in İbrahim gibi büyük atalarının Yahve adını bilmediklerini değil, bu adın içerdiği derin anlamı (Yahve’nin bizzat kendi halkının Kurtarıcısı olacağını) tam olarak anlamadıklarını, dolayısıyla buna göre yaşamadıklarını gösterir (bkz. 6:6’ya ait notlar; Yar.2:4). Bu gerçek yalnızca Mısır’dan çıkacak olan İsrailliler ile onların soyu tarafından anlaşılabilecektir. tanıtmadım “Tanıtmak” fiilinin İbranicesi, sadece birini bilmek değil, o kişi hakkında yaşanan deneyimleri de içerir; sözcük, Mısırlılar’ın başına gelen belaların anlatıldığı kısımlar (6:7; 7:17; 8:10,22; 9:14,29; 10:2; 11:7’de değişik çeviriler görülür) ile Mısır’dan çıkış ve daha sonraki olaylarda da geçer (bkz. 14:4,18; 16:6,8,12; 18:11).
6:5 andım Bkz. Yar.8:1’e ait not.
6:6 çıkaracak... kurtaracağım... özgür kılacağım Bu fiiller, “Yahve” adıyla ilgili önemli bir noktayı vurgular: O, halkıyla yaptığı antlaşmaya bağlı kalır, onları zorluklardan ve tehlikelerden kurtarır (bkz. 6:3’e ait not). kudretli elimle Bkz. Yas.4:34; 5:15; ayrıca bkz. Yşa.51:9-11 ve 51:9’a ait not.
6:7 Sizi kendi halkım yapacak ve Tanrınız olacağım Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşmayı tanımlayan özel bir ifadedir (bkz. 19:5-6; Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25; ayrıca bkz. Yer.31:33’e ait not).
6:7-8 çıkaran... götüreceğim Kurtuluş, kölelikten ve acılardan kurtarılmanın yanı sıra özgürlüğe ve sevince kavuşturulmak demektir (ayrıca bkz. Makale: Kurtuluş, s.1716). 6:6-8’de Tanrı’nın EskiAntlaşma’da anlatılan tasarısına ilişkin önemli noktalar bulunur: kurtarış, gerçekleşen toprak vaadi, Tanrı’nın önderliğindeki yeni topluluk, Tanrı’yı tanımanın beraberinde getirdiği bereketli yaşam.
6:8 Bkz. Yar.22:15-17. ant içtiğim Bkz. Yar.14:22’ye ait not.
6:12 Zaten iyi konuşan biri değilim Bkz. 4:10’a ait not; 6:30. İbranice’den birebir çevirisi: “Ben dudakları sünnetsiz bir adamım.”.
6:14-25 Musa ile Harun üçüncü oymaktan geldikleri için soy kütüklerinde yalnızca Yakup’un ilk üç oğlunun (Ruben, Şimon, Levi) adına yer verilir.
6:16 Merari Bu ad da tıpkı Putiel, Pinehas (6:25) ve Musa gibi Mısır kökenlidir (bkz. 2:10’a ait not). Levi 137 yıl yaşadı Bkz. 6:18,20. Eski Antlaşma’da kişinin ömrü genellikle yüz yılı aşmadan belirtilmez.
6:20 Amram... Harun’la Musa’yı Amram ile Yokevet, Harun’la Musa’nın anne babası değil, atalarıydı; yani Musa ile Harun, Levi oymağının Kohat boyunun Amram koluna aittiler. Amram’ın babası Kehat (bkz. 6:18), Yakup’un (İsrail’in) Mısır’a gidişinden önce doğmuştur (bkz. Yar.46:11). Mısır’dan çıkış sırasında seksen yaşında olan Musa (bkz. 7:7), İsrailliler Mısır’da 430 yıl kaldıklarına göre (bkz. 12:40-41), Kehat’tan en az 350 yıl sonra doğmuş olmalıdır. Aradaki bu uzun süre göz önüne alındığında, Kehat Musa’nın büyükbabası (bkz. 6:18) olamayacağı gibi Amram da babası olamayacaktır. Harun’la Musa’yı İlk doğan Harun (bkz. 7:7), resmi kütükte ilk sırayı almaktadır.
6:26 ordular Ayrıca bkz. 7:4; 12:17,41,51.
6:30 iyi konuşan biri değilim Bkz. 6.12 ve 4:10’a ait not.
7:1-2 Peygamber Tanrı’nın “sözcüsü”dür (4:15-16 ; bkz. Bilgi Kutusu: Peygamberler, s.267). Bunun gibi Harun da, Musa’nın Tanrı’dan aldığı sözü firavuna ileten kişi olarak Musa’nın sözcüsü olacaktır.
7:3 inatçı Bkz. 4:21’e ait not. belirtilerimi ve şaşılası işlerimi Bkz. 3:12,20; 4:8’e ait notlar.
7:4 ağır biçimde cezalandırarak Bkz. 6:6’ya ait not.
7:7 Musa seksen... yaşındaydı Bkz. 2:11,15’e ait notlar.
7:9-10 yılan Bu sözcüğün İbranicesi, 4:3’te “yılan” diye çevrilen sözcükten farklıdır (bkz. “canavar”, Mez.74:13).
7:11 bilgelerini, büyücülerini Bkz. Yar.41:8’e ait not. Eski Yahudi kaynaklarına göre, Musa’ya karşı gelen iki büyücünün adları Yannis’le Yambris’tir (bkz. 2Ti.3:8; ilkinin adı Kumran Tomarları’nda geçer). Mısırlı büyücüler de büyüleriyle Ya el çabukluğuyla ya da cinlerin yardımıyla.
7:12 Harun’un değneği... yuttu Tanrı’nın firavuna ve Mısır’ın tanrılarına olan üstünlüğünün göstergesidir.
7:13 inat etti Firavun Tanrı’yı ve sözlerini ciddiye almayı ısrarla reddeder (ayrıca bkz. 4:21’e ait not).
7:14-10:29 İlk dokuz bela, üçer beladan oluşan üç gruba ayrılır (7:14-8:19; 8:20-9:12; 9:13-10:29). İlk üç bela firavunun meydan okumasına bir yanıt niteliğindedir: Firavun RAB’bin kim olduğunu öğrenir (7:17). İkinci üç bela RAB’bin sadece İsrail’in Tanrısı değil, Mısır’da da etkin ve egemen RAB olduğunu gösterir (8:22). Üçüncü üç bela ise RAB’bin eşsiz olduğunu vurgular (9:14). Bu amaçlar hem firavun ve Mısırlılar’a hem de İsrail’e yöneliktir. Bazı uzmanlara göre, bunlar Tanrı’nın doğrudan yaptığı mucizelerdir. Bazıları ise, Tanrı’nın doğaüstü müdahalesinin olayların zamanlamasına (tüm şartların bir araya gelmesini sağlayarak) ve yoğunluğuna yöneliktir.
7:17 ı rmağın sularına... kana dönecek Bkz. Mez.78:44; 105:29. Bazı uzmanlara göre, Tanrı burada ırmağı doğrudan kana döndürmüştür. Bazıları ise bunun, doğa olaylarının mucizevî biçimde uygun zamanda gerçekleşmesiyle görüldüğüne inanır. Buna göre, Mısır’ın can damarı olan Nil Irmağı, yıllık seller sonucu kabardığı bir dönemde Etiyopya’dan gelen olağanüstü miktarda kırmızı tortu ve yosun nedeniyle kan rengine dönmüş olabilir; bunun tam Musa’nın değneğini suya değdirdiği anda gerçekleşmesi, olanların Tanrı’nın müdahalesi sonucu gerçekleştiğini kanıtlar (bkz. Bilgi Kutusu: Mucizeler, s.1393).
7:19 Değneğini Harun bunu Musa adına yapıyordu (bkz. 7:17). tahta ve taş kaplardaki Bazılarına göre bu bela, tahtadan, kilden ya da taştan yapılmış putlarda hayat bulduğuna inandıkları ilahlara tapan Mısırlılar’ın bu inanışını yermek amacını taşır (bkz. 12:12; Yas.29:16-17).
7:20 Nil Irmağı’nın yaşam veren sularına bağımlı olan Mısırlılar bu ırmağı Hapi adıyla ilahlaştırmış, onuruna şükran ilahileri de bestelemişlerdi (bkz. 7:19’a ait not).
7:24 içecek su... kıyısını kazmaya Irmağın kıyısındaki kumlu topraklardan süzülen su içilebilirdi.
8:2 bütün ülkeni kurbağalarla cezalandıracağım Kurbağa, eski Mısır’da doğum yapan kadınlara yardım ettiğine inanılan tanrıça Heket olarak ilahlaştırılmıştı. Kurbağa yaşamın ve yenilenmenin simgesiydi.
8:3 Kurbağalar Nil Irmağı’ndan çıkıp tüm ülkeyi kaplar. Tanrı bu mucizeyi doğrudan veya Etiyopya’dan gelen, ırmağı kirleterek balıkları öldüren bakteri yüklü yosunlar aracılığıyla gerçekleştirmiş olabilir (krş. 7:17’ye ait not).
8:13 RAB Musa’nın isteğini yerine getirdi Bkz. örn. 8:31; 1Sa.12:18; 1Kr.18:42-45;Amo.7:1-6. Kurbağalar... öldüler Muhtemelen Nil Irmağı’na yayılan bakteriden etkilenmişlerdi (bkz. 8:3’e ait not).
8:15 inatçılık etti Bkz. 7:13’e ait not.
8:16 yerdeki toz sivrisineğe dönüşsün Sivrisinekler, sonbaharın sonlarında Mısır’ın suyla kaplanmış tarlalarında ürerdi. Burada Tanrı’nın doğrudan yaratması da söz konusu olabilir, doğal süreci hızlandırması da. Her durumda sivrisineklerin çokluğu ve zamanlama mucizevidir (bkz. örn. Yar.13:16; krş. 7:17’ye ait not).
8:19 Tanrı’nın parmağı Krş. 9:3 ile Yşa.51:9 ve ilgili not; 31:18; Mez.8:3; bkz. Luk.11:20.
8:20 firavun ırmağa inerken Firavun ırmağın kıyısına ya bir mabette tapınmak ya da daha önce kızının yaptığı gibi, yıkanmak amacıyla iniyordu (2:5; ayrıca bkz. 7:15).
8:21 atsineği yağdıracağım Nil Irmağı’nın çekilmesiyle oluşan balçıkta hızla çoğalmış olmalıdırlar.
8:22 farklı davranacağım Bkz. 33:16. Tanrı, Mısır’ı cezalandırırken kendi halkını atsineği, hayvanların ölümü (9:4,6), dolu (bkz. 9:26), karanlık (bkz. 10:23), ilk doğanların ölümü (bkz. 11:7) ve muhtemelen çıban ve çekirge (bkz. 9:11; 10:6) belalarından esirgeyerek İsrail halkıyla firavunun halkı arasında bir fark olduğunu göstermiştir (8:23). Goşen Bkz. Yar.45:10 ve ilgili not.
8:23 belirti Bkz. 4:8 ve ilgili not.
8:26 Mısırlılar... iğrenç sayıyorlar Bkz. Yar.46:34; ayrıca bkz. Yar.43:32 ve ilgili not.
8:31 RAB Musa’nın isteğini yerine getirdi Bkz. 8:13’e ait not.
9:3 RAB’bin eli Bkz. 8:19’a ait not. hayvanlarınızı... büyük kırıma Dördüncü bela olarak ortaya çıkan atsinekleri (bkz. 8:21’e ait not) muhtemelen hayvanlara bulaşacak bir tür bakteri taşıyordu (bkz. 8:13’e ait not; krş. 7:17’ye ait not). Bu durum, hayvancılığa dayalı olan ekonomiye ve orduya büyük bir yıkım getirecektir. Mısırlılar, aralarında boğa ilahlarApis ile Mnevis, inek başlı ilah Hator ve koç başlı ilah Hnum olmak üzere pek çok hayvan başlı ilaha tapıyordu. Böylece Mısır inançlarının bir hiç olduğu tekrar gözler önüne seriliyordu (bkz. 7:19’a ait not). develeri Bkz. Yar.12:16’ya ait not.
9:4 farklı Bkz. 8:22’ye ait not.
9:5 Yarın Tanrı’dan korkan ve uyarıları dikkate alan Mısırlılar’a hayvanlarını kırlardan getirmeleri için zaman vermek amacıyla (bkz. 9:20).
9:6 Mısırlılar’ın hayvanları Sadece kırda bırakılan hayvanlar (bkz. 9:19-21).
9:8 ocak İsrail’in esaretini simgeleyen ocak, burada muhtemelen bir tuğla fırınıydı (bkz. 1:14; 5:7-19). Aynı sözcük, Yar. 19:28’de Sodom ve Gomora’nın yıkılmasıyla ilgili bir benzetme olarak geçer. ocak kurumu alın... göğe doğru savursun Bu simgesel eylemle, hastalığı gönderenin RAB olduğu bir kere daha vurgulanır. Kurumun savrulması, ayrıca çıban belasının çok yaygın ve çıbanların siyah renkli olacağını ima ediyor olabilir.
9:9 insanların, hayvanların Kırdaki hayvanları etkileyen salgın, öbür hayvanlarla birlikte Mısır halkına da sıçradı. çıbanlar Muhtemelen şarbon benzeri bir virüsten (9:1-7’de hayvanları vuran salgının bir çeşidi) ötürü deri üzerinde irinli şişliklere dönüşen siyah, yakıcı bir apse.
9:11 Büyücüler... duramaz oldular Mısır çıbanı (Yas.28:27), dizleri ve bacakları etkiliyordu (bkz. Yas.28:35).
9:12 RAB firavunu inatçı yaptı Bkz. 4:21’e ait not.
9:16 Firavun bu yetkiye açıkça karşı koyarak Tanrı’nın yargısına uğramaktaydı. Pavlus bu ayeti, Tanrı’nın mutlak yetkisini tasvir etmek üzere alıntılar (bkz. Rom.9:17).
9:18 dolu yağdıracağım Bkz. 9:31-32’ye ait not.
9:19-21 Bkz. 9:6’ya ait not.
9:19 Tanrı, uyarılarını dikkate alan Mısır halkına da beladan kurtulmaları için bir fırsat sağlamış olmaktadır (ayrıca bkz. Yun.4:11’e ait not).
9:27 Bu kez günah işledim Artık RAB’bin inkâr edilemez gücü ve ihtişamıyla karşı karşıya kalan firavun ilk kez günahlılığını kabul eder.
9:29 ellerimi RAB’be uzatacağım ‘Dua edeceğim’ anlamında (bkz. 1Kr.8:22,38,54; Ezr.9:5; Mez.44:20; 88:9; 143:6; 1Ti.2:8).
9:30 RAB T anrı’dan Bkz. Yar.2:4’e ait not.
9:31-32 Bu açıklamadan, dolu belasının Ocak veya Şubat ayında gerçekleştiği anlaşılır.
9:32 kızıl buğday Eski Mısır tapınaklarında, normal buğdayla aynı cinsten olan kızıl buğday tohumlarına rastlanmıştır. Bu tür, asıl buğdaya kıyasla daha düşük kalitede olduğu halde kuru topraklarda iyi yetişir.
10:2 çocuklarına, torunlarına anlat Tanrı’nın kurtarışıyla ilgili anılar, kuşaktan kuşağa aktarılarak canlı tutulmalıydı (bkz. 12:26-27; 13:8,14-15; Yas.4:9; Mez.77:11-20; 78:4-6,43-53; 105:2 6-38; 106:7-12; 114:1-3; 135:8-9; 136:10-15).
10:4 çekirgeler göndereceğim Bkz. 10:13. Mart ve nisan aylarında esen güçlü doğu rüzgârları, zaman zaman beraberinde ekinleri yiyip tüketen milyonlarca (elli milyon çekirge bir kilometre karelik alanda, bir gecede yaklaşık yüz bin ton bitki tüketebilir) çekirge getirirdi. Bu olayın da öncekiler gibi RAB’bin uyardığı zaman gerçekleşmesi, mucize olduğunu gösterir (bkz. 7:17’ye ait not). Büyük korku yaratan bu çekirge istilaları, eski çağlarda Tanrı’nın yargısının güçlü bir simgesiydi (bkz. Yoe.1:4-7; 2:1-11; Amo.7:1-3).
10:7 Ne zamana dek...? Musa’nın sorusuna (10:3) tezattır.
10:10 RAB yardımcınız olsun Muhtemelen alaycı bir tonla söylenmiştir.
10:11 Yalnız erkekler gidip Kadın ve çocukların gitmesine izin vermemesinin amacı, erkekleri geri dönmeye mecbur bırakmaktı.
10:13 doğu rüzgarı Bkz. 10:4’e ait not.
10:19 RAB rüzgarı... döndürdü Bkz. 10:4; 14:21; Mez.104:4 ve ilgili notlar; krş. Mat.8:23-27.
10:21 Mısır’ı hissedilebilir bir karanlık kaplasın Üçüncü ve altıncı belalar gibi, dokuzuncu bela da firavuna önceden bildirilmedi. Bu karanlık, ya doğrudan bir mucizedir ya da her yıl baharın ilk aylarında çöl yönünden esen kum fırtınasının alışılmadık bir şiddette olmasından ötürü yaşanmış olabilir (krş. 7:17). Ka ranlık belası, firavun ve görevlilerine olduğu kadar Mısır’ın en önemli ilahlarından biri olan güneş tanrısı Ra’ya inananlara yönelikti.
11:1 sizi buradan adeta kovacak İbranice metin ayrıca “seni hediyelerle yüklü bir gelin gönderir gibi gönderecek” ş eklinde yorumlanabilir.
11:2-3 Bkz. 3:21-22; 12:35-36.
11:5 Mısır’daki bütün ilk doğanlar ölecek Bkz. Mez.78:51; 105:36; 135:8; 136:10.Ailenin soyu ilk doğan oğula bağlı olduğu için ölmesi en ağır beladır. Mısır halkının tamamı bu cezaya uğrayacaktır. Sadece ilk doğan oğulların ölmesi, bu belanın bir rastlantı sonucu değil, RAB’bin mucizevi şekilde gönderdiği bir ceza olduğunu kanıtlar. değirmendeki kadın kölenin İş ler arasında en aşağı görülenidir (bkz. Yşa.47:2).
11:7 farklı Bkz. 8:22’ye ait not.
11:8 Musa... büyük bir öfkeyle Musa’nın firavunun ilk oğlunun öleceğini bildirmesi RAB’bin, kulu Musa’ya yapılan ölüm tehdidine verdiği yanıttır (10:28).
12:2 Bu ay... ilk ay İsrail’de kullanılan dini takvimin başladığı ay. Eski Ortadoğu’da yeni yıl bayramları, yeni mevsimle birlikte başlardı. Bu ayın yeni yılın başlangıcı olarak belirlenmesi İsrail halkına, Tanrı’nın halkı olarak sahip oldukları yeni yaşamın, Tanrı’nın onları Mısır’dan kurtarmasına dayandığını hatırlatır. Kenanlılar’ın bu aya verdiği adAviv’di (bkz. 13:4; 23:15; 34:18; Yas.16:1). Daha sonraları Babilliler’in verdiği Nisan adı kullanılmaya başlandı (bkz. Neh.2:1; Est.3:7). İsrailliler’in sonbaharla başlayan zirai takvimi (bkz. 23:16’ya ait not), krallık dönemi boyunca halkın kullandığı ulusal takvim olarak ağırlık kazandı. Her iki (ulusal ve dini) takvim, sürgünden sonrasına kadar birlikte kullanılmaya devam etti. Günümüzde Yahudiler’in dini takvim yılbaşısı sonbaharda başlar.
12:3-4 İbranice’den “kuzu” olarak çevrilen sözcük ‘oğlak’ anlamına da gelebilir.
12:5 hayvan kusursuz Bkz. Lev.22:18-25; krş. 1Pe.1:19.
12:6 akşamüstü İbranicesi, ya ikindiyle günbatımı arasındaki ya da günbatımıyla akşam karanlığı arasındaki zaman dilimi anlamındadır. Şabat Günü ile öbür kutsal günlerin başlangıç zamanları hakkındaki tartışmalar bu belirsizlikten kaynaklanır.
12:7 kanını Bir yaşamın karşılığında bir başkasının verilmesi anlamına gelen kefareti temsil eder (bkz. Yar.9:4-6; Lev.17:11 ve ilgili notlar). İsrail halkının Mısır’ın başına gelecek cezadan yalnızca bir kurban aracılığıyla kurtulabileceği gibi, günümüzde de insan Tanrı’nın gazabından İsa Mesih’in günahlara karşılık ölen son kurban olduğuna iman ederek kurtulabilir (bkz. İbr.9:22; 1Yu.1:7).
12:8 mayasız ekmek Halkın Mısır’ı aceleyle terk edişini hatırlatacaktır (bkz. 12:11,39; Yas.16:3; ayrıca bkz. Yar.19:3’e ait not). acı otlarla Acı marul, hindiba gibi acımsı bitkiler, ilk olarak Mısır’da yetiştirilmiştir. Bunların yenmesi, Mısır’da kölelikle geçen acı dolu yılları hatırlatacaktır (bkz. 1:14 ve ilgili not).
12:9 kızartarak Göçebe çobanlar eti bu yöntemle pişirirdi.
12:11 Fısıh Bkz. 12:13,23,27. Fısıh diye çevrilen İbranice “Pesah” sözcüğü, ‘dokunmadan, zarar vermeden geçmek, korumak’ anlamına gelir. RAB kurban kanıyla işaretlenmiş evlerde yaşayanların canını esirgeyecek, onlara dokunmadan geçecektir. Bu “geçiş” olayı Fısıh Bayramı olarak kutlanmaktadır.
12:12 Mısır’ın bütün ilahlarını yargılayacağım Bazıları zaten yargılanmıştır (bkz. 7:19; 8:2; 9:3; 10:21’e ait notlar). Bundan sonra da, bu ilahların, yaklaşan kıyımı durdurmakta aciz kaldıkları gösterilecek ve ilahlara benzetilen birçok hayvan öldürülecektir.
12:13 belirti... geçeceğim RAB’bin, kurban kanıyla işaretlenmiş olan evlerdekileri esirgeyip üzerinden geçmesi (fısıh), Tanrı’nın merhametinin göstergesiydi (bkz. 12:11’e ait not); belalar ise, firavun ve halkının cezalandırılmakta olduğunun göstergesiydi (bkz. 4:3 ve ilgili not; 8:23).
12:14 Fısıh Günü’nün kutlanması Kutsal Kitap boyunca çok sayıda ayetle vurgulanır (bkz. Say.9:1-5; Yşu.5:10; 2Kr.23:21-23; 2Ta.30:1-27; 35:1-19; Ezr.6:19-22; Luk.2:41-43; Yu.2:13,23; 6:4; 11:55-12:1).
12:15 evlerinizden mayayı kaldıracaksınız Dindar Yahudiler bugün de, Fısıh Günü’nden önce, evlerinde mayalanmış ekmekten düşen kırıntıları bile temizlerler. “Maya” sözcüğü daha sonraları, ikiyüzlülük (Luk.12:1; krş. Mar.8:15 ve ilgili not), kin ve kötülükle ilgili (1Ko.5:8; bkz. ilgili not) örneklerde görüleceği gibi, günahın bir simgesi olarak da kullanılacaktır. İsrail’den atılacaktır Böyleleri, RAB’bin antlaşma halkının (İsrail halkının) arasından ölüm cezası (bkz. örn. 31:14; Lev.20:2-3) veya uzaklaştırma yollarıyla atılacaktır (ayrıca bkz. Yar.17:14’e ait not).
12:17 Mayasız Ekmek Bayramı’nı Fısıh yemeğiyle başlar ve yedi gün sürer (bkz. 12:18-19; ayrıca bkz. Mar.14:12 ve ilgili not). ordular Bkz. 6:26’ya ait not.
12:21 Fısıh kurbanı Bkz. 12:7,11,13,26’ ya ait notlar. İsrail halkının Mısır’dan ayrılmadan önce sundukları kurbandır. Bu kurban, gelecek olan ve tüm insanların günahına karşılık kurban olacak Mesih’i simgeler. Bu yüzden İsa Mesih, ilk ve son kez (İbr.7:27) kurban edilen Fısıh kuzusudur (1Ko.5:7).
12:22 mercanköşkotu Burada muhtemelen düz gövdeli (bkz. Yu.19:29), beyaz çiçekli, nane cinsine ait kokulu bir yaban bitkisinden (Origanum maru) söz edilmektedir. Şileotu olarak da bilinir. Yapraklarının ve dallarının tüylü yüzeyi sayesinde sıvıları iyi tutan bu bitki, arındırma törenlerinde serpme aracı olarak kullanılmaya uygundu (bkz. Lev.14:4,6,49,51-52; Say.19:6,18; İbr.9:19; ayrıca bkz. Mez.51:7).
12:23 geçecek Bkz. 12:11’e ait not. ölüm saçanın Mez.78:49’da “bir alay kötülük meleği” olarak tanımlanır. Tanrı, yıkıcı belaları çoğu kez melekleri aracılığıyla gerçekleştirir (bkz. 2Sa.24:15-16; 2Kr.19:35; ayrıca bkz. 1Ko.10:10 ve ilgili not).
12:26 Bkz. 13:14. Fısıh Bayramı, İsrailliler’in Mısır’daki kölelikten kurtuluşunun anıldığı ve bu kurtuluşun öneminin hatırlandığı bir bayramdır.
12:27 Fısıh kurbanıdır Bkz. 12:21’e ait not. geçerek Bkz. 12:11’e ait not.
12:29 En üst konumdaki kişi ile en düşük konumdaki (bkz. 11:5’e ait not) kişi karşılaştırılıyor.
12:31 firavun Musa’yla... çağırttı Daha önce Musa ile bir daha görüşmek istemediğini belirten (bkz. 10:28) firavunun katı tutumunu değiştirdiği görülüyor.
12:35-36 Bkz. 3:21-22; 11:2-3.
12:37 altı yüz bin kadar erkekle Bkz. 38:26; Çölde Sayım: Giriş; Say.1:46 ve ilgili not. 603 550’nin yuvarlatılmış halidir. Ramses’ten... yola çıktılar Bkz. 1:11; ayrıca bkz. Yar.47:11’e ait not. Fısıh kurbanının sunuluşunun ertesi günü (Say.33:3).
12:38 pek çok kişi de Muhtemelen 9:20’de söz edilen Mısırlılar.
12:41 Dört yüz otuz yılın sonuncu günü Bkz. Yar.15:13; Elç.7:6’ya ait notlar.
12:44 Bkz. Yar.17:12 ve 17:10’a ait not.
12:46 Kemikleri kırmayacaksınız Yu.19:36’da bu sözler kendini mükemmel kurban olarak sunmakla Fısıh Bayramı’nın anlamını tamamlayan İsa Mesih için kullanılır (ayrıca bkz. Say.9:12).
12:48 sünnetsiz biri Fısıh etini yemeyecektir Yalnızca RAB’bin yaptığı antlaşmaya bağlanarak RAB’be (Yahve’ye) adanmış olanlar Fısıh kurbanına katılabilir; çünkü Fısıh Bayramı’nın sadece bu kişiler için bir anlamı vardır (bkz. Yar.17:9-14 ; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25; krş. 1Ko.11:28).
13:2 ilk doğanları... bana adayın İsrail halkını ilk doğan oğlu olarak kabul eden RAB (bkz. 4:22), insan olsun hayvan olsun İsrailliler’in bütün ilk doğanlarını onuncu beladan kurtardı (bkz. 12:12-13). Bu yüzden İsrailliler’in ilk doğanları RAB’be aittir (krş. Luk.2:7,22-23).
13:5 Bkz. 3:8’e ait not.
13:9 elinizde bir belirti ve alnınızda bir anma işareti Bkz. 13:16; Yas.6:8; 11:18; krş. Özd.3:3; 6:21; 7:3; Ezg.8:6. Bazı Yahudiler bu ayeti birebir anlamıyla anladığı için 13:1-10,11-16, Yas.6:4-9 ve Yas.11:13-21 ayetlerini ayrı ayrı parşömenlere yazarak iki küçük deri kutuya koyarlar. “Hamail” adı verilen (Mat.23:5) bu kutuları sabah duasından önce alınlarına ve sol kollarına bağlarlar. Bu uygulama muhtemelen Babil sürgününden sonra ortaya çıkmıştır.
13:13 bedeli Bkz. 6:6 ve ilgili not. Bütün ilk doğan erkek çocuklarınızın Her şeyin ilk ürünü RAB’be aittir. RAB insan kurban edilmesini istemediği için bunun bedeli bir hayvanın kurban edilmesiyle ödenmeliydi.
13:14 Bkz. 12:26’ya ait not.
13:16 Bkz. 13:9’a ait not.
13:17 Filist yöresi Goşen bölgesinden Kenan topraklarına giden en kısa yol Filist yöresinden geçmesine karşın, bu güzergâh Mısırlılar’ın sıkı denetimindeydi.
13:18 çöl yolundan Sina yarımadasının batı kıyısı boyunca güneye doğru ilerleyerek. Kızıldeniz’e Geleneksel olarak Kızıldeniz diye çevrilen İbranice “Yam Suf” adı, aslında ‘Sazlık Denizi’ demektir. Sina yarımadasında bataklık bir bölge olduğu tahmin edilir. Bazı uzmanlara göre geçiş, Sina yarımadasının Akdeniz kıyısında bulunan, Musa’nın zamanında bataklık olan (günümüzde kurumuş) bir bölgede gerçekleşmiştir (ayrıca bkz. 14:2’ye ait not). silahlı çıkmışlardı Muhtemelen yalnızca mızrakları, yayları ve sapanları vardı.
13:19 Bkz. Yar.50:24-25’e ait notlar.
13:21 bir bulut sütunu... bir ateş sütunu Tanrı’nın halkı arasındaki varlığının gözle görülen belirtisi (bkz. 14:24; ayrıca bkz. 3:2 ve 7:17’ye ait not ; Say.12:5-6; Yas.31:15-16; Mez.99:6-7).
14:2 dönsünler Kuzeye, yani geldikleri yöne doğru. Pi Hahirot Baal-Sefon’un doğusunda yer alır (Say.33:7). deniz “Kızıldeniz” adının yerleşmiş geleneksel çevirisiyle uyumludur. İbranice terim (Yam Suf) ‘Sazlık Denizi’ anlamındadır. Sazlık tuzlu suda oluşmadığına göre Yam Suf, Süveyş Körfezi’nin kuzey ucu olamaz. Ayrıca bir Mısır papirüsünde yazılanlara göre Baal-Sefon, Ramses’in doğusunda bulunan Menzele Gölü civarında, Tahpanhes’in yakınlarında yer alır. Bundan dolayı İsrailoğulları’nın “deniz” geçişi, muhtemelen Menzele Gölü’nün güney ucunda gerçekleşmiştir (bkz. 13:18’e ait not). Akdeniz kıyısında eski bir bataklık da olabilir. Baal-Sefon’un Ayrıca ‘Kuzeyin Efendisi’ anlamında bir Kenan ilahının adıdır.
14:4 inatçı Bkz. 14:8 ve 4:21’e ait not. bilecek ki, ben RAB’bim Bkz. 6:3’e ait not.
14:7 savaş arabasının Mısırlılar’ın ilk kez Kenan’da gördüğü savaş arabası, savaş stratejisinde devrim yarattı. Özellikle Mısır gibi, arazinin açık ve göreceli düz olduğu bölgelerde bu araçlar oldukça etkiliydi.
14:14 RAB sizin için savaşacak İsrailliler savaşa hazırlıklıydı (13:18; 14:8), ancak zafer yalnızca Tanrı sayesinde kazanılabilirdi.
14:19-20 Tanrı’nın meleği Bkz. Yar.16:7’ye ait not. Burada bulutla ilişkilendirilir (bkz. 13:21). Mısır ve İsrail ordularının arasına Bkz. Mez.105:39.
14:21 güçlü doğu rüzgarıyla Bkz. 10:13. 15:8,10’daki sözler, bunun RAB’bin zamanlaması ve yönlendirmesiyle gerçekleşen bir mucize olduğunun kabul edildiğini gösterir (bkz. 7:17’ye ait not).
14:22 kuru toprak üzerinde yürüyerek denizi RAB’bin İsrail halkı için gerçekleştirdiği bu büyük mucize asırlar boyunca hatırlanacaktır (bkz. Mez.66:6; 106:9; 136:13-14; Yşa.51:10; 63:11-13). Sular... duvar Bkz. 14:29.
14:24 Sabah nöbetinde Ani saldırıların gerçekleştirildiği saatler (bkz. Yşu.10:9; 1Sa.11:11). RAB... baktı Bkz. 13:21’e ait not.
14:25 çıkardı İbranice fiil, ‘yoldan saptırdı’ veya ‘çamura saplanmasını sağladı’ anlamına da gelebilir. RAB onlar için bizimle savaşıyor Bkz. 14:14’e ait not.
14:31 RAB’den korkup Bkz. Yar.20:11’e ait not. kulu Bkz. Say.12:6-8 ve Yas.34:5’e ait notlar; ayrıca bkz. Samuel, 1Sa. 3:10; İlyas, 2Kr.9:36.
15:1-18 Tanrı’nın firavun ve ordusu karşısında kazandığı zaferi konu eden bir ilahidir. İlk iki kıtada (15:2-6,7-11) Mısırlılar’dan deniz yoluyla kurtarılma öyküsü (14:13) tekrar anlatılır; son kıtada (1 5:12-17) Kenan topraklarının (vaat edilmiş toprakların) gelecekte ele geçirileceği öngörülür.
15:1 Ezgiler sunacağım Bkz. övgü ilahilerinin bu şekilde başladığı ayetler, Hak.5:3; Mez.89:1; 101:1; 108:1.
15:2 Bkz. Mez.118:14; Yşa.12:2.
15:3 Savaş eridir RAB Bkz. 14:14’e ait not. Tanrı sık sık savaşta halkına öncülük eden bir kral olarak tasvir edilir (bkz. örn. Yas.1:30; Hak.4:14; 2Sa.5:24; 2Ta.20:17-18; ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370). İyi ile kötü arasındaki savaş, insanın günaha düşüşünden (Yar.3:15) beri süregelmektedir. EskiAntlaşma boyunca İsrail’in kralı olan RAB’bin, halkını nasıl koruduğu ve kurtardığı anlatılır.
15:6 sağ elin Bkz. Yşa.41:10 ve ilgili not.
15:8 Bkz. 14:22’ye ait not. Burnunun soluğu Bkz. 14:21’e ait not; ayrıca bkz. Mez.18:15.
15:11 Var mı senin gibisi...? Bkz. Mez.35:10; 71:19; 89:6; 113:5; Mik.7:18, krş. Yşa.40:9-31.
15:12 Yer Mısırlılar denizde boğulduklarına göre muhtemelen mezardan (bkz. Mez.63:9; 71:20), yani ölüler diyarından (Yas.32:22) söz edilmektedir.
15:13 sevginle Bkz. Mez. 5:11’e ait not. kurtardığın halka Bkz. 6:6’ya ait not. Kutsal konutunun Muhtemelen Şilo’daki ibadet yeri ve daha sonra Siyon Dağı’nda inşa edilen tapınaktır (Tanrı’nın, adıyla anılması için seçeceği yer; bkz. Mez.76:2; Yas.12:5-26; 11:23-25; 16:2-16; 26:2; 31:11). Ancak vaat edilmiş topraklara işaret ediliyor da olabilir (krş. 15:17). Kutsal Bkz. 3:5’e ait not.
15:14-15 Filist... Edom... Moav... Kenan’da İsrailliler’e vaat edilen topraklardaki halklar. İsrailliler Sina Dağı’ndan vaat edilmiş topraklara giderken hemen hemen bu sırayı izleyecektir.
15:15 beyleri Edomlu önderler için kullanılan unvan (bkz. Yar.36:15-19,21,29-30,40,43).
15:16 dehşet düşecek üzerlerine Bkz. 1Ta.14:17’ye ait not. Sahip olduğun Bkz. Yas.32:6. Mez.74:2’de ‘kurtardığın’ anlamında kullanılır (bkz. 13:13’e ait not).
15:18 Bkz. 15:1’e ait not.
15:20 Peygamber Bkz. 7:1-2’ye ait not; Say.12:1-2. Kutsal Kitap’ta adı geçen öbür kadın peygamberler, Debora (Hak.4:4), Yeş aya’nın karısı (Yşa.8:3, bkz. ilgili not), Hulda (2Kr.22:14), Noadya (Neh.6:14), Anna (Luk.2:36) ve Filipus’un kızlarıdır (Elç.21:9). kadınlar teflerle, oynayarak onu izlediler Savaşta kazanılan zaferin ardından bu tür kutlamalar yapmak gelenekti (bkz. 1Sa.18:6; 2Sa.1:20).
15:21 Bkz. 15:1.
15:22-18:27 İsrailliler’in, Sazlık Denizi’nden (bkz. 13:18’e ait not) Sina Dağı’na yaptıkları yolculuğun öyküsü (bkz. Giriş).
15:22 Şur Çölü’ne Sina yarımadasının kuzeybatı kesiminde Mısır’ın doğusunda yer alır (bkz. Yar.25:18; 1Sa.15:7). Say.33:8’de “Etam Çölü” olarak geçer.
15:23 Mara’ya ‘Acı’ anlamına gelir. Muhtemelen Sina yarımadasındaki Kızıldeniz’in batı koluna yakın, günümüzde Eyn Havare olarak bilinen yerdir.
15:24 İsrailliler çöl yolculukları boyunca ne zaman bir sıkıntıyla karşılaşsalar Musa ve Harun’a yakınıyorlardı (bkz. 16:2; 17:3; Say.14:2; 16:11,41). Yakınmak aslında RAB’be saygısızlıktır (16:8; bkz. 1Ko.10:10).
15:25 onu suya atınca sular tatlı oldu Krş. 2Kr.2:19-22. bir kural ve ilke Muhtemelen RAB’bin 15:26’daki sözleri söz konusudur. hepsini sınadı Bkz. Yar.22:1’e ait not. Man adındaki mucizevi yiyecekle (bkz. 16:4’a ait not; Yas.8:2-3) ve On Buyruk (bkz. 20:20) aracılığıyla.
15:27 Elim’e Eyn Havare’nin güneyinde (bkz. 15:23’e ait not), zengin su kaynaklarına sahip Garandel Vadisi’nde bulunuyordu.
16:1 Elim’den... Sin Çölü’ne Bkz. Say.33:10-11. Sin Çölü, Sina yarımadasının güneybatısındadır. ikinci ayın on beşinci günü İsrailliler’in Mısır’dan çıkışının üzerinden tam bir ay geçmişti (bkz. 12:2,6,29,31).
16:2 yakınmaya Bkz. 15:24’e ait not.
16:3 Bkz. Say.11:5.
16:4 gökten ekmek Bkz. 16:31’e ait not; Yas.8:3; Mat.4:4; krş. Yu.6:32,33,35,48,51,63 ve ilgili not. her gün gidip günlük ekmeğini toplayacak İsa’nın Mat.6:11; Luk.11:3’te yer alan duası bu sözlerden kaynaklanıyor olabilir. sınayacağım Bkz. 15:25’e ait notlar.
16:5 Altıncı gün... iki katını Dinlenme günü olan yedinci günde, yani Şabat Günü’nde tüketilmek üzere (16:23,26,29).
16:6 bileceksiniz Bkz. 6:3’e ait not.
16:8 Akşam... et, sabah da... ekmek Bkz. 16:13-14.
16:10 RAB’bin görkemi bulutta görünüyordu Bkz. 24:15-17; ayrıca bkz. 13:21 ve Mez.26:8’e ait notlar.
16:12 Akşamüstü Bkz. 12:6’ya ait not.
16:13 bıldırcınlar geldi Krş. Say.11:31-33.
16:15 Bu da ne? Bkz. 16:31 ve ilgili not.
16:18 Pavlus imanlıların cömert olma gerekliliğini açıklarken bu ayeti alıntılar (bkz. 2Ko.8:15).
16:23 Şabat Günü’dür Yedinci günün bir dinlenme günü olarak Tanrı’ya ayrılması ilkesinin yaratılışla birlikte başlamış olmasına karşın (bkz. Yar.2:3’e ait not), sözcük ilk kez burada görünür.
16:29 Bkz. 16:5’e ait not.
16:31 man Bazı uzmanlar man denen yiyeceğin gökten yağışı nı doğal nedenlere bağlamaya çalışmışlardır; ancak hiçbir doğal madde, metinde man için verilen tanıma tamamen uymaz. Man, Tanrı’nın çölde kendi halkına lütfuyla sağladığı olağandışı bir yiyecekti: (1) İbranice “man” sözcüğünün anlamı (‘bu ne?’ anlamına gelir), bunun halkın önceden bilmediği bir madde olduğunu kanıtlar. (2) Manın görünüşü ve tadı, başka halkların başka zamanlarda denemediği bir şey olduğunu gösterir. (3) Manın bolluğu ve düzenli olarak sağlanması veya sağlanmaması (bkz. 16:22,27), bunun doğal bir olay olmadığının göstergesidir. (4) Tüm çöl yolculuğu boyunca her yerde büyük miktarlarda bulunması (krş. 16:35), yine bunun doğal bir madde olamayacağını gösterir. (5) Bir miktar manınAntlaşma Sandığı’nda gelecek kuş aklar için saklanmasıyla ilgili Tanrı buyruğu (16:33-34), bunun Tanrı tarafından sağlanan benzersiz bir yiyecek olduğunun kanıtıdır.
16:33 testi İbr.9:4’te bunun altından yapılmış olduğu söylenir.
16:34 Antlaşma Levhaları’nın Man testisiyle birlikte (bkz. İbr.9:4; ayrıca bkz. Va.2:17 ve ilgili not) Antlaşma Sandığı’nın içine koyulan (bkz. 25:16,21) ve sandığa adını veren (25:22; 26:33), üzerlerinde On Buyruk’un yazılı bulunduğu taş levhalardır (31:18; 32:15; 34:29; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: On Buyruk, s.114).
16:35 Kenan topraklarına varıncaya dek kırk yıl man yediler İsrailliler’in Kenan topraklarında kutladığı ilk Fısıh Bayramı’ndan itibaren gökten artık man yağmayacaktı (bkz. Yşu.5:10-12).
17:1 bir yerden öbürüne göçerek Bkz. belirli konaklama alanlarının listesi, Say.33:12-14. Refidim’de Günümüzde ya Refayid Vadisi ya da Feyran Vadisi’dir; ikisi de Sina yarımadasının güneyinde bulunan Cebeli Musa yakınlarındadır (bkz. 3:1’e ait not).
17:3 söylendiler Bkz. 15:24’e ait not.
17:4 Bu halka RAB’bin, mesafe ve yabancılık ifade eden bir seslenişle (“halkım” yerine, “bu halka”; ayrıca bkz. 32:7,9-11; 33:13) halkına hitap etmesi, peygamberler aracılığıyla ilettiği yargı sözlerinde de görülür (bkz. örn. Yşa.6:9-10 ve ilgili not; Hag.1:2).
17:6 Horev Dağı’nda Bkz. 3:1’e ait not. bir kayanın üzerinde... duracağım Pavlus 1Ko.10:4’te muhtemelen bu sözlere gönderme yapmaktadır. Kayaya vuracaksın... su fışkıracak Bkz. Mez.78:15-16,20; 105:41; Yşa.48:21.
17:7 Massa ve Meriva Bkz. Mez.95:7-8’e ait not; İbr.3:7-8,15. Kutsal Kitap’ta, Kadeş-Barnea yakınlarındaki başka bir Meriva’dan (bkz. Yar.14:7’ye ait not) da söz edilir (bkz. Say.20:13,24; 27:14; Yas.33:8; Mez.81:7; 106:32; Hez.48:28).
17:8 Amalekliler Bkz. Yar.14:7’ye ait not.
17:9 Yeşu’ya Musa’nın Nun oğlu Hoşea’ya verdiği ad (bkz. Say.13:16). Hoşea ‘kurtuluş’, Yeşu ise ‘RAB kurtarır’ demektir. “İsa” adı, Yeşu’nun Grekçe şekli olan Isus’tan gelir. Yeşu, on iki oymağın en güçlülerinden biri olan Efrayim oymağındandı (bkz. Yar.48:6,19’a ait notlar; Say.13:8). Amalekliler’le savaş Tanrı’ya olan imanı ve Musa’ya sadakati sayesinde Yeşu, Musa’nın yardımcısı (24:13; 33:11) ve onun yerine geçecek kişi olmaya uygundu (bkz. Yas.1:38; 3:28; Yşu.1:5). Ayrıca askeri alandaki becerisi sayesinde, kırk yıl sonra Kenan topraklarının fatihi oldu.
17:10 Hur Kalev’in oğlu ve Buluşma Çadırı’nı yapan ustalardan biri olan Besalel’in (bkz. 31:2-5) büyükbabası olabilir (bkz. 1Ta.2:19-20).
17:11 elini kaldırdıkça Tanrı’ya yardım ve güç için yalvardıkça (bkz. 9:29’a ait not; ayrıca bkz. 9:22; 10:12; 14:16).
17:14 Kayıtlar, uzun deri veya papirüs parçalarına mürekkeple (bkz. Yer.36:18) sütunlar halinde (bkz. Yer.36:23), bazen her iki yanına da yazılmak (bkz. Hez.2:10; Va.5:1) suretiyle tutulurdu. Tomar da denilen bu parçalar burulup rulo haline getirildikten sonra mühürlenirdi (bkz. Yşa.29:11; Dan.12:4; Va.5:1-2,5,9). Çeşitli boylarda tomarlar bulunurdu (bkz. Yşa.8:1; Va.10:2,9-10). Kutsal Yazı tomarlarının uzunluğu, örneğin Yeşaya Kitabı 9 m civarındaydı (bkz. Luk.4:17). Tomarlarda yazılanları okumak, bir elle tomarı açarken öbür elle ruloyu açmayı gerektirdiğinden oldukça zahmetli bir işti (bkz. Yşa.34:4; Hez.2:10; Luk.4:17,20; Va.6:14). İsa Mesih’ten sonra birinci yüzyılda tomarın yerini kodeks (bugünkü şekliyle kitap) almaya başladı. Kodeksin, Kutsal Yazılar’ı çoğaltma ihtiyacını duyan birinci yüzyıl Hıristiyanları’nın icadı olduğu düşünülür. kayda geç Bkz. 24:4; 34:27-28; Say.33:2; Yas.28:58; 29:20,21,27; 30:10; 31:9,19,22,24; ayrıca bkz. Giriş.
17:15 Yahve nissi ‘RAB sancağımdır’ anlamına gelen bu ifade, Musa’nın ellerini kaldırarak (bkz. 17:11-12,16) yalvarışını ve Tanrı’nın halkını korurken sergilediği gücü çağrıştırır.
18:1 Midyanlı Kâhin Yitro Bkz. 2:16’ya ait not.
18:2-3 göndermiş olduğu karısı Musa Sippora’yı, görevinin RAB tarafından kutsandığını (bkz. 18:1) ve İsrailliler’le birlikte Sina Dağı’nın yakınlarında olduğunu iletmesi için babasına göndermiştir. Gerşom ‘Orada garip’ anlamına gelir.
18:4 Eliezer ‘Tanrım yardımcıdır’ anlamına gelir.
18:5 Tanrı Dağı’na Bkz. 3:1 ve ilgili not.
18:11 Artık biliyorum ki, RAB bütün ilahlardan büyüktür Krş. 2Kr.5:15.
18:12 yemek yemeye Bkz. 24:11; Yar.31:54 ve ilgili not.
18:15 Tanrı’nın istemini bilmek Tanrı’nın istemini öğrenmek için tapınma yerine (bkz. Yar.25:22 ve ilgili not; Say.27:21) veya bir peygambere gidilirdi (bkz. 1Sa.9:9; 1Kr.22:8).
18:16 Tanrı’nın kurallarını, yasalarını Tanrı’, yasalarını Musa’ya o zamandan bildirmeye başlamış olabilir. Musa, Kutsal Yasa verilmeden önce de peygamberdi (krş. Yas.18:9-22).
18:21 Tanrı’dan korkan Bkz. Yar.20:11’e ait not.
19:1 Sina Dağı’nda gerçekleşen olaylar İsrailliler’in yaşamında bir dönüm noktasıdır. Tanrı tarafından Mısır’daki esaretten kurtarılıp O’nun gözetiminde yaşayan İsrailliler halk olarak, Tanrı’nın onlarla yapacağı antlaşmaya dayanan bir ilişkiye başlamak üzereydiler (ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25).
19:2 Sina Çölü’ne Sina yarımadasının güneydoğu bölgesinde yer alır (bkz. 3:1’e ait not). Mısır’dan Çıkış Kitabı’nın bundan sonraki bölümlerinde, Levililer Kitabı’nın tamamında ve Say.1:1-10:10 bölümlerinde aktarılan olayların tümü bu çölde geçer.
19:3-24:18 Bkz. Bilgi Kutusu:Antlaşma, s.25. Tanrı’nın Sina Dağı’nda halkıyla yaptığı antlaşma. Bu antlaşma, Ortadoğu’nun İÖ ikinci bin yıldan kalma hükümdar ile tebaası arasındaki antlaşmalara benzer. Antlaşmaya göre Tanrı, kendisine ve antlaşmanın yükümlülüklerine sadık kalmaları halinde İsrailliler’in Hükümdarı ve Koruyucusu olmaya ant içer. Bu antlaşma sonradan birkaç kez yenilenir (bkz. örn. 35. bölüm; Yasa’nın Tekrarı; Yşu.24. bölüm; ayrıca bkz. Yer.31:32’ye ait not).
19:3 Yakup... İsrail Bkz. 1:1’e ait not.
19:4-6 Mısır’dan Çıkış Kitabı’nda RAB ile İsrailliler arasındaki ilişkiyi açıkça belirten en önemli teolojik ifadedir. Bu ayetlerde geçen “öz halkım”, “kâhinler krallığı” ve “kutsal ulus” terimlerinin tümü birbiriyle ilişkilidir. İsrailliler’in Tanrı’nın öz topluluğu olarak kutsal olmaları gerekir; ancak bu şekilde Tanrı’yla aralarındaki ilişkinin getirdiği bereketleri yaşamaları ve başkalarına bereket kaynağı olma görevini yerine getirmeleri mümkündür.
19:4 Tanrı, İsrailliler’i Mısır’dayken esirgeyerek ve sonrasında onları Mısır’dan çıkararak, halkıyla arasında olmasını tasarladığı ilişkinin yolunu açtı. Bu ilişkinin antlaşmayla ilgili yönü Çık.19. bölümde açıklanır.
19:5 dinler... uyarsanız... olursunuz Sina Dağı’nda yapılan antlaşma, RAB’bin İbrahim’le yaptığı antlaşmayı, özellikle İbrahim’e vaat edilen bereket konusunu aydınlatarak ulusal hale getirir (bkz. 20:20’ye ait not). Tanrısal bereketlere ortak olmak, imandan gelen itaat koşuluna bağlıdır. antlaşmama Bkz. Yar.9:9’a ait not. bütün uluslar içinde öz halkım Krş. 1Pe.2:9; bkz. Yas.7:6; 14:2; 26:18; Mez.135:4; Mal.3:17. yeryüzününtümü benimdir Bkz. Yar.14:19,22; Mez.24:1-2. Tanrı’nın İsrailliler’le yaptığı antlaşma evrensel çapta bir önem taşımaktadır; çünkü Tanrı, halkı aracılığıyla uluslara bereket sağlamayı tasarlamıştır (bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25).
19:6 kâhinler Tanrı ile insanlar arasında aracılık yapan ve Tanrı’ya kurban sunmak gibi dinsel işlerle uğraşan görevliler (bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128; ayrıca bkz. 19:22’ye ait not). Kâ-hinin büyücülük, falcılık, sihirbazlık, gaipten haber vermek gibi işlerle uğraşması söz konusu değildi. Bu uygulamaların yasaklandığı Yas.18:9-14 ayetlerinde de görülür. kâhinler krallığı İsrail halkının Tanrı’yı kralları olarak kabul etmeleri ve tamamen O’nun hizmetine adanmaları gerekiyordu (bkz. Yşa.61:6; krş. 1Pe.2:5; Va.1:6; 5:10; 20:6). Kâhinler olarak İsrailliler’in görevi, Tanrı’nın lütfunu ve bereketlerini öbür uluslara taşımaktı; kutsallıkları ve itaatkârlıklarıyla öbür uluslara Tanrı’nın kutsamasının nasıl olduğunu göstermeliydiler (krş. Yas.4:6-8; bkz. Yar.12:2-3; Yşa.42:1-4; 49:6’ya ait not). kutsal ulus Bkz. 1Pe.2:9. Tanrı’nın halkının, hem kişisel hem de topluluk olarak günaha sırt çevirmesi ve Tanrı’nın hizmetine adanması gerekir; böylece Tanrı’nın “öz halkı” olarak yaşayabileceklerdir (bkz. 3:5’e ait not, bkz. Yas.7:6; 14:2,21; 26:19; Yşa.62:12).
19:8 RAB’bin söylediği her şeyi yapacağız Bkz. 24:3,7; Yas.5:27.
19:9 koyu bir bulut Bkz. 13:21 ve ilgili not. konuşurken halk işitsin Bkz. Yas.4:33. sana güvensin Bkz. 14:31 ve ilgili not.
19:10-11 Tanrı’yı karşılamak için yapılan hazırlıklar, Tanrı’nın halkından beklediği içsel adanmayı simgeler.
19:12-13 Tanrı’nın oradaki varlığından dolayı kutsal olan dağa yaklaşmak kısıtlanmaktadır (bkz. 3:5 ve ilgili not; Say.3:10).
19:15 Bkz. Lev.15:18; ayrıca bkz. 1Sa.21:4-5.
19:16 Tanrı, İsrailoğulları’na varlığını sık sık doğa olaylarından ileri gelen sesler ve görüntülerle belli ederdi (bkz. örn. 1Sa.7:10; 12:18; Eyü.38:1; 40:6; Mez.18:13-14). koyu bir bulut Bkz. 13:21 ve ilgili not.
19:18 ateş... ocak dumanı gibi Bkz. Yar.15:17 ve ilgili not.
19:22 Bana yaklaşan Kurban sunmak üzere (bkz. 40:32; Lev.21:23). kâhinler Bkz. 19:6’ya ait not; ayrıca bkz. 19:24. Harunoğulları’na buyrulan kâhinlik düzeninin kurulmasından önce (bkz. 28:1) kâhinlik görevi, ya ileri gelenler (bkz. 3:16’ya ait not; ayrıca bkz. 3:18; 12:21; 18:12) ya da belirli gençler tarafından yerine getiriliyordu (bkz. 24:5).
19:23 onu kutsal kıl Bkz. 3:5’e ait not.
20:1-17 Bkz. 34:28; Yas.4:13; 5:6-21; 10:4; ayrıca bkz. Mat.5:21, 27; 19:17-19; Rom.13:9; Ef.6:2-3; Yak.2:10-11.
20:2 Seni... çıkaran Tanrın RAB benim On Buyruk, o dönemin kraliyet antlaşmalarının yapısını yansıtır (bkz. Yar.15:7’ye ait not): (1) Kralın kendini tanıttığı bir giriş vardır ve (2) halkına gösterdiği merhameti hatırlatan tarihsel bir önsözün (19:4) ardından, (3) uyulması gereken antlaşma koşulları sıralanır (bkz. Yas.5:1-3,7-21). RAB burada resmen İsrail’in kralı olduğunu ilan eder. RAB’bin antlaşma yaptığı halk olan İsrailliler’in, RAB’bin merhameti için şükredip tam bir bağlılık ve itaatle mutlak yetkisine saygı göstermesi ve kendilerini her zaman kayıracağına güvenmesi gerekir.
20:3 İster somut ister hayal ürünü olsun, hiçbir şey Tanrı halkının yüreğinde ve yaşamında tek gerçek Tanrı’ya rakip olmamalıdır. RAB, bir tanrılar topluluğunun başı değildir. Birçok tanrı içinde en iyisi olmadığı gibi, eski Ortadoğu inançlarının tersine, benzeri de yoktur.
20:4 herhangi bir canlıya benzer put Başka ilahlara tapılmaması gerektiğinden (bkz. 20:5), onları temsil eden putlar yapmak da yasaktır (bkz. Yas.4:19,23-28; krş. Yu.4:23-24; 4:24’e ait not). Tanrı zaman zaman kendini insana çeşitli şekillerde belli ettiği halde, insan Tanrı’yı tüm görkemiyle göremez; O’nu doğru temsil edebilecek hiçbir şekil olamayacağından, O’nu belli bir şekille tasvir etmeye çalışmak da günahtır (bkz. Yas.4:12,15-18).Ayrıca putlar insanın denetiminde olan nesneler olduğundan, RAB’bi putlarla tasvir etmeye çalışmak O’nun kontrol edilebileceği yanılgısına yol açabilir.
20:5 kıskanç bir Tanrı’yım “Kıskançlık” kavramı RAB için kullanıldığında genellikle, RAB’bin İsrail’le yaptığı antlaşmayla (evlilik ilişkisine benzer), özel olarak İsrail’e sahip olma hakkıyla ve İsrail’in sevgisini ve bağlılığını talep etmesiyle bağlantılıdır. Kıskançlık (aynı İbranice sözcük “gayret” diye de çevrilebilir), sevgi ifadesinin bir parçasıdır. Tanrı’nın “kıskançlığı”, (1) kendisine yönelik tam bir adanmışlık bekler (bkz. 34:14; Yas.32:16,21; Mez.78:58; 1Ko.10:22; Yak.4:5), (2) kendisine karşı çıkan herkesi yargılar (bkz. Yas.29:20; Hez.5:13; 16:38; 36:5; Nah.1:2-6; Sef.1:18; 3:8) ve (3) halkını haklı çıkarır (bkz. 2Kr.19:31; Yşa.9:7; Hez.39:25; Yoe.2:18; Zek.1:14; 8:2,3). Benden nefret edenin... üçüncü, dördüncü kuşaktan İsrailliler’in Tanrı’nın antlaşmasını bozması ve kralları RAB’be sırt çevirmesi, kendilerine ve ev halkına yıkım getirecektir (bkz. örn. Say.16:31-34; Yşu.7:24 ve ilgili not). “Ev halkı”, genelde üç veya dört kuşağı kapsar (bkz. Mez.109:12’ye ait not). nefret Antlaşma dili (RAB’bin halkıyla yaptığı antlaşmada kullandığı ifadelerin taşıdığı anlam) açısından “nefret” ve “sevgi” (20:6) kavramları, RAB’bi reddetmeyi veya O’na sadık olmayı ifade eder.
20:6 beni seven, buyruklarıma uyan Bkz. Yu.14:15; 1Yu.5:3. Antlaşmaya göre, yüce krala karşı olan sevgi borcu, itaat eden hizmetkar olmakla gösterilen güven demektir. binlerce kuşağa Bkz. 1Ta.16:15,16; Mez.105:8-9. kuşağa İbranice’den, “kişiye” diye de çevrilebilir.
20:7 RAB’bin adını boş yere ağzına almayacaksın Tanrı’yı, karakteriyle ve istemiyle bağdaşmayan niyetlerle ilişkilendirmek yasaklanmıştır (örneğin, tanıklık sırasında RAB’bin adıyla yalan yere ant içmek, bkz. Lev.19:12; ayrıca bkz. Yer.7:9). İsa Mesih bu konuyu Mat.5:33-37’de irdeler. Tanrı’nın adını kullanarak büyüler yapma ve lanet okuma da örnekler arasındadır. İbraniler bu yasaya farklı bir anlam da katarak, Kutsal Yazılar’ı sesli okurken “Yahve” yazan yerleri “Adonay” diye okurlar.
20:8 Bkz. Yar.2:3. Şabat Günü’nü Bkz. 16:23’e ait not. kutsal Bkz. 3:5’e ait not.
20:10 O gün... hiçbir iş yapmayacaksınız Bunun gerekçesi olarak iki neden gösterilir: (1) Biri bu ayettedir, yani yaratılışla bağlantılıdır. Tanrı yaratılışın ardından yedinci gün dinlendiğini bildirir (20:11); Tanrı’ya hizmet eden İsrailliler’in de bunu örnek almaları gerekir. (2) Öbürü ise Yasa’nın Tekrarı’ndadır, yani kurtuluşla bağlantılıdır. Tıpkı Tanrı’nın halkını Mısır’daki kölelik yükünden kurtarması gibi, İsrailliler de o gün çalışmayarak ve başkasını çalıştırmayarak kendi kölelerinin dinlemesini sağlamalıdır (bkz. Yas.5:14-15). Böylece Şabat Günü, Tanrı’yla İsrailliler arasında Sina Dağı’nda yapılan antlaşmanın bir “belirtisi” olur (bkz. 31:12-17; ayrıca bkz. Yar.9:12’ye ait not). Bu günle ilgili kuralı bozmak, fiziksel ihtiyaçlarının Tanrı tarafından karşılanabileceğine inanmamak demektir, bu da bir tür putperestliktir. Topluca tapınma, İsa Mesih’in gelişinden sonraki dönemde cumartesileri değil, Mesih’in dirildiği gün olan pazar günleri yapılmaya başlanmıştır, çünkü Şabat’ın asıl önemi ancak Mesih’in ölümü, dirilişi ve yüceltilmesi aracılığıyla yerine gelir. Mesih’in kurtarış sağlayan bu eylemleri Yeni Antlaşma’da Rab’bin Sofrası’yla anılır. Hıristiyanlar, İS birinci yüzyıldan beri pazar gününü “Rab’bin günü” olarak adlandırırlar (Va.1:10).
20:12 Yetki sahibi olanlara saygı göstermek, sosyal istikrarın korunması bakımından gereklidir. Bu buyruk, hem çocuklara hem de yaşlı anne babalarıyla ilgilenmesi gereken yetişkinlere yöneliktir. saygı göster Bkz. Lev.19:3. ‘Değer ver, ilgilen ve itaat et’ anlamını taşır (bkz. Yas.21:18-21; krş. Ef.6:1). ömrün uzun olsun Bkz. Yas.6:2’ye ait not.
20:13 Bkz. Mat.5:21-26. öldürmeyeceksin İbranice fiil, genelde önceden tasarlanmış ve kasten işlenen cinayete karşılık gelir.
20:14 Bkz. Mat.5:27-30. Zina Kişinin eşine karşı işlediği günah olmasının yanı sıra (krş. İbr.13:4), Tanrı halkının Tanrı’nın buyruklarına uymaması, sadık kalmaması da ruhsal zina olarak tanımlanır (Yar.39:9; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Ruhsal Zina, s.1255).
20:15 Çalmayacaksın Çalmak, Tanrı’nın başkalarına emanet ettiğini onlardan mahrum etmek demektir (bkz. 22:1-15 ve ilgili notlar).
20:16 yalan yere tanıklık Başkasının itibarını zedelemek ve haklarını gasp etmektir (bkz. Mez.24:4; Özd.6:19; Yer.5:2 ve ilgili notlar). Yalancılık sadece kişisel bir günah değil, toplumu çürüten bir kötülüktür.
20:17 göz dikmeyeceksin Bkz. Mat. 5:21-30; 15:19.
20:18-21 Tarihsel sıranın olayların aktarıldığı sıradan farklı olduğu görülür; çünkü 20:18’de anlatılanlar büyük olasılıkla 19:25’in devamıdır. Kutsal Kitap yazarları, çeşitli edebi nedenlerden ötürü yazılarında kimi zaman tarihsel sırayı gözetmezler. Burada tarihsel sıraya uyulmamasının nedeni, ya 20:22-23:19’daki yasaların yer aldığı kısmı (“antlaşma kitabını”, 24:7) On Buyruk’tan ayrı tutma isteği ya da olayları Musa’nın antlaşmanın aracısı olarak resmen tanıtarak sonlandırmayı amaçlamaktır; iki gerekçe de geçerli olabilir.
20:19 Bkz. İbr.12:18-20. İsrailliler, kendileriyle Tanrı arasında bir aracı isterler. Bu görev Musa ve daha sonradan kâhinler, peygamberler, krallar ve en sonunda İsa Mesih tarafından yerine getirilir.
20:20 denemek Bkz. Yar.22:1’e ait not. Tanrı korkusu Bkz. Yar.20:11 ve Özd.1:7’ye ait notlar.
20:22-23:19 “Antlaşma kitabı”nda (24:7) yer alan koşullar, On Buyruk’un genişletilmiş ve irdelenmiş halidir.
20:22-26 İsrailliler ile Tanrı arasındaki ilişkiyi yönlendirecek temel koşullar (krş. 20:3).
20:23 Bkz. 20:3-4; Mez.115:3-7; ayrıca bkz. Mez.135:5-6,15-17.
20:24 Yakmalık... sunularınızı Bkz. Lev.1:3’e ait not. esenlik sunularınızı Bkz. Lev.3:1’e ait not. her yere Burada Yeruşalim’de yüzyıllar sonra kurulacak olan tapınaktan değil, geçici olarak kurulan tapınma yerlerinden söz edilmektedir (bkz. örn. Yşu.8:30-31; Hak.6:24; 21:4; 1Sa.7:17; 14:35; 2Sa.24:25).
20:25 alet sunağın kutsallığını bozar Bunun putperest uygulamalarla ilgisi olduğu tahmin edilmektedir.
20:26 çıplak yeriniz görünebilir Kâhinlik edecek Harunoğulları’nın edep yerlerini örtmek için keten donlar giymeleri buyrulacaktır (bkz. 28:42-43; Lev.6:10; 16:3-4; Hez.44:17-18). Bu düzenleme İsrail halkını, ibadetlerinde cinsel davranışlar sergileyen putperest çevre halklardan farklı kılıyordu.
21:1 Bu ayet, 21:1-23:19’daki yasaların başlığı niteliğindedir.
21:2-11 Bkz. Yer.34:8-22. Söz konusu liste köleliği düzenleyen yasalarla başlar. Eski Ortadoğu’da başka hiçbir yasa metninde böyle bir giriş yoktur. Hammurabi Yasası’nda kölelik konusu en sonda yer alır. Bu farklılığın nedeni, İsrailliler’in Mısır’daki acı dolu kölelik döneminden henüz kurtulmuş olmaları ve yasalarının insani bir kraldan değil, kutsal ve adil olan RAB’den kaynaklanmasıdır.
21:2 İbrani Bkz. Yar.14:13’e ait not. yedinci yıl... özgür kalacak RAB’bin hizmetkârları, kimsenin daimi kölesi olamazdı (bkz. 20:10 ve ilgili not).
21:6 yargıç huzuruna Bkz. 22:8-9. İbranice’den, “Tanrı huzuruna” diye de çevrilebilir. ‘Tapınma yerine’ anlamına da gelir. kulağını bizle delecek Bkz. Yas.15:17. Kişinin gönüllü hizmete hazır olduğunu simgeleyen bir uygulamaydı (bkz. Mez.40:6-8 ve 40:6’ya ait not).
21:12-15 Bkz. 20:13 ve ilgili not; ayrıca bkz. Say.35:16-34; Yas.19:1-13; 21:1-9; 24:7; 27:24-25; Yşu.20:1-9.
21:12 Bkz. Yar.9:6 ve ilgili not.
21:13 kasıt yoksa Bkz. Say.35:11,22,23; Yas.19:14. Kasten adam öldürmek ile istemeden ölüme yol açmak arasındaki fark belirtilir. ben izin vermişsem Ölüm, insanın elinde olmayan nedenlerden kaynaklanmışsa. adamın kaçacağı yeri Sığınak kent (bkz. Say.35:6-32; Yas.19:1-13; Yşu.20:1-9; 21:13,21,27,32, 38,39).
21:14 sunağıma... çıkarıp Sunağın boynuzları, yargı altındakiler için kaçabilecekleri son sığınak olacaktı (bkz. 1Kr.1:50-51; 2:28; Amo.3:14 ve ilgili notlar).
21:15 Bkz. 20:12 ve ilgili not.
21:16 Bkz. 20:15 ve ilgili not.
21:20-21 Ölümün kasten mi yoksa istemeden mi olduğunun kanıtlanamadığı durumlarda, köle sahibi suçsuz sayılırdı.
21:22-25 Bkz. Yas.19:21. Metinden anlaşılan kısas yasaları, cezaların suçun niteliğine göre sınırlandırılması gerektiği anlamına geliyordu (bkz. Lev.24:20’ye ait not).
21:23-25 başka bir zarar Anneye veya çocuğa karşı. Erken doğan bir çocuğun bile birey olarak hakkı vardı.
21:28 boğa... taşlanacak İnsan yaşamının bedeli olarak (bkz. Yar.9:5 ve ilgili not).
21:30 para cezası istenirse Eğer kurbanın ailesi, ölüm cezası yerine fidye talep etmeye razı olursa. miktarı ödeyerek canını kurtarabilir Bu ödeme (“bedel”, Say.35:31), kurbanın ailesi için bir tazminat değildir, ihmalkâr adamın hayatının kurtulması içindir.
21:32 otuz şekel gümüş Bir köle için ödenen ortalama ücret. Bu ayrıca Yahuda’nın İsa Mesih’e ihanet etmek için razı olduğu bedel olacaktı (bkz. Mat.26:14-15; ayrıca bkz. Zek.11:12-13 ve ilgili notlar).
22:1-15 Bkz. 20:15 ve ilgili not.
22:2-3 Karanlıkta nefsi müdafaa sonucu hırsızın ölümüne yol açmak bir kan suçu doğurmaz. Ancak gün ışığında kendini savunmak daha kolay olacağından, kişi mümkün olduğunca hırsızın canlı yakalanmasını ve böylelikle suçunun karşılığını ödemesini sağlamalıdır.
22:5 en iyi Zararın karşılığı her zaman cömert bir biçimde ödenmelidir.
22:6 dikenlere Ekili alanları sınırlayan çitlerin (bkz. Mik.7:4) yapımında kullanılır.
22:8-9 yargıç İbranice’den “Tanrı” olarak da çevrilebilir.
22:11 yargıç huzuruna çıkmalıdır... RAB’bin huzurunda ant içmelidir Hâkimler, RAB’bin mahkemelerdeki temsilcileriydi (bkz. 21:6; 22:8-9 ve ilgili notlar).
22:12-13 İsrailoğulları’nın ilk atalarının döneminde de benzer uygulama vardı (bkz. Yar.31:39).
22:16 başlık parasını Bkz. Yar.24:53.
22:18 Bkz. Yas.18:9-12; ayrıca bkz. 1Sa.28:9; Yşa.47:12-14.
22:20 Bkz. 20:3-5. RAB daha sonra, putperest Kenanlılar’ın tümüyle yok edilmesini buyuracaktır (bkz. Yas.7:2; 13:15; 20:17; Yşu.10:4 0; 11:12,20).
22:21-27 Tanrı, savunmasız yoksullarla, dullarla, öksüzlerle ve yabancılarla özel olarak ilgilenir (bkz. Eski Antlaşma’da örn. 21:26-27; 23:6-12; Yas.14:29; 24:19-21; 26:12-13, Mez.10:14, 17-18; 68:5; 82:3; 146:9, Yer.7:6; 22:3; Zek.7:10; Mal.3:5; Yeni Antlaşma’da örn. Mat.25:34-45, Rom.15:26; Gal.2:10; Yak.1:27; 2:1-13).
22:25-27 Bkz. Lev.25:35-37; Yas.15:7-11; 23:19-20; ayrıca bkz. Neh.5:7-12; Mez.15:5; Özd.28:8; Hez.18:13; 22:12. Kazanç amacıyla yoksulların borçlarına faiz eklenmemelidir. İsa Mesih bu konudaki cömertliğin boyutlarını daha da genişletir (bkz. Luk. 6:34-35).
22:26-27 Eğer kişinin borcuna karşılık rehin verebileceği tek şey abasıysa, o kişi son derece yoksul demekti (bkz. Amo.2:8 ve ilgili not).
22:28 Halkınızın önderine lanet etmeyeceksiniz Çünkü önderler Tanrı’nın temsilcisi sayılırdı (bkz. Elç.23:4-5; krş. Rom.13:1-7, 1Pe.2:13-17).
22:29 İlk doğan oğullarınızı bana vereceksiniz Bkz. 4:22; 13:2,13’e ait notlar; ayrıca bkz. 13:15.
22:30 sekizinci gün onları bana vereceksiniz Aynı ilke, ilk doğan oğullar için de farklı bir biçimde uygulanıyordu (bkz. Yar. 17:12’ye ait not).
23:1-9 Bu ayetlerde söz edilen düzenlemelerin çoğu 20:16’da belirtilen buyrukla ilgilidir.
23:1 Bkz. Yas.22:13-19; 1Kr.21:10-13.
23:4-5 Ana fikir, kişinin, başkalarına gösterdiği yakınlığı düşmanına da göstermesi gerektiğidir (bkz. Yas.22:1-4; Özd.25:21). İsa Mesih bu ifadenin ‘düşmanlarınızı sevin’ anlamına geldiğini öğretir (Mat.5:44).
23:8 Bkz. Yas.16:19.
23:10-13 20:8-11 ve Yas.5:12-15’te belirtilen buyruğun ayrıntılarıdır.
23:14-19 Bkz. Lev.23:4-44; Say.28:16-31.
23:15 Mayasız Ekmek Bayramı’nı Bkz. 12:8’e ait not. “Hamursuz Bayramı” olarak da bilinir. Arpa hasadının başında ilk ayın (Miladi takvime göre mart ortasından nisan ortasına kadar olan ay; bkz. 12:2’ye ait not) 15. ve 21. günleri arasında kutlanır; Mısır’dan çıkışın anısına Fısıh Bayramı’yla birlikte kutlanır.
23:16 Hasat Bayramı’nı Mayasız Ekmek Bayramı’ndan yedi hafta sonra kutlandığı için ayrıca “Haftalar Bayramı” olarak da adlandırılır (34:22). Bu bayram, buğday hasadı sırasında üçüncü ayın (Miladi takvime göre mayıs ortasından haziran ortasına kadar olan ay) altıncı günü kutlanır. Yeni Antlaşma döneminde, “Pentikost (Günü)” adıyla anıldığı belirtilir (‘elli’ anlamına gelir, bkz. Lev.23:16; ayrıca bkz. Elç.2:1; 20:16; 1Ko.16:8). Elç.2. bölümde anlatılan Pentikost Günü’nde, Kutsal Ruh’un verilmesiyle kurtuluşun ilk ürünlerinin (ilk imanlıların) ortaya çıkması kutlanmaktadır (krş. Rom.8:23). Yıl sonunda Sonbaharda başlayan zirai takvimin sonlandığı mevsimde (bkz. 12:2’ye ait not). Ürün Devşirme Bayramı’nı İsrailliler, Mısır’dan çıktıktan sonra geçici çardaklarda barındıkları için (bkz. Lev.23:42-43) bu bayram “Çardak Bayramı” (Lev.23:34) olarak da adlandırılır. Meyve bahçelerinin ve bağların hasat dönemi olan yedinci ayın (Miladi takvime göre eylül ortasından ekim ortasına kadar olan ay) 15. ve 22. günleri arasında, Mısır’dan çıkıştan sonra çöldeki yolculuklarını anmak için kutlanır. Ezr.3:4’te Çardak Bayramı’nın, yeniden yapılan sunakta sunu ve kurban uygulamalarının yenilenmesi amacıyla kutlandığı görülür.
23:17 Bütün erkekleriniz Aileleriyle birlikte (bkz. örn. 1Sa.1. bölüm).
23:18 maya bulunduğu sürece... kesmeyeceksiniz Bkz. 12:15’e ait not. sabaha bırakılmamalı Bkz. 12:9-10.
23:19 ilk ürünlerini Hasadın tümünü temsil eder. İlk ürünlerin RAB’be sunulması, hasadın RAB sayesinde gerçekleştiğini ve O’na ait olduğunun kabul edildiğini gösterir (Lev.2:12-14; 23:10-20; ayrıca bkz. Özd.3:9-10; Hez 44:30; ilk ürün olarak İsrail, Yer.2:3; “Ruh’un turfandası” olarak imanlılar, Rom.8:23; ölümden dirilenlerin ilk örneği olarak İsa Mesih, 1Ko.15:20). Oğlağı anasının sütünde haşlamayacaksınız Bu yasaklamanın nedeni kesin olarak bilinmiyorsa da, Kenanlılar’ın verimliliği artırmak için bunu bir büyü olarak yaptıkları tahmin edilmektedir. Daha sonraki dönemlerde hahamlar bu ayete dayanarak, et ile sütün aynı kapta pişirilmesini ve aynı öğünde yenmesini yasakladılar.
23:20 hazırladığım yere Kenan topraklarına (krş. Yu.14:2-3). melek Bkz. 14:19; ayrıca bkz. Yar.16:7’ye ait not.
23:22 getirirseniz Bkz. 19:5’e ait not.
23:23 Bkz. 3:8 ve ilgili not.
23:25-26 Bkz. Lev.26:3-13; Yas.7:13-15; 28:1-14; 31:1-10.
23:27 Dehşetimi Bkz. 1Ta.14:17’ye ait not.
23:28 eşekarısı Sözcük İbranice’de, dehşet veya bir çeşit hastalık anlamına da gelir. RAB İsrail halkının saldırılarına direnemesinler diye Kenan halklarını korkutacağını veya etkisizleştireceğini vaat eder.
23:30 onları azar azar kovacağım Bkz. Hak.1. bölüm.
23:31 Bkz. Yar.15:18; 1Kr.4:21. Kızıldeniz vaat edilmiş toprakların güneydoğu sınırı (günümüzdeki Akabe Körfezi; bkz. 1Kr.9:26’ya ait not), çöl bölgesi güney sınırı (Sina yarımadasının kuzeydoğusu), Fırat Irmağı da kuzey sınırı olacaktı. Filist Denizi’ne Akdeniz’e.
23:33 tuzak Bkz. 10:7; Eyü.18:9; Mez.18:5; Özd.13:14; 21:6; Yşa.24:17-18.
24:1 gelin Krş. 24:9,12. 20:21’de ara verilen anlatım, antlaşma koşullarını sıralamanın ardından (21:22-23 :33) kaldığı yerden devam eder. Nadav, Ahivu Harun’un en büyük iki oğlu (bkz. Lev.10:2; Say.3:4 ve ilgili notlar). ileri gelenlerinden Bkz. 3:16’ya ait not. yetmiş kişi Krş. Say.11:16; muhtemelen Yakup’un soyundan olan yetmiş kişi temsil edilmektedir (bkz. 1:5; Yar.46:27). uzaktan Bkz. 20:21.
24:2 Halk RAB’bin kendileriyle yaptığı antlaşmanın yükümlülüklerini kabul etmeden (24:3,8) temsilciler (kâhinler ve ileri gelenler) RAB’bin huzuruna çıkamamıştır; sadece antlaşmayı RAB’den alıp halka iletecek olan antlaşma aracısı Musa çıkabilmiş ve ancak antlaşma yürürlüğe girdikten sonra temsilcilerle birlikte RAB’bin huzurunda antlaşma yemeği yenebilmiştir (24:9-11).
24:3 buyruklarını Muhtemelen On Buyruk (bkz. 20:1 ve ilgili not). ilkelerini Muhtemelen antlaşma kitabında yer verilen koş ullar söz konusudur (21:1-23:19). yapacağız Bkz. 24:7; ayrıca bkz. 19:8 ve ilgili not.
24:4-8 Burada antlaşmayı onaylamak söz konusudur. Sunak RAB’bi, on iki taş sütün İsrail’i temsil eder. EskiAntlaşma sadece burada görülen uygulamayla (halkın üstüne kurban kanının serpilmesi), İsrail halkına itaat sorumluluğunu ve Tanrı’nın antlaşma yaptığı halk olarak İsrail’in yeni konumunu hatırlatır, bunu resmi hale getirir.
24:4 Musa... yazdı Bkz. 17:14’e ait not; ayrıca bkz. Giriş. simgeleyen on iki taş sütun Bkz. Yşu. 4:5,20; 1Kr.18:31.
24:5 İsrailli gençleri... sundular Bkz. 19:22’ye ait not.
24:7 antlaşma kitabını 20:22-23:19 arasında verilen kural kastedilmektedir (bkz. ilgili not), ancak burada ayrıca 20:2-17 ve 23:20-33’de belirtilen koşulları da içerir. yapacağız... dinleyeceğiz Bkz. 24:3; ayrıca bkz. 19:8 ve ilgili not.
24:8 Antlaşma ancak halk RAB’be itaat etmeye razı olunca geçerli olmaya başlamıştır. antlaşmanın kanı Bkz. Mar.14:24 ve ilgili not.
24:10 İsrail’in Tanrısı’nı gördüler Ancak tüm görkemiyle değil (bkz. 33:20; ayrıca bkz. 3:6; Yar.16:13; Say.12:8; Hez.1:28’e ait notlar). Gök gibi duruydu Bkz. Hez.1:26.
24:11 zarar vermedi Bkz. 9:15. yiyip içtiler 24:3-8’de tanımlanan antlaşmanın onaylanması kutlanır (krş. Yar.26:30; 31:54). Bu şölen, yeni antlaşmanın Mesih’in ölümüyle onaylanmasının anıldığı Rab’bin Sofrası’nı öngörür (bkz. 1Ko.11:25-26).
24:12 gel Bkz. 24:1. taş levhaları Bkz. 31:18’e ait not.
24:13 yardımcısı Yeşu Bkz. 17:9’a ait not.
24:14 Hur Bkz. 17:10’a ait not.
24:17 RAB’bin görkemi Bkz. 3:2, 20:8.
24:18 dağda kaldı Musa, Buluşma Çadırı ve eşyalarıyla ilgili talimatları alana kadar aşağıya inmemiştir (bkz. 32:15).
25:4 lacivert, mor, kırmızı Kraliyet renkleri. lacivert, mor Akdeniz’in kuzeydoğusundaki sularda bolca bulunan çeşitli kabuklu deniz hayvanlarından (özellikle iskerletten) elde edilen boyalar kullanılır (bkz. Yar.10:6’ya ait not; Özd.31:22). kırmızı Çobanpüskülü bitkisinin yapraklarına tutunan kurtçukların (Coccus ilicis) yumurtalarından veya leşlerinden elde edilirdi. ince keten Keten saplarından çıkan liflerden elde edilen iplikten yapılan çok kaliteli bir kumaştı. Mısır kraliyet üyelerinin giysileri şaşı rtıcı derecede beyaz ve ipek kadar ince ketenden yapılırdı. keçi kılı Uzun tüylü keçilerin siyah renkteki kaba kılları (bkz. Ezg.1:5; 6:5) çadır bezi dokumasında kullanılırdı.
25:5 deri Bir tür Yunus balığı derisi olabilir. akasya ağacı Böceklerin uzak durduğu bu ağacın ahşabı meşeden daha koyu renkte ve daha dayanıklıydı.
25:6 baharat Bkz. mesh yağına katılan baharatlar, 30:23-24 ; güzel kokulu buhur yapımında kullanılanlar, 30:34.
25:7 efoduyla Bkz. 28:6 ve ilgili not. göğüslüğü Bkz. 28:15-30. öbür kakma taşlar Bkz. 28:17-20.
25:8-9 Kutsal Yazılar’da bu yapı, her biri, yapının ayrı bir yönünü vurgulayan üç ifadeyle tanımlanır: “Kutsal yer”, orada bulunacak olan Tanrı’nın kutsallığına dikkat çeker. “Konut”, bu yerin Tanrı’nın “evi” olacağını belirtir. “Buluşma Çadırı”, bu yapının işlevini gösterir; burası Tanrı’nın halkıyla iletişim kurduğu yerdir (bkz. 25:8; 29:45-46; Bilgi Kutusu: Buluşma Çadırı ve Tapınak, s.122; Lev.26:11; Hez.37:27; krş. Yu.1:14; Va.21:3). örneğe Bkz. 25:40’a ait not.
25:10 sandık Şekil ve işlevsel açıdan gerçek bir sandıktı. Çadırda bulundurulacak eşyalar arasında ilk olarak sandıktan söz edilmesinin nedeni, muhtemelen halkı arasında yaşamayı seçen (bkz. 25:8-9’a ait not) Yüce Kral RAB’bin tahtını simgeliyor olmasıdır (bkz. 1Sa.4:4; 2Sa.6:2). Antlaşma Sandığı’nın sonraki dönemlerde Yeruşalim’deki tapınağa yerleştirilmesiyle, bu kent Tanrı’nın yeryüzünde egemenlik kurduğu başkent haline gelecektir (bkz. Mez.9:11 ve ilgili not).
25:12 halka Bkz. 25:14.
25:16 Antlaşmanın taş levhalarını Sina Dağı’nda yapılan antlaşmanın temeli olan On Buyruk’un yazıldığı iki levha (bkz. 20:1-17; 31:18; ayrıca bkz. 25:22 ve 16:34’e ait notlar).
25:17 Bağışlanma Kapağı Bu şekilde çevrilen İbranice “kapporet” sözcüğü, Tanrı’nın öfkesinin yatıştırıldığı, İsrail halkının günahlarını bağışlatıp Tanrı’yla barıştırıldığı yeri ifade eder (ayrıca bkz. Lev.16:2 ve ilgili not). Tanrı’nın tahtını simgeleyenAntlaşma Sandığı’nın bağışlanma (kefaret) kapağı denen bir kapakla örtülmesi, O’nun, halkına duyduğu engin merhametin göstergesidir (bkz. Mez.130:3-4). Kefaret, insanın günahlardan arınmasını ve bir zamanlar Tanrı’ya düşman olanların O’nunla barışmasını sağlamak için ödenen bedeldir. EskiAntlaşma döneminde günah için sunulan her bir kurbanın akıtılan kanı, bu bedeli geçici olarak karşılayarak insanın Tanrı tarafından bağışlanmasını sağlıyordu (bkz. Lev.17:11 ve ilgili not); oysa İsa Mesih’in bir kereliğine (bkz. İbr.9:12) kefaret olarak çarmıhta akan kanı, Mesih’e iman edenlerin tüm günahlarından arınmasını sağlamıştır (bkz. Rom.3:25; 1Yu.2:2).
25:18 Keruv Bkz. Bilgi Kutusu: Melekler, s.1808.
25:22 Levha Sandığı’nın Antlaşma Sandığı diye de bilinir. İçinde antlaşma levhaları (On Buyruk) bulunduğu için sandığa bu ad verilmişti (bkz. 25:16’ya ait not). görüşeceğim Bkz. 27:21’e ait not.
25:26 halka Bkz. 25:12’ye ait not.
25:30 Adak ekmekleri Ekmekler pide şeklinde on iki adet olup İsrail’in on iki oymağını Tanrı’nın önünde temsil ederdi. Bu ekmeklerin sürekli olarak sunulması, Tanrı’nın, Buluşma Çadırı’nda, yani “evinde” bulunduğunu hatırlatmak içindi (bkz. 25:8-9’a ait not; Lev.24:5-9).
25:31 Çanak, tomurcuk ve çiçek motifleri Bu desenler, Ortadoğu’nun baharda ilk tomurcuklanan ağaç olan badem ağacından esinlenerek yapılmıştır (bkz. 25:33). Kandillik motifleri, badem çiçeğini veya badem yemişinin dış kabuğunu andırmaktadır.
25:37 yedi Yetkinliği simgeler. kandil Eski çağlardaki kandil, içinde yağ bulunan kilden yapılmış bir tabak ve bu tabağın kenarından dışarıya sarkan bir fitilden oluşuyordu. Buluşma Çadırı’nın içindeki kandillerin kâhinlerin denetiminde tüm gece yanması sağlanırdı. Kandiller için gerekli yağ halk tarafından sağlanır, kandillerin ışığı RAB’bin görkemini simgelerdi (bkz. 27:20-21).
25:40 Krş. Eski Antlaşma düzeni ile Mesih, İbr.8:5; 10:1.
26:1-37 Tanrı’nın Konutu’nu Bkz. 25:8-9’a ait not; Tablo: Buluşma Çadırı; Buluşma Çadırı’ndaki Eşyalar, s.124-125. Bu yapı 4.5 m genişliğinde, 13.5 m uzunluğunda ve 4.5 m yüksekliğinde olup üç ayrı bölüme ayrılıyordu. İnce ketenden yapılan işlemeli astar (26:1-6), keçi kılından dokunmuş perde (26:7-13) ve biri kırmızı boyalı koç derisi ve öbürü bir tür yunus balığı derisinden (26:14) yapılmış iki örtüyle kaplanacaktı. İç tavan düzdü, ancak muhtemelen deri örtülerin kenarları, çadırlardaki gibi sarkıktı. Konuta yakın eşyalar, ya altından yapılmış ya da altınla kaplanmıştı; daha uzaktaki eşyalar ise (bkz. 27:2-6; 30:18) ya tunçtan yapılmış ya da tunçla kaplanmıştı. Konutun çerçevelerini destekleyen tabanlar ve bölme perdesini tutan dört direk ise gümüşten yapılmıştı (bkz. 26:20-21,25,32). Konut, Tanrı’nın kraliyet çadırıydı. Şekil ve süslemeler, Tanrı’nın hüküm sürdüğü evreni simgeliyordu. Böylece konut, Yaratıcı’nın egemenlik sürdüğü evrenin merkezini, yani göksel ve yersel âlemlerin buluştuğu yeri temsil ediyordu. Tanrı orada, halkının arasında “yaşıyordu” ve halkı bu yer aracılığıyla O’na yaklaşabiliyordu (bkz. Bilgi Kutusu: Buluşma Çadırı ve Tapınak, s.122). lacivert, mor, kırmızı iplikle özenle dokunmuş ince ketenden Bkz. 25:4’e ait not. Keruvlarla Bkz. 25:18 ve ilgili notlar.
26:7 keçi kılından Bkz. 25:4’e ait not.
26:14 deriden Bir tür Yunus balığı derisi olabilir (25:5).
26:17 çıkıntısı Her çerçevenin altında iki tabana sabitlenen iki geçme (bkz. 26:19).
26:19 kırk gümüş taban 26:20-21’de geçen kırk, 26:25’te geçen on altı ve 26:32’de geçen dört tabanla birlikte toplam yüz gümüş taban vardır. Bu sayı İsrail halkından toplanan gümüş miktarına eşittir (bkz. 38:27).
26:29 halkaları Bkz. 25:12’ye ait not.
26:30 plana Bkz. 25:40’a ait not.
26:31-35 Tanrı’nın Konutu bir perdeyle, Kutsal Yer ve En Kutsal Yer adları verilen ve ilki ikincisinin iki katı genişliğinde olan iki odaya bölünmüştü. En Kutsal Yer, boyutları yaklaşık beşer metre olan bir küp biçimindeydi. Keruvlar’la süslenmiş ince ketenden perdelerle çevrelenen ve içinde yalnızca Antlaşma Sandığı’nın bulunduğu bu kısım, Tanrı’nın tahtının bulunduğu yeri temsil ediyordu (bkz. 26:1’e ait not). Kutsal Yer ise adak ekmeklerinin sürekli sunulduğu (bkz. 25:30’a ait not) ve buhur sunağından yükselen güzel kokular aracılığıyla halkın Tanrı’nın huzuruna çıktığı (bkz. 30:1’e ait not) konuk odasını simgeliyordu.
26:31 perde Kutsal Yer’i En Kutsal Yer’den ayırıyordu (bkz. 26:33). İsa Mesih çarmıhta öldüğü zaman tapınağın perdesinin yırtılması, İsa’nın sağladığı kefaretin insanın Tanrı’nın huzuruna doğrudan girmesini mümkün kıldığını gösterir (bkz. Mar.15:38; İbr. 6:19-20; 10:19-22). Keruvlar’la Bkz. 26:1 ve ilgili not. Kutsal Yer’e girişte bulunan perde Keruvlar’la süslü değildi (bkz. 26:36).
27:1 Sunağı Yakmalık sunuların sunulduğu yer (bkz. Lev.4:7,10,18). akasya ağacından Bkz. 25:5’e ait not.
27:2 boynuzlar Köşelerdeki dört direğin çıkıntıları. Bunlar yardım ve sığınma simgeleriydi (bkz. 1Kr.1:50; 2:28). Kanın bir kısmı sunağın boynuzlarına sürülür ve geri kalanı sunağın dibine dökülürdü (bkz. 29:12; Lev.4:7,18,25,30,34; 8:15; 9:9; 16:18). Boynuzlar kutsal olan ile bayağı olan arasındaki sınırı temsil ediyordu.
27:3 çanaklar Kurbanın kanını tabana serpmekte kullanılırdı. büyük çatallar Kurban etlerini sıcak sunak üzerine dizmek ve etin pişirildiği kazandan kâhinlerin payını ayırmak için kullanılan üç dişli çatallardır (bkz. 1Sa.2:13-14). ateş kapları Yakmalık sunu sunağından alınan ateşi, Kutsal Yer’in içinde bulunan buhur sunağına taşımak için kullanılırdı (bkz. Lev.10:1; 11:12-13).
27:4 ı zgara Kutu şeklindeki sunağın üstü ile altı arasına yerleştirilirdi. Muhtemelen normalde içi boş olan sunak (bkz. 27:8), içinde yanan ateşin ısısıyla zamanla eriyeceği için, kullanıldığı zamanlarda toprakla dolduruluyordu. halka Bkz. 25:12’ye ait not.
27:12-13 Avlu iki eşit bölümden oluşuyordu. En Kutsal Yer batı tarafındaki avlunun ortasındayken, yakmalık sunu sunağı doğu tarafındaki avlunun ortasında bulunurdu.
27:13-14 Buluşma Çadırı’nın girişi doğu yönüne bakıyordu; nitekim Süleyman’ın (bkz. Hez.8:16; 10:19 ve ilgili notlar) ve Hirodes’in yaptırdığı tapınaklar da öyle olacaktı.
27:18 beş arşın Perdeler, avlunun dışındaki halkın içeriyi izlemesini engellemeye yetecek kadar yüksekti; böylece içerideki tapınmanın kutsallığı ve özelliği korunuyordu.
27:20 saf sıkma zeytinyağı Ezildikten sonra kumaş bir sepet içine koyulan ham zeytinlerden sızdırılarak elde edilen zeytinyağı, dumansız veya çok az duman çıkaran, duru bir yakıt kaynağıdır.
27:21 Buluşma Çadırı’nda Bu çadır halkın Tanrı’ya birlikte tapınmak için toplandıkları bir yer değil, Tanrı’nın halkıyla buluştuğu bir yerdi (bkz. 29:42-43; Çık.33:7-10; ayrıca bkz. 26:1-37’ye ait not). Levha Sandığı’nın önündeki perdenin Bkz. 26:31’e ait not.
28:1 kâhinlik etmeleri için Bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128; Yas.31:9-13; Neh.8:2-3; Yer.18:18; Mal.2:5-8; krş. İbr.5:1-2. Nadav, Avihu Bkz. 24:1’e ait not.
28:2 Harun’a görkem ve saygınlık kazandırmak için Giysiler ve takılar, başkâhinin yanında öbür kâhinlerin de görev ve işlevlerinin (bkz. 28:40) önemini gösteren unsurlardı. Buluşma Çadırı’nın süslemelerini andıran giysiler, başkâhinlik görevinin kutsallığına işaret ediyordu.
28:6 Efodu Başkâhinin giydiği bir nevi kolsuz cüppe veya önlük. Efod bazı ayetlerde, tanımlanamayan bir tapınma nesnesi anlamında da kullanılır (bkz. örn. Hak.8:27; 18:17; Hoş.3:4).
28:8 şerit Muhtemelen efodun ön ve arka kısmını kâhinin vücuduna oturtmak için kullanılıyordu.
28:11-12 Harun... adlarını... omzunda Başkâhin, Buluşma Çadırı’nda hizmet ederken tüm İsrail halkını temsil ediyordu.
28:29 Harun... adlarının... yüreğinin üzerinde Böylece halk RAB’bin önünde, başkâhinin kendisi ve göğüslükteki adlar olmak üzere, iki kere temsil edilmekteydi (bkz. 28:12 ve ilgili not).
28:30 Urim’le Tummim’i Bu nesneler Tanrı’nın istemini öğrenmek ve bu doğrultuda karar verebilmek için kâhin tarafından kullanılırdı (bkz. Say.27:21). Urim İbranice alfabenin birinci harfi olan alef ile başlarken, Tumim son harfi olan tav ile başlar. Urim ve Tummim, kâhinin göğüslüğünde taşıdığı ve kur’a çekmek için kullandığı iki nesnenin adıdır. Yanıtı evet ya da hayır olan bir soru sorulunca Urim’in ‘hayır’, Tummim’in ise ‘evet’ anlamına geldiği ve bunun da RAB’bin kararı olarak kabul edildiği tahmin edilmektedir.
28:31 kaftanı Efod bunun üstüne giyilirdi.
28:35 Eski Yahudi kaynaklara göre, başkâhinin ayak bileğine bir ip bağlanır ve bu ipin öbür ucu çadırın dışında tutulur, Kutsal Yer’de hizmet eden başkâhinin eteğinin ucundaki çıngırakların sesi kesilirse, ölüp ölmediğini anlamak için ipin ucu dışarıdan yavaşça çekilirdi.
28:36 RAB’be adanmıştır Bkz. 3:5 ve ilgili not; 39:30; Zek.14:20.
28:38 suçlarını Harun taşıyacak Simgesel olarak.
28:39 mintan Bunun üstüne kaftan giyilirdi.
28:40 görkem ve saygınlık kazandıracak Bkz. 28:2’ye ait not.
28:42-43 Bkz. 20:26’ya ait not.
28:43 Buluşma Çadırı’na Bkz. 27:21’e ait not.
29:1 kutsal kılmak üzere Bkz. 19:10-11’e ait not. kusursuz Bkz. 12:5’e ait not.
29:4 yıka Dinsel açıdan arınmayı simgeler (krş. İbr.10:22), böylece kâhinlerin paklığının önemi belirtilir.
29:7 meshet Terim, Tanrı’nın hizmetine adamak anlamında kullanılır. Kutsal Yazılar’da, Kutsal Ruh’un kişiyi bir görev veya hizmet için güçlendirmesiyle ilişkilendirilir (bkz. Yşa.61:1 ve ilgili not; Bilgi Kutusu: Meshetmek, s.158).
29:10 Boğayı... getir Harun ve oğullarının günahlarını (bkz. Lev.4:3 ve ilgili not) bağışlatmak için sunulan günah sunusu olarak (bkz. 29:14). ellerini boğanın başına koysunlar Kâhinler bunu yapmakla, kendi günahlarının bedelini hayvanın ödediğini kabul ettiklerini ifade etmiş oluyorlardı. Böylelikle boğa, ölmesi gereken günahlının yerine ölmüş oluyordu ( 29:14).
29:12 sunağın boynuzlarına Bkz. 27:2’ye ait not.
29:13 yağlarını Boğanın en iyi kısımları (bkz. Lev.3:3-5,16), RAB’be yakmalık sunu olmak üzere sunakta yakılırdı.
29:14 etini, derisini, gübresini Ordugâhın murdar olmaması için ordugâhın dışında yakılırdı (bkz. İbr.13:11-13 ve ilgili notlar).
29:18 koçun tümünü... yak Tam adanmışlığın simgesi.
29:20 sağ kulak... sür Tanrı’ya ve O’nun sözüne duyarlılığı simgelemek üzere. sağ el ve ayaklarının... sür Tanrı’nın adına yaş am boyu başkalarına hizmet etmeye tümüyle adandığını göstermek üzere.
29:24 sallamalık sunu Bkz. Lev.7:30-32’ye ait not.
29:28 sürekli Harun’la oğullarının payına Kurbanlık hayvanların belli kısımları, kâhinler ve ailelerine yiyecek olarak ayrılırdı (bkz. Lev.10:14,15).
29:31-32 kutsal bir yerde Muhtemelen Buluşma Çadırı’nın avlusunda.
29:36 günah sunusu sun Çünkü sunak halkın günahlarıyla murdar oluyordu (bkz. Lev.16:16; İbr.9:21-22).
29:37 kutsal... kutsal RAB’be adanmış, RAB’be ait.
29:38-39 Günlük sabah ve akşam sunularının, halkın Tanrı’ya sırt çevirdiği dönemlerde bile sunulmaya devam ettiği olmuştur (bkz. 2Kr.16:15).
29:42-43 buluşacağım Bkz. 27:21’e ait not.
29:43 Bkz. 25:10’a ait not; ayrıca bkz. 40:34-35; 1Kr.8:10-13.
29:45-46 arasında yaşacak Bkz. 25:9’a ait not.
29:45 onların Tanrısı olacağım Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşmada verdiği vaat (bkz. 6:7’ye ait not).
29:46 çıkaran... RAB benim Bkz. 20:2’ye ait not.
30:1 buhur Hoş kokulu dumanı Tanrı halkının dualarıyla ilişkilendirilir (bkz. Mez.141:2; Luk.1:10; Va.5:8; 8:3-4). Eski Antlaşma’da buhur, bir bağlılık işareti olup tapınmayla ilgili bir kavramdır.
30:3 altın Bkz. 26:37’ye ait not.
30:4 halka Bkz. 25:12’ye ait not.
30:6 Levha Sandığı’nın karşısındaki perdenin Bkz. 25:16,22 ve 26:31’e ait notlar.
30:10 yılda bir kez günahları bağışlatmak için Bkz. Lev.16:34.
30:12 sayım yapılırken Zaman zaman tekrarlanan sayımların çeşitli nedenleri olurdu (örn. RAB’be hizmet edecek görevlileri, askerleri ve vergi yükümlülerini belirlemek; bkz. Say.1:2; 26:2). canına karşılık bana bir bedel Bkz. 13:13,15 ve ilgili not; krş. İsa’nın ödediği bedel, Mat.20:28; Mar.10:45 ve ilgili notlar; 1Ti.2:5-6.
30:13 yarım kutsal yerin şekeli Yaklaşık 5 gr. Buluşma Çadırı’nda kullanılan ağırlık ölçüleriyle pazarda kullanılanlar arasında küçük farklılıklar bulunuyordu. ş ekeli Madeni para değil, bir ağırlık birimidir.
30:14 yirmi yaşındaki ve daha yukarı yaştaki Savaşa katılabilme yaşı (bkz. Say.1:3).
30:16 Buluşma Çadırı’nın Bkz. 27:21’e ait not.
30:18 Yıkanmak Bkz. 29:4’e ait not. kazan İsrailli kadınların bağış ladığı tunç aynalardan yapıldı (bkz. 38:8).
30:23-24 mür Balsam özü. tarçın Defnenin bir türü olan tarçın ağacının kabuğu. kamış Bir tür hoş kokulu kamışın kökünden elde edilen öz. hıyarşembe Tarçın ağacının kurumuş çiçeklerinden yapılır.
30:29 kutsal... kutsal Bkz. 29:37 ve ilgili not.
30:33 halkının arasından atılacaktır Bkz. 12:15’e ait not.
30:34 Bkz. 25:6’ya ait not. kara günnük Mürün katılaşmış damlalarından elde edilen bir toz olup ender bulunur ve çok değerlidir. onika Kızıldeniz’de bulunan bir tür midye kabuğundan elde edilen güzel kokulu bir baharat. kasnı Suriye ve İran’da yetişen çiçekli bir bitkinin kökünden çıkarılan lastiksi bir tür reçine. safgünnük Güney Arabistan’da yetişen bir ağacın (Boswellia carteri) kabuğundan çıkarılan reçine.
31:2 Hur Bkz. 17:10’a ait not.
31:3 Beceri Bkz. Özd.1:2 ve ilgili not. onu ruhumla doldurdum Her türlü işi ustalıkla becerebilme kabiliyeti, Tanrı’ya özel olarak hizmet edecek kişiyi donatan Kutsal Ruh tarafından verilir.
31:7 Buluşma Çadırı’nı Bkz. 27:21’e ait not.
31:13 Şabat günlerimi kesinlikle tutmalısınız Konutun yapımı ve kâhinlerin giysileriyle ilgili buyruklar, bu özel görevi yaparken bile İsrailliler’in Şabat günlerini tutmalarının öneminin ve gerekliliğinin vurgulanmasıyla sona erer. sizi kutsal kılan Bkz. 19:6; 29:37 ve ilgili notlar.
31:14 halkının arasından atılmalı Bkz. 12:15’e ait not.
31:16-17 Bkz. Yar.9:12’ye ait not.
31:18 eliyle... yazdığı Bu ifadeyle, antlaşmanın (bkz. 19:5-6 ve ilgili notlar) ve koşulların (20:1-17) Tanrı’ya ait olduğu vurgulanır. Ayrıca Tanrı’nın bir araç kullanmadan, doğrudan kendisinin yazdığı ifade edilmiş olabilir. antlaşma Bkz. 16:34 ve 25:16’ya ait notlar. iki taş levhayı Her bir levhada On Buyruk’un yanı sıra antlaşmanın öbür koşulları da yazılıydı. Eski Ortadoğu geleneklerine göre taraflar antlaşmanın birer kopyasını alırdı. İsrailliler’e ait kopya da Tanrı’nın huzurunda bulunması gerektiğinden, her iki antlaşma levhası da (hem Tanrı’ya ait olan kısmı hem de İsrail’e ait olan kısmı)Antlaşma Sandığı’nın içine koyulmuştu (bkz. 25:21).
32:1 Halk Muhtemelen oymak ve boy önderleri. geciktiğini Kırk gün kırk gece (bkz. 24:18 ve ilgili not). Bizi Mısır’dan çıkaran adama, Musa’ya RAB’bin sözlerini çarpıtmaktadırlar (bkz. 20:2 ve ilgili not; 29:46). İsrail halkı, Havva’nın Aden bahçesinde yaptığı gibi, tarih boyunca Tanrı’dan işittiklerine göre değil, gözleriyle görüp inanmak istediklerine göre hareket ederler.
32:2 altın küpeleri Mısır’dan yanlarında getirdikleri eşyalardan (bkz. 3:21-22; 3:21’e ait not; 11:2-3; 12:35-36).
32:4 buzağı biçiminde dökme Ya ağaçtan oyulmuş bir buzağı altınla kaplandı (32:20) ya da kabaca saf altın halinde döküldü ve sonradan biçim verildi. Buzağı, muhtemelen Mısır’ın boğa ilahı Apis’in görüntüsünü andırıyordu (bkz. Yer.46:15’e ait not). Böyle bir put yaparak ikinci buyruğu açıkça bozmuş oldular (20:4-5; bkz. ilgili notlar). Halk Halkı temsil eden önderler (bkz. 32:1’e ait not). Mısır’dan çıkaran ilahınız RAB’bin sözleri, puta mal ediliyor (20:2; bkz. 32:1’e ait not). Yüzyıllar sonra Kral Yarovam, kuzeydeki İsrail Krallığı’nda yaptırdığı iki altın buzağı heykeli için aynı sözleri kullanacaktı (bkz. 1Kr.12:28-29 ve ilgili notlar).
32:6 oturdu... çılgınca eğlendi Yaptıkları put, halkı putperestçe davranışlar sergilemeye yöneltti (bkz. 1Ko.10:7 ve ilgili not). “Çılgınca eğlenmek” olarak çevrilen İbranice fiil, cinsel ahlâksızlığı da ima eder. Eski dönemlerde putperestlerin ibadetleri müstehcen eğlenceler içerirdi.
32:7,9 halkın... Bu halkın Bkz. 3:10; 17:4’e ait not.
32:7 halkın baştan çıktı Bu yüzden yok edilmeyi çoktan hak ediyordu (bkz. 32:10; Yar.6:11-13).
32:10 seni büyük bir ulus yapacağım RAB’bin, İbrahim’e verdiği vaadi Musa’ya hatırlatması (bkz. Yar.12:2), Musa’yı kendi halkı için yalvarmaya teşvik edecektir.
32:11 kendi halkına Musa, Tanrı’nın İsrailliler’e seslenirken kullandığı ifadeyi kullanır (bkz. 32:7’ye ait not). Bu şekilde Tanrı’nın halkıyla kurduğu özel ilişkiyi, Mısırlılar’ın gözünde Tanrı’nın yüceltilmesi için duyduğu isteği (bkz. 32:12) ve son olarak Tanrı’nın İsrailliler’in atalarına verdiği büyük vaatleri (bkz. 32:13) vurgulamayı amaçlamış olmalıdır.
32:14 RAB... vazgeçti Bkz. Yer.18:7-10’a ait not; ayrıca bkz. 2Sa.24:16; Mez.106:45; Amo.7:1-6.
32:15 antlaşma koşulları Bkz. 16:34 ve 25:16’ya ait notlar. iki taş levhayla Bkz. 31:18’e ait not. dağdan indi Bkz. 24:18’e ait not. iki yüzü de yazılıydı Levhaların arka yüzünde yazılanların, ön yüzde yazılmış olanların bir tekrarı mı yoksa On Buyruk’un ikinci yarısı mı olduğu bilinmemektedir. Kutsal Kitap’ın başka yerlerinde her iki yüzü de yazılı olan tomarlardan söz edilir (Hez.2:10; Zek.5:3; Va.5:1); her durumda yazılmış olanlar, Tanrı’nın Yasa’ya tâbi olanlar için öngördüğü lanet ve kutsamalardır.
32:16 Tanrı yapmıştı... O’nun yazısıydı Bkz. 31:18.
32:17 Yeşu... halkın sesini duyunca Muhtemelen dağa çıkarken Musa’ya yolun yarısına kadar eşlik etmişti (bkz. 24:13).
32:19 parçaladı Böylece İsrailliler’in antlaşmayı bozduğuna tanıklık etti.
32:20 yaktı... toz... ezdi Yıllar sonra Kral Yarovam’ın Beytel’de yaptıracağı sunak da böyle yıkılacaktı (bkz. 32:4’e ait not; 2Kr.23:15).
32:21 korkunç günaha Bkz. Yar.20:9 ve ilgili not.
32:22-24 Çaresizlik içinde olan Harun halkı suçlar (krş. Yar.3:12-13 ve ilgili notlar), ancak RAB olanlardan onu sorumlu tutar. Harun, Musa’nın yakarışı sayesinde kurtulabilmiştir (bkz. Yas.9:20).
32:25 başıboş hale... dizginlememiş Krş. “sınır tanımaz”, Özd.29:18.
32:26 RAB’den yana olanlar yanıma gelsin Bkz. Yşu.24:15; 1Kr.18:21; Mat.6:24.
32:27 kardeşini, komşusunu, yakınını öldürsün Tanrı’nın kendi halkını bu şekilde cezalandırması acımasız görünebilir; ancak öldürülenlerin sayısının yaklaşık 600 000 erkekten sadece 3 000’i olması, bu eylemin İsrail halkının başkaldırmasında öncülük edenlere yönelik olduğunu akla getirir. Tanrı, halkını cezalandırırken de merhametlidir. Tanrı’nın gücüyle Mısır’dan yeni kurtulmuş (Çık.6-14. bölümler) ve antlaşmanın sorumluluklarını yerine getirmeyi yeni kabul eden (Çık.24. bölüm) halkın, antlaşmayı bu kadar çabuk ve açık bir şekilde bozması, onların yüreklerinin RAB’be veya antlaşmaya değil, kendi arzularının tatmin olmasına bağlı olduğunu açıkça göstermiştir.
32:28 Levililer Musa’nın buyruğunu yerine getirdiler Harun’un torunu Pinehas’la aynı olayın tekrarlandığı görülür; o olayın ardından kalıcı bir kâhinlik antlaşması ortaya çıkacaktır (bkz. Say.25:7-13).
32:29 Bugün kendinizi RAB’be adamış oldunuz Levililer, RAB’be adanmışlıkları sayesinde konutun bakıcıları ve kâhinlerin yardımcıları olarak RAB’be hizmet etmek üzere seçileceklerdir (bkz. Say.1:47-53; 1Ta. 16:4-6,37-42).
32:30 Belki günahınızı bağışlatabilirim İsrailliler’in veya Musa’nın sunacağı hiçbir kurban bu günahı bağışlatamazdı. Bu yüzden Musa, Tanrı ile halk arasında aracı olarak, Tanrı’nın huzurunda durup halkın bağışlanması için yakaracaktır (bkz. 32:32).
32:32 yazdığın kitaptan Bkz. Mez.9:5; 69:28’e ait notlar. adımısil Krş. Rom.9:3 ve ilgili not.
32:33 Musa’nın dileği bu sefer reddedilir, çünkü halkın işlediği günah Tanrı yerine puta tapmaktı ve bu en büyük günahlardan biriydi. Bu nedenle günah işleyenler bu günahlarından sorumlu tutulmalıydılar (bkz. Yas.24:16; Hez.18:4 ve ilgili not).
32:34 Şimdi git... götür Böylece Musa, RAB’den asi halkı İsrail’le antlaşmasını sürdüreceği ve toprakla ilgili vaadini gerçekleştireceği güvencesini almıştır. sana söylediğim yere Kenan topraklarına. Meleğim Bkz. 23:23.
33:2-3 Süt ve bal akan ülkeye... Kenan... Yevus Bkz. 3:8’e ait not. Ben sizinle gelmeyeceğim RAB daha önce halka eşlik etmişti (bkz. 23:21 ve ilgili not), ancak halkın günahkâr tutumu geçici olarak geri çekilmesine yol açtı. inatçı Bkz. 32:9’a ait not.
33:6 takılarını çıkardı Yas tuttuğunun göstergesi olarak.
33:7 ordugâhın dışındaki Buluşma Çadırı’na 27:21’deki yapıdan farklı olarak, asıl Buluşma Çadırı’nın yapımı tamamlanana kadar halkın RAB’be yaklaşabileceği geçici bir yapıydı.
33:9 bulut sütunu aşağı iner Tanrı’nın Musa’yla görüşmesini simgeler (33:11). Daha sonra yine bir bulut sütununun, buna benzer biçimde, yapımı tamamlanan Buluşma Çadırı’nı doldurduğu görülecektir (bkz. 40:33-34; ayrıca bkz. 13:21’e ait not).
33:11 RAB Musa’yla... yüz yüze konuşurdu Tanrı Musa’yla, ona görünmeden, ama doğrudan doğruya konuşurdu. Eski Antlaşma’nın aracısı olan Musa, bu nedenden ötürü peygamberler arasında benzersizdi (bkz. Say.12:6-8; Yas.34:10 ve ilgili notlar). Yeşu çadırdan çıkmazdı Görevi muhtemelen, başkalarının çadıra izinsiz girmesine engel olmaktı.
33:12 kimi benimle göndereceğini söylemedin Bkz. 33:3’e ait not. Musa bir meleğin Tanrı’nın varlığının yerini dolduramayacağını ileri sürerek buna karşı çıkar. Seni adınla tanıyorum Kiş inin belirli bir amaç için seçildiğini ifade eder (bkz. Yer.1:5 ve ilgili not).
33:13 yollarını göster Bu duanın yanıtlandığı 34:6-7’de görülür.
33:14 Varlığım İbranice’den birebir çevirisi: “Yüzüm”. Bkz. Say.6:25; Mez.13:1 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. 33:12’ye ait not.
33:17 Çünkü senden hoşnut kaldım Krş. İsa Mesih, Mat.17:5; İbr.3:1-6.
33:18 görkemini bana göster Musa, Tanrı’yla ilk karşılaştığı zaman görkeminin yanan çalıda görünen küçük bir yansıması karşı sında bile O’na bakmaya korkmuş (bkz. 3:6 ve ilgili not) ve O’nun adını sormuştu. Tanrı’dan görkemini açıkça göstermesini istediğinde, Tanrı ona adını tam olarak bildirir ve bununla yetinmesi gerektiğini söyler (bkz. 33:19,22; 34:5-7).
33:19 iyiliğimi...Adımı Tanrı’nın özyapısı, kimliği ve kişiliği söz konusudur (bkz. Mez.20:1; Yu.1:12;17:6). Burada Tanrı’nın adı, 34:6’da sıralanan nitelikleriyle ilişkilendirilir. merhamet edeceğim... acıyacağım Krş. Rom.9:15.
33:20 Bkz. Yar.16:13’e ait not; ayrıca bkz. Yu.1:18; 6:46; 1Ti.1:17; 1Yu.4:12.
33:21-23 Tanrı, insana özgü ifadeler kullanarak kendisinden söz etmektedir (bkz. 34:5-7).
34:1 iki taş levha... onlara yazacağım Bkz. 31:18’e ait not. sözleri Bkz. 20:1’e ait not.
34:5 adını Bkz. 33:19’a ait not.
34:7 Binlercesine İbranice’den “binlerce kuşağa” diye de çevrilebilir (bkz. 20:6 ve ilgili not). suçlarını, isyanlarını, günahlarını Bkz. Yşa.59:12 ve ilgili not.
34:6-7 Bkz. 33:19 ve ilgili not. RAB burada, adının anlamını ve ifade ettiği kavramları açıklar (bkz. Say.14:18; Neh.9:17; Mez.86:15; 103:8; 145:8; Yoe.2:13; Yun.4:2; ayrıca bkz. 3:14-15; 6:2-3’e ait notlar; krş. Yu.1:14 ve ilgili not). EskiAntlaşma’da Tanrı’nın karakterini ve EskiAntlaşma’nın teolojisini açıklayan önemli ayetlerdendir (bkz. örn. Yar.1:26-28; 12:3; Çık.19:4-6; 2Sa.7:11-18; Mez.2,8; 110; Yşa.9:6-7; 42,49-50,53. bölümler; Yer.31:31-34 ve ilgili notlar). sevgisi engin ve sadık Bkz. Yu.1:14’e ait not. Elçi Yuhanna, Septuaginta’da “lütuf ve gerçek” olarak çevrilen bu ifadeyi İsa Mesih için kullanarak İsa’nın RAB olduğunu ima eder.
34:10 antlaşma yapıyorum 19-31. bölümlerde söz edilen antlaşma yenileniyor. harikalar İbranice metinde aynı sözcük, Mısır üzerine gönderilen belalar için kullanılmıştır (3:20). Burada, Tanrı’nın çölde ve Kenan topraklarının ele geçirilmesi sırasında sergileyeceği mucizeleri tanımlar (bkz. Mez.9:1 ve ilgili not).
34:13 Aşera putlarını Kenanlılar’ın inanışına göre Aşera, baş ilahları El’in karısıydı. Aşera’nın onuruna yapılmış tahta putları öbür tapınma gereçlerinin yanına koyarlardı (bkz. örn. Hak.6:25).
34:14 adı Kıskanç Bkz. 20:5’e ait not.
34:15 Putlara sunulan yemeğe ortak olmak, inancından ödün vermek anlamına gelir (krş. 1Ko.8. bölüm; 10:18-21 ve ilgili notlar). başka ilahlara gönül verir Bkz. Hak.2:17 ve ilgili not.
34:17 Dökme putlar yapmayacaksınız Harun’un altın buzağıyı yaparken yapmış olduğu gibi (bkz. 32:4).
34:18-26 Bkz. 23:14-19’a ait notlar.
34:21 Ekim, biçim vakti bile olsa dinleneceksiniz Buluşma Çadırı’nı yaparken bile dinlenmeleri buyrulmuştu (bkz. 31:13,16-17’ye ait notlar).
34:24 kimse ülkenize göz dikemeyecek RAB, yılda üç bayrama katılmak için uzaktan gelmesi gereken İsrailliler’in topraklarını, bayram süresince korumayı vaat eder (bkz. Yas.16:16).
34:27 Bunları yaz Bkz. 24:4.
34:28 Antlaşma sözlerini, on buyruğu Bkz. 20:1’e ait not. yazdı Burada özne olarak Musa’dan çok RAB vurgulanır (bkz. 34:1).
34:29 antlaşma Bkz. 16:34 ve 25:16’ya ait notlar. ışı ldıyordu Tanrı’nın görkemini görmek isteyen Musa (bkz. 33:18 ve ilgili not), farkında olmadan O’nun görkemini yansıtıyordu.
34:33 yüzüne bir peçe taktı Böylece İsrailliler, yüzündeki ışıltının giderek söndüğünü görmeyeceklerdi (bkz. 2Ko.3:7-18 ve ilgili notlar).
35:1-3 Tıpkı Buluşma Çadırı’nın yapımı ve kâhinlerin giysileriyle ilgili buyrukların ardından İsrailliler’e Şabat günlerini tutmanın öneminin hatırlatılması gibi (bkz. 31:13’e ait not), şimdi de bu buyrukların yerine getirilmesinden hemen önce aynı hatırlatma yapılmaktadır.
35:4-39:43 30:1-5 ve 31:1-11 ayetleri (bkz. ilgili notlar) 25-28. bölümlerde, bazen sözcüğü sözcüğüne, ancak çoğunlukla gelecek zaman yerine geçmiş zaman kullanılarak ve konuların farklı bir sırada sunulmuş haliyle tekrarlanmıştır. Bu tekrarın amacı, okuyucuların zihnine öykünün ayrıntılarının iyice yerleşmesidir (bkz. Yar.24:34-49’a ait not).
35:5-7 deri Bir tür Yunus balığı derisi olabilir.
35:5 İstekli olan herkes Hizmetlerin ve armağanların konut için gönüllü olarak sunulduğu vurgulanır (bkz. 35:21-22,26,29; 36:2-3).
35:21 Buluşma Çadırı’nın Bkz. 27:21’e ait not.
36:1-38 Bkz. 35:4-39:43’e ait not.
37:1-29 Bkz. 35:4-39:43’e ait not.
37:1 Besalel Antlaşma Sandığı’nı... yaptı Buluşma Çadırı’nın eşyaları arasında en kutsal olanını (bkz. 25:10 ve ilgili not) yapma onuru ustabaşına verildi (bkz. 31:2-3 ve ilgili notlar).
38:1-31 Bkz. 35:4-39:43’e ait not.
38:8 Buluşma Çadırı’nın Bkz. 27:21’e ait not. aynalarından...tunç O çağlarda cam ayna yoktu, ancak iyice cilalanmış tunç levha yeterli bir yansıma sağlıyordu.
38:25 kutsal yerin şekeliyle 100 talant 1775 şekeldi Yaklaşık 3.2 ton. 100 talant, 300 000 şekele eşdeğer olup 1 775 şekelle birlikte elde edilen gümüş toplam 301 775 şekel eder. Böylece savaşabilecek yaşta olan 603 550 adamın her birinden yarım şekel alındığı anlaşılmaktadır (38:26).
38:26 603 550 kişiden Bkz. Çölde Sayım: Giriş; ayrıca bkz. Say.1:46 ve ilgili not.
38:27 Her tabana bir talant Bkz. 26:19’a ait not.
39:14 Bkz. 35:4-39:43’e ait not.
39:30 Kutsal tacın Sarığın önüne bağlanan levhaya verilen ad (28:36-37’de geçmez). RAB’be adanmıştır Bkz. 28:36 ve ilgili not.
39:32 konutun... bütün işleri tamamlandı Yaratılış öyküsünün bitiş cümlelerini anımsatır (bkz. Yar.2:1-3). Mısır’dan Çıkış’ın sonu, başıyla bağlantılı olup (bkz. 1:7’ye ait not) Tanrı’nın, yaratılış düzenini eski haline getirmeye ve kurtuluş amaçlarını tarihin seyri içinde gerçekleştirmeye başladığını ilan eder (krş. Yar.12:1-3, ayrıca bkz. 26:1’e ait not).
39:33-41 deri Bir tür Yunus balığı derisi olabilir.
39:43 Musa... onları kutsadı Tanrı, armağanlarını, zamanlarını ve yeteneklerini Tanrı’nın konutu ve eşyaları için bağışlayan İsrailliler’in sadakatini kutsar.
40:2 birinci ayın ilk günü Buluşma Çadırı, Fısıh Bayramı’nın ilk kutlanışından yaklaşık bir yıl sonra kurulur (bkz. 40:17; 12:2 ve ilgili not; 12:6).
40:9-10 kutsal... çok kutsal Bkz. 3:5; 29:37 ve ilgili notlar.
40:16 Musa her şeyi RAB’bin kendisine buyurduğu gibi yaptı Musa’nın Tanrı’nın buyruğuna itaat etmesi, Mısır’dan Çıkış’ın son bölümünün temel konularından biridir (bkz. 40:19,21,23,25,27, 29,32). Buluşma Çadırı’nın tüm parçalarını sağlayan halktı, ancak çadırın kurulması ve RAB’be hazırlanması için yalnızca RAB’bin kulu Musa yetkilendirildi.
40:33 Musa... işi tamamladı Bkz. 39:32’ye ait not.
40:34 Musa’nın doğumuyla ve Nil Irmağı’na bırakılıp kurtarılmasıyla başlayan RAB’bin kurtarış eylemi, RAB’bin yüceliğinin Buluşma Çadırı’nı doldurmasıyla birlikte (krş. 1Kr.8:10-11; 8:10’a ait not) görkemli bir zirveye ulaşır. İsrailliler bundan sonra, aralarında yaşayan ve onları vaatlerin gerçekleşeceği topraklara götüren RAB’bin öncülüğünde çöl boyunca yol alacaklardır.
40:38 Bkz. 13:21’e ait not.
1:1-7:38 Bu bölümlerde başlıca beş sunuyla (yakmalık sunu, tahıl, esenlik, günah ve suç sunularıyla) ilgili düzenlemeler bulunur. İsrailliler’in sunuları, tapınak, kâhinliğe dayalı olan tapınma düzeni, RAB’le aralarındaki (RAB’bin kendileriyle yaptığı antlaşmalara dayanan) ilişkiyi koruyup sürdürmek amacını taşıyordu. Sunular, bireylerin veya toplu halde halkın günahlardan arınmasını, RAB’be adanmayı ve kutsanmayı sağlıyordu; kutlama, şükran ve tapınma amacıyla da sunulurdu. RAB’bin sunularla ilgili buyurduğu bu düzen, Mesih’in kurban olarak öleceğine de işaret ediyordu. Bireylerin günahları İsrail halkını bir toplum olarak etkilediği için sunulan sunuların işlevlerinden biri toplumsal arınma sağlamaktı. Günah işleyen bir İsrailli’nin topluma bir daha katılabilmesi ve Tanrı’nın kutsamasını elde edebilmesi için arındırma sağlayan sunular sunması gerekirdi. Sunuların işlevlerinden biri tapınmaydı. Tanrı’ya yaklaşmak isteyen imanlı Tanrı’nın buyurduğu şekilde yaklaşmalıdır. İsrail halkının ordugâhının yapısı, Buluşma Çadırı’nın mimarisi imanlının Tanrı’ya yaklaşmasının ancak ve ancak kâhinlerin sunduğu sunularla sağlandığını gösteriyordu. Ancak imanla sunulan sunular etkindi. İsrail halkı, RAB’bin sağladığı günah ve suç sunularıyla günah yüzünden bozulan ilişkisinin onarılacağına, ayrıca yakmalık, tahıl ve esenlik sunularıyla Tanrı’ya tapınabileceğine güvenmeliydi. Bu yolla saygısını da göstermiş olurdu. EskiAntlaşma’daki sunu, kurban ve kâhin sistemi öteki uluslarınkinden nispeten daha basit olsa da çok ayrıntılı bir şekilde hem halka hem de kâhinlere açıklanması, kâhinlerin görevini suiistimal etmesini engelleyecekti. İsrail halkının kurban kanıyla ilgili uygulamaları ve anlayışı öteki uluslardan farklıydı. Bazı yorumcular kanın Buluşma Çadırı’nın ne kadar içine götürüldüğünün, günahın ne kadar ciddi olduğunu gösterdiğini savunur. Örneğin, kâhinin kendisinin veya topyekun halkın işlediği günahlar söz konusu olduğunda kurban kanı Kutsal Yer’in önündeki sunağa kadar götürülürdü ; çünkü halkı temsil eden kâhinin günlük hizmetini yerine getirdiği yer Kutsal Yer’di ve söz konusu durumda Kutsal Yer’e kadar olan bölgenin arındırılması gerekirdi. Önderin veya halktan birinin günah işlemesi durumunda kan sadece ilk sunağın üzerine serpilirdi.
1:1 Levililer Kitabı’nda yazılanlar, Musa’ya Tanrı tarafından Sina Dağı’nda vahyedilmiştir (krş. 27:34). Elliden fazla ayette RAB’bin Musa’yla doğrudan konuştuğu ifade edilir (bkz. Giriş). Buluşma Çadırı’ndan Bkz. Çık.27:21’e ait not; 33:7-10.
1:3 yakmalık sunu Tahıl ve esenlik sunularıyla birlikte İsrailliler’in sunu düzeninin temelini oluşturmaktadır (bkz. kâhinlik düzeni, 6:8-13). Sabah ve akşam olmak üzere günde iki kez tüm İsrailliler için yakmalık sunu sunulurdu (Çık.29:39-42). Şabat günleri, bunlara ek olarak iki yakmalık sunu daha (Say.28:9-10) ve bayram günleri fazladan yakmalık sunular sunulurdu (Say.28-29. bölümler). Ayrıca herhangi bir kimse RAB’be adanma ifadesi olarak yakmalık sunu sunabilirdi. kusursuz Krş. Mal.1:8. Kusuru olmayan bir kurban, günahlı bir insan yaşamının yerine kusursuz bir yaşamın geçtiğini simgeler. Günah için verilen asıl ve son kusursuz kurban, çarmıha gerilmiş Mesih’tir (İbr.9:13-14; 1Pe. 1:19). erkek Gücü ve verimliliği simgeleyen erkek hayvan, damızlık olarak kullanıldığı ve yenilebildiği için daha değerliydi. RAB’be adanmışlığın göstergesi olan yakmalık sunu, anlam olarak en kapsamlı sunuydu. Yakmalık sunular ayrıca, belirli bir ihtiyaç için dilekte bulunmak, yakarmak üzere Tanrı’ya yaklaşmak amacını taşıyordu. sunuyu İbranice’den birebir çevirisi: “onu”. ‘Kişiyi’ anlamına da gelebilir. RAB’bin sunuyu kabul etmesi Bkz. Rom.12:1; Flp.4:18. Buluşma Çadırı’nın giriş bölümünde Yakmalık sunular için kullanılan sunak bu bölümdeydi (bkz. Çık. 40:29).
1:4 Bkz. 1:3 ve Çık.29:10’a ait notlar. Sunuyu sunan kişinin ellerini hayvanın başına koyması, kendini kurbanla özdeşleştirdiğini ifade eder (16:21); hayvan, günahlı insan yerine kurban edilir. günahlarının bağışlanması Bkz. 16:20-22; 17:11 ve Çık. 25:17’ye ait notlar. Kurban kanı akıtılarak gerçekleşen sunu, günah ve suç sunularından farklıydı. Yakmalık sunu ile gerçekleşen bağışlanma, daha çok sununun tamamen Tanrı’ya adanmasından ileri gelir. Bağışlanmak, paklanmakla ilgilidir ve halkın pak kalmasıyla Tanrı’nın konutunun (önceleri Buluşma Çadırı, sonraları tapınak) kutsallığı korunmaktadır.
1:5 Boğa sunuyu sunan kişi tarafından kesilirdi. kâhinler Bkz. Çık.19:6’ya ait not. boğanın kanını Bkz. 17:11 ve İbr.9:18’e ait notlar. İsrailliler’in günahlarından arınmak için kurban kanı kullanmaları, o çağda benzeri olmayan bir uygulamadır. sunağın her yanına dökecekler Bkz. Çık.24:6; İbr.9:19-21.
1:6 Kâhine verilen deri dışında, hayvan tümüyle yakılırdı (7:8).
1:9,13,17 RAB’bi hoşnut eden koku RAB’bi asıl hoşnut eden, kişinin O’nun isteğini imanla yerine getirmesidir. Eski Antlaşma dönemindeki kurbanlar, kendisini RAB’be güzel kokulu bir sunu ve kurban olarak sunmuş olan ebedi kurban Mesih’in habercisidir (krş. Ef.5:2; Flp.4:18; İbr.13:16).
1:14 Yoksulların kurbanlık olarak kuş sunmasına izin verilirdi (bkz. 5:7; 12:8; Luk.2:24).
2:1 tahıl sunusu Bkz. kâhinlik düzeni, 6:14-23; 7:9-10. Kan akıtılmayan tek sunu olan tahıl sunusu, yakmalık sunu (bkz. Say.28:3-6), günah sunusu (bkz. Say.6:14-15) ve esenlik sunusuyla (bkz. 9:4; Say.6:17) birlikte sunulurdu (bkz. sunuyla ilgili belirli ayrıntılar, 6:14-23; Say.28:12-13). Bu sunular, kişinin Tanrı’ya saygısının ve minnettarlığının göstergesi olan armağanlardı (bkz. 2:2). ince undan Öğütülüp elekten geçirilen tahıl sunusu değerliydi; böyle bir unla hazırlanan yiyecekler, önemli konuklara ve krallara sunulurdu (bkz. Yar.18:6; 1Kr.4:22). zeytinyağı Tanrı’nın sağladığı ürünler arasında yeni şarap ve tahıl da sıkça anılır (bkz. Yas.7:13). günnük Buhur için en çokAfrika’dan veArabistan’dan getirilen bu baharat kullanılırdı (bkz. Çık.30:34-35).
2:2,9,16 anma payı Tapınan kişiye her iyi şeyi RAB’bin sağladığını anımsatmak için (krş. Yak.1:17) veya RAB’be sunuyu sunan kişiyi anımsatıp RAB’bin o kişiyi antlaşmada verdiği vaatlere göre kutsaması için ayrılırdı (krş. Yar.9:13-16); her ikisinin de olması mümkündür (ayrıca bkz. 5:12; 6:15; 24:7).
2:3 çok kutsaldır Bu yüzden, kâhinlerin tahıl sunusundan arta kalanları Buluşma Çadırı’nın yakınında yemeleri ve aileleriyle paylaşmamaları gerekiyordu (6:16-18; ayrıca bkz. 2:10 ; Çık.29:37 ve ilgili not).
2:4 mayasız pideler Bkz. Çık.12:8,15’e ait notlar.
2:11 bal yakılmamalı Bu buyruk, balın mayalanan bir madde olması ve Kenanlılar’ın putperest tapınmalarında kullanılmasından ötürü verilmiş olabilir.
2:12 ilk ürünlerinizin Bkz. 23:10-11; Çık.23:16,19; Say.15:18-20; Yas.18:4-5; 26:1-11.
2:13 antlaşmayı simgeleyen tuzu Bkz. Say.18:19’a ait not.
3:1 esenlik kurbanı Bkz. kâhinlik düzeni, 7:11-21,28-34. Esenlik sunusu, sunan kişinin de yiyebileceği tek sunuydu. Esenlik sunusu sunan kişi, Tanrı’yla ve sunudan bir parça alan kâhinle (7:14-15,31-34) arasında esenlik ve huzur sağlamış olurdu. Krallık dönemi boyunca, halk tarafından sunulanların yanı sıra, genellikle bizzat kral tarafından da çok sayıda hayvan kurban edilecektir (krş. 1Kr.8:63-65).
3:2 Elini... koyup Bkz. 1:4 ve Çık.29:10’a ait notlar.
3:11,16 yakılan yiyecek sunusu Bkz. Hez.16:20; krş. Mez.50:9-13. Sunulan kurbanlar, Tanrı’nın esenlik sofrasına kabul ettiği armağanlar anlamında, bazen buradaki gibi “yiyecek” olarak adlandırılırdı (bkz. 21:6,8,17,21; 22:25).
3:17 Bkz. 17:11’e ait not.
4:2 bilmeden günah işlerse Bkz. 5:15; krş. Say.15:30-31. Levililer Kitabı’nda bilmeden işlenen günahlarla ilgili dört kısım bulunur: 4:3-12; 4:13-21; 4:22-26 ve 4:27-35 (krş. İbr.9:7).
4:3 meshedilmiş kâhin Başkâhin (bkz. 6:20,22). günah işleyerek Tüm başkâhinler arasında sadece Başkâhin İsa Mesih günahsızdır (İbr.5:1-3; 7:26-28). halkını da İsrail halkını temsil eden kâhinlerle halk arasındaki bağ öylesine güçlüydü ki kâhinin günah işlemesi halkı da suçlu kılıyordu. günah sunusu Bkz. kâhinlik düzeni, 6:24-30; Say.15:22-29. Bir İsrailli günah işlediğini fark eder etmez, RAB’be günah sunusu getirmeliydi; İsrail halkı (kâhinler dâhil) işlediği günahın farkına varmazsa, Günahları Bağışlatma Günü’nde bu günah telafi edilirdi. kusursuz Bkz. 1:3’e ait not. sunmalı Yakmalık, tahıl ve esenlik sunuları isteğe bağlıyken, günah sunusu zorunluydu (bkz. 4:14,23,28).
4:3-5:13 İki çeşit günah sunusu vardı. Bunlar, sunuların kim için sunulduğuna, sunulan hayvana, kurbandan arta kalanlara ve kanla ilgili işlemlere göre farklılaşırdı. 4:3-21’de açıklanan birinci ve ikincisine göre nispeten önemli olan sunu, kâhinin kendisi için sunduğu ve kâhin veya ileri gelenler tarafından tüm topluluk için sunulan sunuydu. Kan, En Kutsal Yer’deki perdenin önünde veya Günahları Bağışlatma Günü’nde (16. bölüm) özel olarak bağışlanma kapağının üzerine ve önüne serpilirdi. Yağlar ve böbreklerle karaciğerleri kaplayan zar büyük sunak üzerinde, öbür kısımlar ise ordugâhın dışında yakılırdı (4:12). Kurban için genç bir boğa seçilirdi, ancak Günahları Bağışlatma Günü’nde teke sunulurdu (16:9). İkinci çeşit günah sunusu (4:22-5:13), topluluğun önderlerinden veya halktan biri için sunulan sunuydu. Kanın bir kısmı sunağın boynuzlarına sürülür, kalanı ise sunağın dibine dökülürdü. Yağ vs. sunakta yakılır, kalanı kutsal bir yerde yemeleri için kâ-hin ve onun soyundan gelen erkeklere verilirdi (6:29-30; bkz. 10:16-20). Hayvan, dişi bir keçi veya kuzu olmalıydı; kişi yoksul ise kumru veya güvercin de kabul edilirdi (5:7-8; 12:6,8; krş. Luk.2:24), bunları sunacak imkanı da yoksa iki ölçek ince un (5:11) yeterli olurdu. Sunu sunulurken günahın itiraf edilmesi (5:5) ve hayvanın başı üzerine el koyarak kişinin yerini aldığının kabul edilmesi (4:29; 16:21) gerekiyordu. Günah işleyen bir Yahudi, bu sunu aracılığıyla Tanrı’yla arasındaki ilişkiyi onarmayı amaçlıyordu.
4:4 Bu ayette günahtan arınma için üç adımdan söz edilir: (1) kurbanın günahlının yerine geçmesi (“Boğayı... getirip”), (2) kurbanla özdeşleşme (“elini onun başına koymalı”) ve (3) kurbanın ölümü (“onu kesmeli”).
4:5 Bkz. 17:11’e ait not.
4:6 Parmağını Bkz. 14:16. perdesi önünde Bkz. Çık.26:33. yedikez Kan, Tanrı’nın bulunduğu En Kutsal Yer’e doğru serpilirdi; yedi kez serpilmesi, bütün Buluşma Çadırı’nın arındırılmasını simgeliyordu.
4:7,30 boynuzlarına Sunağın üzerinde bulunan dört boynuz arındırma gücünü simgeliyordu (krş. Çık.30:1-10; bkz. Çık.27:2 ve ilgili not).
4:8-10 Bkz. 3:3-5.
4:11-12 ordugâhın dışında Bkz. 13:45-46’ya ait not. Sununun bu kısımlarının ordugâhın dışında yakılması, günahın topluluktan uzaklaştırılması anlamını taşır. Yeni Antlaşma’da bu eylem, İsa Mesih’in kent dışında çarmıha gerilmesinin insanın günahlarını uzaklaştırmasıyla ilişkilendirilir (bkz. İbr.13:11-13 ve ilgili notlar). Temiz bir yere Söz konusu olan, dinsel açıdan temizliktir (bkz. 11-15. bölümler; bkz. Mar.7:1-4). Murdar hale gelen biri Tanrı’nın bulunduğu konutta tapınamazdı. Bu tür kirlilik simgesel olarak halkı Tanrı’dan ayırıyordu ; halk tekrar ibadet edebilecek hale gelmek için arınma sağlayacak sunu sunmalıydı. yakacak Günah sunusu olan boğa tamamen yok edilmeli, 1:16’ta söz edilen küllüğe atılmamalıydı.
4:15 topluluğun ileri gelenleri Bkz. Çık.3:16’ya ait not.
4:18 sunağın Buhur sunağının (bkz. 4:7).
4:20 Günah sunusu Kâhinin sunusu (bkz. 4:3 ve ilgili not). bağış lanacak 4:20-6:7 ayetlerinin temasıdır. Eski Antlaşma dönemindeki tapınma düzeninde kurbanlar gerçek bağışlanma sağlıyordu, ancak bu durum öznel ve geçiciydi (bu yüzden hep tekrarlanması gerekiyordu). Mesih’in ölümü ise bağışlamanın nesnel ve ebedi temeli olmuştur (bkz. Rom.3:21-28; İbr.10:1-5).
4:23 kusursuz bir teke Teke sunanlar, daha düşük bir konumda olanlar veya gücü bundan fazlasına yetmeyenlerdi. Başkâhin (4:3) ve topluluk (4:14) için bir boğa, topluluk önderi için bir teke (burada) ve sıradan bir İsrailli için dişi keçi (4:28) veya kuzu (4:32) sunmak gerekiyordu. Eğer kişi çok yoksulsa, kumru ve güvercin (5:7), hatta bir avuç dolusu ince un yeterli olurdu (bkz. 5:11-12 ve ilgili not).
4:25 Kâhin Bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128.
4:29 Elini... koymalı Bkz. 1:3 ve Çık.29:10’a ait notlar.
4:35 Esenlik kurbanı... yağını Bkz. 3:3-5.
5:1-4 Günah sunusu gerektiren, bilmeden işlenen günahlara (bkz. 4:2-3,13,22,27) dört örnek.
5:2 Bkz. 4:12’ye ait not.
5:3 insandan kaynaklanan Bkz. 11-15. bölümler.
5:5 Sunu sunanların, bağışlanmak için günahlarını Tanrı’nın önünde itiraf etmeleri gerekiyordu.
5:11 ince un Bkz. 2:1’e ait not. RAB için yakılan sunuların üzerinde sunuluyordu (5:12).
5:12 anma payı Bkz. 2:2,9,16’ya ait not.
5:15 RAB’be adanmış nesnelere Bkz. Çık.3:5’e ait not. suç sunusu Bkz. kâhinlik düzeni, 7:1-6; ayrıca bkz. Yşa.53:10. Günah sunusuna (krş. 7:7) benzeyen suç sunusu, günahın yol açtığı zararların (beşte bir fazlasıyla) karşılanması gereken durumlarda sunulurdu (5:16; bkz. örn. 6:2-5). Günah sunusu, zararın karşılanmasının mümkün olmadığı durumlar içindi; suç sunusu ise, adanmış olanın (insan veya eşya olabilir) murdar hale geldiği durumlarda onu tekrar kutsal kılmak amacıyla sunulurdu. Suç sunusu olarak kurban edilen hayvan mutlaka koç olmalıydı. bir kutsal yerin şekeliyle Bkz. Çık.30:13’e ait not.
6:3 kayıp bir eşya Bkz. Yas.22:1-3.
6:6 Kâhinler RAB’bin yetkili temsilcileriydi.
6:8-7:36 Bu ayetlerde, kâhinlere veya (esenlik sunusu ise) sunu getirene verilecek paylarla ilgili düzen anlatılır.
6:9 Yakmalık sunu Bkz. 1. bölüm; Say.15:1-16.
6:13 Sunakta sürekli yanan ateş, İsrailliler adına Tanrı’ya aralıksız adanmayı ve yakarışı temsil ediyordu.
6:14 Tahıl sunusu Bkz. 2. bölüm.
6:15 anma payı Bkz. 2:2,9,16’ya ait not.
6:16 kutsal bir yerde Bkz. Çık.3:5’e ait not.
6:18 kutsal sayılacak Bkz. Çık.29:37 ve ilgili not.
6:25 Günah sunusu Bkz. 4:1-5:13 ve ilgili notlar.
7:1 kutsal Bkz. Çık.3:5’e ait not.
7:2 Suç sunusu Bkz. 5:14-6:7 ve ilgili notlar. Buluşma Çadırı’nın önündeki yakmalık sunu sunağının kuzeyinde kesilmeliydi (bkz. 1:11).
7:7-10 Bkz. Say.18:8-20; 1Ko.9:13 ve ilgili notlar.
7:11-36 Bu ayetler, (1) üç tür esenlik sunusu (şükran, 7:12-15; adak, 7:16; gönülden, 7:16), (2) yağ ve kan yeme yasağı (7:22-27) ve (3) kâhinlerin payıyla (7:28-36) ilgili düzenlemelerle 3. bölüme ek bilgiler sağlamaktadır.
7:12-15 Şükran sunuları hastalıktan, sıkıntıdan veya ölümden kurtuluşun ya da alınan bir bereketin ardından minnettarlık göstergesi olarak sunulurdu.
7:13 mayalı Burada söz edilen sunu sunakta yakılmadığı için, 2:11 veya Çık.23:18’de belirtilen yasağa aykırı değildir.
7:15-18 Bkz. 19:5-8. Etin tamamı çabucak yenmeliydi. Bozulmuş et, mükemmelliğini kaybettiği için murdar sayılırdı (7:18). Aynı durum Fısıh kuzusu için de geçerliydi (Çık.12:10).
7:16 Bkz. 22:18-23.Adak, Tanrı’dan beklenen bir kurtarış veya bereket karşılığında Tanrı’ya armağan sunmak üzere verilen ciddi bir sözdü (bkz. Mez.7:17’ye ait not).
7:19 Kirli sayılan Bkz. 4:12’ye ait not.
7:20 halkın arasından atılacak Bkz. Yar.17:14; krş. 7:21,25,27; 17:4,9-10,14; 18:29; 19:8; 20:3,5-6,17-18; 23:29. Bu bazen idam ederek (örn. 20:2-3; Çık.31:14), bazen de topluluktan sürgün etme yoluyla gerçekleştirilirdi.
7:21 iğrenç Bkz. 7:20’ye ait not; ayrıca bkz. 18:29; 20:13.
7:22-27 Bkz. 17:11’e ait not.
7:23 Yağ yeme yasağı, en az kan yasağı kadar sertti, ancak farklı bir nedene dayanıyordu. Kurbanın en değerli ve lezzetli parçası olan yağ, RAB’be ait olduğu için sunak üzerinde yakılmalıydı (3:16).Av hayvanlarının yağlarını yeme konusunda açık bir yasak bulunmamakla birlikte büyük olasılıkla bunlar da yasağa dâhildi (bkz. 3:17).
7:26 Bkz. 17:11’e ait not; ayrıca bkz. 3:17; 19:26; Yar.9:4-6; Yas.12:15,25; 15:23.
7:28-36 Bkz. 10:12-15; Say.18:8-20; Yas.18:1-5.
7:30-32 döş... sağ budunu Döş ve sağ but, ilk önce RAB’be sunulur. Böylece bunların O’na ait olduğu ve O’nun tarafından sağlandığı teyit edilir (7:34; bkz. 8:25-29; 9:21; 10:14-15; Çık. 29:26-27; Say.6:20; 18:11,18).
7:37-38 1-7. bölümlerin özeti.
7:37 atanma sunularının Bkz. 8:14-36; Çık.29:1-35.
8:2 giysilerini Bkz. Çık.28:4-43 ve ilgili notlar; 39:1-31; 40:12-16. mesh yağını Bkz. Bilgi Kutusu: Meshetmek, s.158; Çık.25:6’ya ait not. Yağ, Buluşma Çadırı’nı, adanmış eşyaları veya kâhinleri (8:10-12,30), önderleri ve kralları (1Sa.10:1; 16:13) meshetmede kullanılırdı (ayrıca bkz. Çık.29:7’ye ait not). Meshetmek, bir kişiyi göreve atar ve yetkilendirir. Böylece kâhin, hem kutsal yerle hem de kutsal eşyalarla ilgilenip hizmet edebilirdi.
8:5 Bu ve benzeri ifadelerin bu bölümde birkaç kez geçmesi (8:4,5,9,13,17,21,29,34,36), Tanrı’yı hoşnut edebilmek için tapınmanın Tanrı’nın istediği şekilde yapılması gerektiğini vurgulamak amacını taşır (krş. 10. bölüm).
8:6 yıkadı Tanrı’nın Konutu’nun avlusunda (bkz. Çık.30:17-21) bulunan tunç kazanda (bkz. 8:11).
8:7 efodu Bkz. Çık.28:6’ya ait not.
8:8 Urim ile Tummim’i Bkz. Çık.28:30 ve 1Sa.2:28’e ait notlar.
8:11 yedi kez Bkz. 4:6’ya ait not.
8:14 günah sunusu Bkz. 4:3-11 ve ilgili notlar. ellerini... koydular Bkz. 1:4; Çık.29:10’a ait not.
8:15 arındırıp Bkz. 16:16; ayrıca bkz. Çık.29:36’ya ait not.
8:17 ordugâhın dışında Bkz. 4:5,12; 13:45-46; Hez.43:21; İbr.13:12 ve ilgili notlar.
8:23 Harun’un bedeninin uç kısımlarına kan sürülmesi, onun RAB’bin hizmetine tamamen adanmış olduğunu belirtiyordu.
8:27 sallamalık sunu Bkz. 7:30-32’ye ait not.
8:28 yakmalık sununun üzerinde Bkz. 3:5.
8:31 “Eti Harun’la oğulları yiyecek” diye buyurmuştum Bkz. Çık.29:32.
9:2 günah sunusu Bkz. 4:3,5’e ait notlar. yakmalık sunu Bkz. 1:3’e ait not.
9:4 esenlik sunusu Bkz. 3:1’e ait not. tahıl sunusu Bkz. 2:1’e ait not. RAB bugün size görünecektir Bkz. 9:6,23; ayrıca bkz. Yar.12:7’ye ait not.
9:8 kendisi için günah sunusu Krş. İbr.7:26-28 ve ilgili notlar.
9:17 sabah sunulan yakmalık sunuya Bkz. Çık.29:38-42.
9:21 sallamalık sunu Bkz. 7:30-32’ye ait not.
9:22 kutsadı Harun soyundan olan kâhinlerin yapacağı kutsamadan Say.6:23-26’da söz edilir (krş. 2Ko.13:14).
9:23 RAB’bin yüceliği Gözle görülen görkemi (bkz. 9:6; Bilgi Kutusu: Tanrı’nın Yüceliği, s.10 7; krş. Çık.40:34-35; ayrıca krş. 2Ta.7:1).
9:24 RAB bir ateş gönderdi Bkz. 10:2; Hak.6:21; 1Kr.18:38; 1Ta.21:26; 2Ta.7:1.
10:1 buhurdanlarını Bkz. 16:12-13; 2Ta.26:19; Va.8:3-4.
10:2 Bkz. Çık.6:23; 24:1,9; 28:1; Say.3:2-4; 26:60-61; 1Ta.6:3; 24:1-2. İnsanların bu şekilde ölmesi, tıpkı Hananya ile Safira’nın durumunda olduğu gibi (Elç.5:1-11), insana oldukça sert bir ceza olarak görünür (krş. Yşu.7. bölüm; 2Sa.6:1-7). Yeni bir döneme başlayan yeni topluluğun, Tanrı’nın onlar için değil, onların Tanrı için var olduğunu anlaması gerekiyordu (bkz. 8:5’e ait not).
10:3 Bkz. Çık.14:4; 19:22; 30:29. kutsallığıma saygı duyacak Bkz. Giriş; 11:44 ve ilgili not; ayrıca bkz. Say.20:13; Yşa.5:16; Hez.20:41; 28:22,25; 36:23; 38:16; 39:27.
10:4 ordugâhın dışına Bkz. 8:17’ye ait not.
10:6 giysilerinizi yırtmayın Bkz. 21:10; ayrıca bkz. Yar.44:13’e ait not.
10:7 ayrılmayın Yas tutanlara katılmak için (bkz. 21:11-12).
10:10 Kutsalla bayağı olanı Kutsal (bkz. Çık.3:5’e ait not) ve bayağı olan, murdar olan ve murdar olmayan arasındaki ayrım kâ-hinler tarafından özenle korunmalı ve halka anlatılmalıydı (bkz. Hez. 22:26; 42:20; 44:23).
10:12-15 Bkz. 7:28-36; Say.18:8-20; Yas.18:1-5.
10:18 İki çeşit günah sunusu vardı: Birinci günah sunusunun kanı, Buluşma Çadırı içinde serpilirken öbürünün kanı büyük sunak üzerine serpiliyordu. Normalde ikinci çeşit sununun yenmesi gerekliydi; murdarlıktan paklanma bu şekilde mümkün oluyordu (bkz. 4:5’e ait not). Musa, Harun’un Tanrı’ya karşı gelmek niyetinde olmadığına, sadece oğullarının cezalandırılmasının ardından ihtiyatlı davrandığına ikna olmuştur (10:19-20).
10:19 Benim başıma ise bunlar geldi Muhtemelen yasını tuttuğu iki büyük oğlunun ölümünden söz etmektedir (10:2).
11:1-15:33 Bu bölümlerde murdar olanla olmayan arasındaki ayrım anlatılır (bkz. 11:2). Her bölümün sonunda o bölümü özetleyen ayetler bulunur (11:46-47; 12:7; 13:59; iki bölümün özeti, 14:54-57; 15:32-33). Ayetlerden, bu yasaların, ordugâhta (bkz. 13:45-46’ya ait not) görünen Tanrı’nın kutsallığını simgesel bir şekilde korumak amacını taşıdığı anlaşılıyor. Murdarlıkla ilgili yasaların her birinin tam olarak ne amaçla verildiği tartışılan bir konudur. Nedenler arasında, bedensel temizlik; İsrailliler’in putperestliği çağrıştıran uygulamalardan uzaklaşması; kirliliğin günahı, hastalığı ve ölümü simgelemesi; bu yasaklar yoluyla bazı ahlâk kurallarının öğretilmesi bulunur. Murdar kişi, ordugâhtan ve dolayısıyla Tanrı’dan uzak tutulur ve belirli bir süre Buluşma Çadırı’na yaklaşıp ibadete katılmasına izin verilmezdi ; bu kişi yıkanma ve kurban sunma yoluyla arınırdı (bkz. 13-15. bölümler).
11:1-47 Bu bölüm, Yas.14:3-21’de açıklanan yasaya benzerdir, ancak daha kapsamlıdır. Temiz ve murdar yiyecekler arasındaki bu ayrım yeni bir uygulama değildi ; Nuh’un zamanında bile vardı (Yar.7:2). O çağda başka uluslarda bu yasaların benzeri görülmez.
11:6 Tavşan, çiğneme hareketlerinden ötürü yaygın olarak geviş getirenler sınıfına dâhil edilirdi.
11:36 su sarnıcı Sarnıç içlerinin su geçirmez sıvayla kaplanması, Kenan topraklarının kurak bölgelerine yerleşen İsrailliler için hayati bir önem taşıyordu (krş. 2Ta.26:10).
11:41 29-30. ayetlerde sürü halinde dolaşan kara hayvanları tanımlanmaktadır.
11:44 kendinizi kutsayın... kutsal olun Bkz. 1Pe.1:16 ve ilgili not; ayrıca bkz. Levililer: Giriş. Levililer Kitabı’nın ana teması olan kutsallık, Kutsal Kitap’ın başka hiçbir yerinde bu denli detaylı işlenmez (bkz. örn. 11:45; 19:2; 20:7,26; 21:8,15; 22:9,16,32). Tanrı’nın halkı, yaşamlarının her alanında kutsallıklarını yansıtmalı, yani Tanrı’nın adına ve yaptıklarına yaraşır şekilde (11:45) kendilerini O’na tamamen adamalıdır (krş. Mat.5:48; bkz. Rom.12:1). ben kutsalım Tanrı’nın kutsallığı, O’nun öz yapısından kaynaklanır; Tanrı hem tüm yaratılışın önünde titrediği, eşsiz, gizemli ve sınırsız gücüyle görkemlidir, hem de tüm erdemlerin ve adaletin kaynağı ve yegâne sahibidir (bkz. Yşa.6:3-5).
11:45 Mısır’dan çıkaran Tanrı’nın İsrailliler’le yaptığı antlaşma, onları kurtarmasına dayanır (bkz. 19:36; 22:33; 23:43; 25:38,42,55; 26:13, 45).
12:2 âdet gördüğü günlerde Bkz. 15:19-24. kirli Bu murdarlık kanamadan ileri gelir (12:4-5,7). Erkek çocuk doğuran kadının murdarlık süresinin, neden kız çocuk doğuran için belirlenen sürenin yarısı olduğu bilinmemektedir.
12:3 Bkz. Yar.17:10,12’ye ait notlar.
12:6 yakmalık sunu Bkz. 1:3’e ait not. günah sunusu Bkz. 4:3,5’e ait notlar.
12:8 Yoksulların sunabileceği kurbanlar (bkz. 1:14-17; 1:14’e ait not; ayrıca bkz. 5:7-10; 14:21-22 ve özellikle Luk.2:24).
13:2 deri hastalığına İbranicesi, çeşitli deri hastalıklarını kapsar. 13-14. bölümlerde ağırlıklı biçimde işlenen bir konudur (ayrıca bkz. 22:4-8 ; Say.5:2-4; Yas.24:8-9). Bu tür hastalıklar bedende, tıpkı eşyaların küflenmesinde olduğu gibi (krş. 13:47-59), çürümüşlüğü ve ölümü hatırlatan belirgin kusurlara yol açıyordu. Açıklanan belirtiler ve belirtilerin değişim hızı göz önüne alındığı nda, bu hastalığın cüzam (Hansen hastalığı) olmadığı anlaşılır. Hansen hastalığı olarak da bilinen gerçek cüzam, Ortadoğu’ya ilk kez İÖ dördüncü yüzyılda Büyük İskender’in askerleri tarafından Hindistan’dan taşınmıştır. Deri hastalığının teşhisi için tanımlanan belirtiler (derideki şişlerin beyazlaşması, kılların ağarması; 6,26-27,32-37) gerçekte cüzamın belirtileri değildir ; çeşitli deri hastalıkları ortak belirtilere sahip olabilirler (deride his kaybı, el ve ayak parmakların dökülmesi, yüzde şişlikler ve körlük gibi).
13:45-46 Murdar hale gelenler, İsrailliler’in çadırlarını kurdukları yer olan ‘ordugâh’tan, Buluşma Çadırı’nı ve onun iç avlusunu çevreleyen alandan uzak tutulurdu ; çünkü Tanrı özel olarak varlığını yalnızca Buluşma Çadırı içinde değil, ordugâhta da gösterirdi (Say.5:3; Yas.23:14). Bu yüzden murdar hale gelenler ordugâhta bulunmamalıydı (bkz. Say.5:1-4; 31:19-24; ayrıca bkz. Lev.10:4-5; 2Ta.26:21).
13:47-48 küf İsrail’in yağmur mevsimi boyunca (ekimden marta kadar) Celile Gölü civarındaki toprakların nemli kalması bu bölgelerde yaşayanlar için ciddi bir sorundu.
13:54 yıkanacak Bkz. 13:34,55-56,58.
14:1-32 Deri hastalığının iyileşmesinden sonra yapılan tören üç aşamalıdır: (1) ordugâhın dışında yapılan ilk hafta töreni (14:1-7); (2) ordugâhın içinde yapılan ikinci hafta töreni (14:8-20); (3) yoksullara tanınan özel izinler (14:21-32).
14:4 mercanköşkotu Bkz. 14:7; Çık.12:22’ye ait not.
14:5 kesilecek Kişi deri hastalıklarından ötürü oluşan murdarlıktan, yıkanarak ve kurban sunarak kurtulurdu (bkz. 13:54’e ait not).
14:6 sedir... mercanköşkotunu 14:51-52 ve Say.19:6’da da paklanma amacıyla kullanıldığı belirtilir.
14:7,16,51 yedi kez Bkz. 4:6’ya ait not.
14:7 serpecek Bu işlem için muhtemelen kırmızı iplik, sedir ağacından dal ve bir demet mercanköşkotu kullanılırdı (bkz. Mez.51:7 ve ilgili not; krş. 14:10-32). canlı kuşu kıra salacak Krş. 16:22.
14:8 Levililer de benzer şekilde pak kılınırdı (bkz. Say.8:7 ve ilgili not). Böyle bir tıraş, kâhinin, deri hastalığının tamamen geçip geçmediğini, yani kişinin artık temizlenmiş olup olmadığını değerlendirmesini kolaylaştırıyordu.
14:10 tahıl sunusu Bkz. 2:1’e ait not.
14:12 suç sunusu Bkz. 5:14-6:7; 5:15’e ait not. Sallamalıksunu Bkz. 7:30-32’ye ait not.
14:14 Bkz. 8:14’e ait not.
14:18-21,29,31 arıtacak Bkz. 16:20-22; 17:11 ve Çık.25:17’ye ait notlar; krş. Rom.3:25’e ait not.
14:19 günah sunusunu Bkz. 4:1-5:13; 4:3,5’e ait notlar. yakmalık sunuyu Bkz. 1:3’e ait not.
14:20 tahıl sunusunu Bkz. 2:1’e ait not.
15:2 erkeklik organında Ya da makatında. Burada ishal veya türlü enfeksiyonların yol açabileceği idrar akıntısı söz konusudur. Hasta kişinin oturduğu yerler bu durumlarda murdar hale gelir.
15:13-15 Şifayı sağlayan Tanrı’dır; kâhin, kişinin iyileştiğini tespit edip onun murdarlıktan arındığını bildirmekle görevlidir.
15:19 yedi gün Bkz. 12:2; 2Sa.11:4 ve ilgili not.
15:20 Bkz. Yar.31:35’e ait not.
15:25 uzun süreli bir kanaması Bkz. Mat.9:20; Mar.5:25’e ait not. âdet günlerinden sonra da Bir rahatsızlık yüzünden meydana gelen kanamalar hastalık olarak görüldüğünden dolayı, âdet kanaması da sunu gerektiriyordu (15:28-30; bkz. 15:14-15).
15:31 Kâhinlere hitap edilmektedir. Halkın, Tanrı’nın huzuruna murdar şekilde çıkması, ölümlerine neden olabilirdi.
16:1-34 Bkz. 23:26-32; 25:9; Say.29:7-11; İbr.9:7. Bu bölüm, Tevrat’ın (Kutsal Kitap’ın ilk beş kitabı) ortasında bulunan Levililer’in ortasındaki bölümdür. Yom Kippur olarak da bilinen Günahları Bağışlatma Günü, kâhinlerin ve halkın paklanması için en önemli gündür.
16:1-2 ölen Harun’un iki oğlunun Bkz. 10:1-3. Bağışlanma Kapağı’na Bkz. Çık.25:17 ve ilgili not. İbranicesi “Kapporet” olan sözcük, Tanrı’nın öfkesinin yatıştırıldığı, halkının günahlarının bağış lanıp Tanrı’yla barıştırıldığı özel yeri ifade eder. Antlaşma Sandığı’nın kapağı üzerine serpilen kan, İsrailliler’in günahı için kefaret sağlardı (16:15-17). Septuaginta’da geçen “Bağışlanma Kapağı” ifadesi, Rom.3:25’te (bkz. ilgili not) Mesih için kullanılan ve “günahları bağışlatan... kurban” olarak geçen ifadeyle aynıdır. Kefaret olayı, aynı zamanda Tanrı’nın tahtı olan, Antlaşma Levhaları’nın koyulduğu yerde gerçekleşiyor ve böylece halka bir kere daha kralları olan Tanrı’yla antlaşmaya dayalı ilişkilerini sürdürmeleri için kurbanın gerekli olduğu hatırlatılıyordu.
16:3 Bkz. 16:6,11. En Kutsal Yer’de hizmete başlamadan önce Harun’un arınması gerekliydi (krş. İbr.5:1-3); ancak bu durum asıl Bâşkâhin Mesih için geçerli olmayacaktır (İbr.7:26-28).
16:5 günah sunusu olarak... iki teke Bkz. 4:3,5’e ait notlar. Normal günah sunusu olan teke kesilir, kanı En Kutsal Yer’e serpilir, ardından ordugâh dışında yakılırdı (16:15,27). Halkın günahlarını taşıyan teke ise (16:21), günahların ve suçların uzaklaştırılmasının simgesi olarak canlı halde uzaklara salınırdı. yakmalık sunu olarak bir koç Halkın günahları için sunulurdu. 16:3’te söz edilen sunu yalnız bâşkâhinin günahları içindi. Her iki koç da tören sonunda kurban edilirdi (16:24).
16:6-10 16:11-12’nin ana hatları.
16:8 Azazel Bu İbranice sözcük, ‘uzaklaştırmak, ortadan kaldırmak’ anlamına gelir, ama burada ne anlamda kullanıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Geleneksel yoruma göre, ‘günah keçisi’ anlamında kullanılmıştır.
16:11 kendisinin... günahlarını bağışlatacak Bkz. 16:3’e ait not.
16:13 buhurun dumanı Duman, Tanrı’nın görkemini gören kâ-hinin ölmesini engellemek üzere (16:2) Antlaşma Sandığı’nı kaplıyordu. Levha Sandığı’nın Bkz. Çık.25:22’ye ait not.
16:14 Bkz. Rom.3:25. yedi kez Bkz. 4:6’ya ait not.
16:16 Buluşma Çadırı Bu ayette ve 17, 20, 33. ayetlerde Kutsal Yer anlamında kullanılır.
16:20-22 Günahlı insanın yerine hayvanın ölmesiyle sağlanan kefaretin özeti. Halkın günahlarını itiraf etmesinin ardından günahlar, üzerine el koyulan kurbanlık hayvana simgesel biçimde aktarılırdı (bkz. 1:4 ve Çık.29:10’a ait notlar; ayrıca bkz. 1:4; 3:8; 4:4). 21. ayetin İbranicesi’nde “günah” için kullanılan üç sözcük, düşüncesizce yapılan hatalardan, önceden tasarlanmış günahlara kadar tüm eylemleri kapsar. Günah, Tanrı’yla insan arasındaki ilişkinin bozulmasına, insanın Tanrı’nın “suretini” doğru yansıtamamasına (krş. Yar.1:26-28), insanın aldanıp yozlaşmasına, günaha artan ölçüde köle olmasına ve antlaşmaya dayalı ilişkide Tanrı’yı tanıyamamasına yol açar (bkz. Makale: Günah, s.12). İsa Mesih kendini günahları ortadan kaldıran kurban olarak sunduğu için (bkz. Yşa.53:6; Yu.1:29; 2Ko.5:21; 1Pe.2:24; 3:18) O’na iman edenlerin artık Günahları Bağışlatma Günü’nü tutmasına gerek yoktur.
16:24 Kutsal bir yerde Krş. 6:26. yakmalık sunuları 3. ve 5. ayette söz edilen iki koç.
16:25 Bkz. 4:8-10.
16:27 ordugâhın dışına Bkz. 4:12’ye ait not.
16:29,31 denetleyeceksiniz Bu ifade ileriki yıllarda oruç tutmak anlamında kullanılmaya başlandı (Mez.35:13-14). Günahları Bağışlatma Günü, sonradan Yahudi takvimine geleneksel olarak başka oruç günleri eklenmesine karşın (bkz. Zek.7:5; 8:19), EskiAntlaşma’da oruç tutma şartının belirtildiği tek gündür (bkz. 23:27,29,32). İbranice’de “oruç” için başka bir sözcük kullanıldığından dolayı bazı yorumcular, burada yalnızca yeme içmeden değil, öbür zevklerden de uzak durulmasının söz konusu olabileceğine inanır (ayrıca bkz. Makale: Oruç, s.1030).
16:29 Yedinci ayın Yedinci ay, yani Tişri, Boru Çalma Günü’yle başlar (bkz. 23:24’e ait not). Günahları Bağışlatma Günü, yedinci ayın 10. günüdür ve 15. günde Çardak Bayramı başlar (bkz. 23:23-36).
16:30 bütün günahlarınızdan arınacaksınız İsrailliler Günahları Bağışlatma Günü’nde günahlarından sadece bir yıllığına arındırılıyordu; oysa İsa Mesih’in çarmıhta akan kanı imanlılara sonsuza dek sürecek kutsallık ve arınma sağlamıştır (bkz. İbr.1:11-10:18).
16:31 Günahları Bağışlatma Günü’ne denk gelen Şabat günlerinin tutulmasına, herhangi bir Şabat gününden daha fazla özen gösterilirdi.
16:34 yılda bir kez Krş. Mesih’in kefareti, İbr.9:11-10:14.
17:1-26:46 “Kutsallık Tüzüğü” adıyla da bilinen bu bölümler, çeş itli alanlarda Tanrı halkının kutsal bir yaşam sürmesini sağlayacak çeşitli uygulamalar içerir (bkz. Giriş; ayrıca bkz. 11:44’e ait not).
17:4 RAB’bin Konutu’nun Bazı istisnalar dışında (örn. Yas.12:15,20-21), halk yalnızca tek bir tapınma yerinde kurban sunmaya yönlendirilirdi (Yas.12:5-6). Bu düzenlemenin amaçlarından biri de İsrailliler’i Kenanlılar’ın putperestliğe dayanan uygulamalarından uzak tutarak yozlaşmalarını engellemekti. halkın arasından atılacaktır Bkz. 7:20’ye ait not.
17:5 RAB’bin huzuruna... kâhine Bkz. 6:6’ya ait not.
17:7 taptığı Bkz. 20:5-6; ayrıca bkz. Hez.16:15’e ait not; Çık.34:15. teke ilahlara İbranice’den, “teke görünümlü cinlere” diye de çevrilebilir.
17:11 canlılara yaşam veren kandır Bkz. Yar.9:4’e ait not. Kan, kurbanın yaşamını temsil ediyordu. Yaşam kutsal olduğu için yaş amın simgesi olan kana da saygı gösterilmeliydi (Yar.9:5-6). Kan yemek veya içmek kesinlikle yasaktı (bkz. 7:26-27; Yas.12:16,23-25; 15:23; 1Sa.14:32-34). Kan... günah bağışlatır Hemen hemen her kurban kanı, sunak üzerine veya Buluşma Çadırı’nın içine serpilir veya sürülürdü (17:6; 1:5; 3:2; 4:6,25; 7:2). Bu işlem, günahtan arınma için yaşam karşılığı yaşam verilmesi öğretisini vurgular. Eski Antlaşma kurbanlarının kanı, Tanrı Kuzusu’nun (İsa Mesih’in) dökülen kanına işaret etmektedir (krş. Yu.1:29; İbr.9:12,22).
17:15 Bu hayvanların kanı tamamıyla akıtılmamış olduğu için onları yemek yasaktı.
18:1-20:27 Sosyal ilişkileri düzenleyen kurallar, İsrailliler’i ahlâksızlık içinde yaşayan Kenanlılar’dan farklı bir yaşama hazırlıyordu.
18:2 RAB, halkının Tanrısı ve Kurtarıcısı olarak onlardan antlaşmaya tümüyle itaat etmelerini talep etme hakkına sahiptir.
18:3 Ayrıca bkz. 18:24,26-27,30.
18:5 yaşayacaktır Vaat edilmiş topraklarda, Tanrı’nın kutsadığı halk olarak. Kutsal Yasa günahlılar için bir kurtuluş yolu değildir (bkz. Rom.10:5; Gal.3:12), kurtarılmış olanlar için yaşam kılavuzudur (bkz. Yas.6:2; 8:2-3; 30:20 ve ilgili notlar; 32:47; Hez. 20:11,13,21).
18:6-18 Yakın akrabalarla evliliği ve cinsel ilişkileri yasaklayan yasaların özeti. Bunlar için verilen cezalardan 20. bölümde söz edilir (krş. 1Ko.5. bölüm). Tanrı’nın iyi armağan olarak sunduğu cinselliği, yaratılıştaki amaçlarının dışında kullanmak veya saptırmak, Tanrı’nın yaratışına karşı ciddi bir başkaldırıdır.
18:8 Babanın birden fazla karısı olduğu varsayımıyla, kişinin üvey annesinden söz edilmektedir.
18:11 Çokeşli ailelerde birçok üvey kız kardeş olduğundan burada üvey kız kardeşler de söz konusudur (bkz. örn. 2Sa.13:12-13 ve ilgili not).
18:14 Bkz. 20:20. Eğer babanın kardeşi hayatta ise bu eylem zinaya girerdi; artık hayatta değilse, yengeyle evlilik, arada herhangi bir kan bağı olmadığı için akraba evliliği niteliğinde değildir. Ancak böyle bir ilişki her durumda yasaklanmıştı.
18:15 Krş. Yahuda ile Tamar, Yar.38:18.
18:16 Kardeşinin dul karısıyla evlenmek ahlâk dışı değildi; ama ölenin mirasçıları bu evlilikle miras haklarını yitirebilirlerdi. Yas.25:5-6’da bildirilen yasada, ölen kardeşin mirasının korunması ve soyunun sürmesiyle ilgili bir istisna bulunur.
18:17 Burada yine üvey çocuk söz konusudur; üvey kız torun da buna dâhildir.
18:18 Krş. Yakup’un Lea ve Rahel’le ilişkisi, Yar.29:23-30.
18:19 Bkz. Hez.18:6; 22:10.
18:20 Bkz. Çık.20:14’e ait not.
18:21 İlah Molek’e Ammonlular’ın ilahı (bkz. 1Kr.11:5 ve ilgili not). Molek’e çocuk kurban etmek, Fenike ve komşu ülkelerde yaygın olan korkunç bir uygulamaydı (krş. 2Kr.3:26-27; 2Ta.33:6; Yer.32:35; bkz. 2Kr.23:10). İlahlara çocuk kurban etmenin nedenleri, verimliliği arttırmak veya askeri zaferi kesinleştirmekti.
18:22 Bkz. 20:13; krş. Yar. 18-19. bölümler; Rom.1:26-27.
18:29 iğrençliklerden Bkz. 7:21’e ait not. halkın arasından atılacaktır Bkz. 7:20’ye ait not.
19:2 Kutsal olun Bkz. 11:44’e ait not.
19:3-4 Bkz. 19:30; ayrıca bkz. Çık.20:4-6,8-12 ve ilgili notlar.
19:5 esenlik kurbanı Bkz. 3:1’e ait not. kabul edilecek biçimde İbranice’den, “kabul edilmeniz için” diye de çevrilebilir.
19:6 Üçüncü güne Bkz. 7:15-18’e ait not.
19:8 Halkın arasından atılacaktır Bkz. 7:20’ye ait not.
19:9-10 Bkz. Yas.24:19-22; Rut 2. bölüm.
19:11-12 Bkz. Çık.20:7,15-16 ve ilgili notlar.
19:13 İşçinin alacağını Bkz. Yas.24:14-15; Mat.20:8; krş. Yak.5:4.
19:17 Kardeşine yüreğinde nefret beslemeyeceksin Bkz. 1Yu.2:9,11; 3:15; 4:20.
19:18 Komşunu kendin gibi seveceksin Bu ifade tüm eski çağ yasa metinleri arasında eşsizdir. Buyruk, YeniAntlaşma’da alıntılanır (Mat.22:39; Mar.12:31; Luk.10:27, Rom.13:9; Gal.5:14, Yak.2:8). Koyu bir Ferisi grubu olan Şammay, bu buyruğa kendi yorumu doğrultusunda “düşmanından nefret edeceksin” ifadesini eklemişti (Mat.5:43). İsa Mesih’in buna karşı söylediği, “düşmanlarınızı sevin” cümlesi, EskiAntlaşma öğretisiyle uyumludur (bkz. 19:17,34). “Komşu”, Yeni Antlaşma’da imanlı kardeşi tanımlamak için de kullanılır (krş. Gal.6:10), ancak İsa Mesih bu tanımı, herkesi kapsayacak biçimde geniş tutar (Luk.10:25-37). Kutsal Yasa ile İsa’nın sözleri, burada karşılıklı dayanışmaya bağlı bir ilişkinin söz konusu olduğunu belirtir (Yas.24:19-22; 26:12,13).
19:19 Eski Antlaşma’da buna benzer yasalar ve kurallar, Tanrı’nın yaratılışta oluşturduğu farklılığı korumanın önemini belirtmek amacıyla verilmiştir. Bu çeşitliliği ve ayrımı bozan insanlar, Tanrı’nın yarattığı güzelliği ve düzeni hiçe saymış olur.
19:21-22 suç sunusu Bkz. 5:14-6:7; 5:15’e ait not.
19:26 Kanlı et Bkz. kanlı etin yasaklanmasının nedeni, 17:11’e ait not. falcılık Bkz. 19:31; Çık.22:18; Yas.18:14; Yşa.47:12-14.
19:27 Başınızın yan tarafındaki saçları kesmeyecek Putperest halklar arasında yaygın bir yas işareti veya ilahları etkilemek üzere yaptıkları bir eylem olabilir. O çağda saçların da, tıpkı kan gibi, yaşam gücü verdiğine inanılırdı.
19:28 Putperestler böyle yapardı (bkz. 21:5’e ait not).
19:34 Mısır’da yabancıydınız Bkz. Yas.5:15.
19:35 haksızlık Standart ölçü birimleri tapınakta korunuyordu, ancak ağırlık ve ölçü standartlarını denetleyen bir kurum olmadığı için ölçülerde çoğu kez hile yapılırdı (bkz. Yas.25:13-16; Özd.11:1 ve ilgili not; 16:11 ve ilgili not; 20:10,23). Peygamberler de bunun günah olduğunu bildirmişlerdir (Amo.8:5; Mik.6:10-11).
20:1-27 18. bölümde söz edilen pek çok günah bu bölümde tekrarlanır; ancak bu sefer, genelde bu günahların sonucu olan ölüm cezasından da söz edilir. RAB, halkının başka ilahlara tapmasını hoş görmez, yalnız ve yalnız kendisine bağlı olmasını bekler (bkz. Çık.20:3,5 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. 18:1-20:27’ye ait not).
20:2-5 ilah Molek’e Bkz. 18:21’e ait not.
20:3 halkımın arasından atacağım Bkz. 7:20’ye ait not.
20:5 ihanet edip Bkz. 20:6; 17:7; ayrıca bkz. Çık.34:15’e ait not.
20:6 cincilere, ruh çağıranlara Cincilere veya ruh çağıranlara danışmak, bu işi yapmak kadar büyük bir günahtır (20:27; bkz. Yas.11:9-13 ; Yşa.3:2-3). RAB’be yalnızca, bir kâhin veya peygamber aracılığıyla danışılabilirdi (bkz. Yşa.8:19-20 ve ilgili notlar; krş. Yas.18:14-22).
20:7 kutsal olun Bkz. 11:44’e ait not.
20:8 Sizi kutsal kılan RAB halkını kutsal kıldığı (bkz. örn. 1Ko.1:30; İbr.10:10,14) ve kendisi de kutsal olduğu için, kendi halkının da kutsal olması, yani Tanrı’ya ait olarak ahlâksızlıktan ve günahtan uzak bir yaşam sürmesi gerekir (bkz. 11:44-45; 1Pe.1:13-16).
20:9 Krş. Yas.21:20-21.
20:13 iğrençlik Bkz. 7:2 0’ ye ait not.
20:21 Bkz. 18:16 ve ilgili not.
20:24 Bal ve süt akan Mısır’dan Çıkış, Çölde Sayım ve Yasa’nın Tekrarı’nda sıkça geçen bir deyiştir (bkz. Çık.3:8; Yas.6:3’e ait not; ayrıca bkz. Yşu.5:6; Yer.11:5; 32:22; Hez.20:6,15) ; RAB’bin halkına vaat ettiği toprakların bereketli olacağının ifadesidir.
20:25 Bkz. 11. bölüm.
20:27 Bkz. 20:6’ya ait not.
21:1-2 birinin ölüsüyle Bir cesede dokunmak veya yakın durmak, insanı murdar kılıyordu (Say.19:11,14). Kâhinlere, murdar hale gelecek olmalarına rağmen, ölen yakın akrabalarına yaklaşmalarına izin verilmişti (21:2-3), ancak başkâhin için buna bile izin yoktu (2 1:11-12).
21:5 bedenlerini yaralamayacaklar Bkz. 19:27-28. Buna benzer bedensel eziyetler, yas tutan veya ilahların dikkatini çekmek isteyen putperestler arasında yaygındı (bkz. 1Kr.18:28). İsrail inancında ölüm kavramı çok daha farklı olduğundan yas şekli de farklıydı (bkz. örn. 21:1-4; Yar.5:24; 2Sa.12:23; İbr.11:19).
21:6 yiyecek sunusu Bkz. 3:11,16’ya ait not.
21:8 ben kutsalım Bkz. 11:44’e ait not.
21:9 Bkz. Yar.38:24 ve ilgili not.
21:11-12 Bkz. 21:1’e ait not.
21:17 Kurbanlar gibi, kâhinlerin de kusursuz olması gerekirdi. Bu, İsa Mesih’in kusursuz bir kurban ve kusursuz bir kâhin olmasını simgeliyordu (bkz. İbr.7:26-28, 9:13-14).
21:23 perdeye Kutsal Yer ile En Kutsal Yer’i ayırırdı (bkz. Çık.26:33).
22:3 huzurumdan atacağım Ya tapınan topluluk içinde bulunmasına izin vermeyerek veya kâhinlikten uzaklaştırarak ya da ölüm cezası vererek.
22:4 Bkz. 13:1-46; 13:45-46’ya ait not; 15:1-18 ve ilgili notlar; 21:11.
22:5 Bkz. 11:29-31.
22:8 Bkz. 17:15 ve ilgili not.
22:9 buyruklarımı çiğnedikleri için ölürler Murdarlıkla ilgili yasalar halk için de kâhinler için de aynıydı, ancak daha fazla sorumluluk sahibi olan kâhinlere verilen cezalar daha sertti (krş. 10:1-3; Mal.1:6-2:9). kutsal Bkz. 11:44’e ait not.
22:14 beşte birini üzerine katarak Krş. 5:15’e ait not; 5:16.
22:16 kutsal Bkz. 11:44’e ait not.
22:18 yakmalık sunu Bkz. 1:3’e ait not.
22:20-22 Bkz. Mal.1:8.
22:21 esenlik kurbanı Bkz. 3:1’e ait not.
22:28 Hayvana acımaktan ötürü veya sürünün büyümesini güvence altına almak için dişinin korunması amacıyla verilmiş bir yasadır (bkz. Yas.22:6-7).Ancak putperestliğe ait bir geleneği ortadan kaldırmak amacını taşıyor da olabilir (krş. Çık.23:19’a ait not).
22:29 Bkz. 19:5’e ait not.
22:30 aynı gün Aynı kural Fısıh Bayramı için de geçerliydi (Çık.34:25); buna karşın esenlik sunusu ertesi gün de yenebilirdi (7:16).
23:2 bayramlarım Bkz. Çık.23:14-17 ve ilgili notlar; 34:18-25; Say.28-29. bölümler; Yas.16:1-17. Çölde Sayım 28 ve 29. bölümlerde, bayramlarda sunulacak sunular belirtilir.
23:3 Şabat Bkz. Çık.16:23; 20:9-10. Yıllık bayramlar ile Şabat Günü arasındaki ilişkiden Çık.23:12’de de söz edilir. Her Şabat Günü yakmalık sunu olarak iki kuzu sunulurdu (Say. 28:9-10).
23:5 Birinci ayın Bkz. Çık.12:2’ye ait not. İsrailliler’in ayların gösterimiyle ilgili üç uygulaması vardı: (1) Aylar, sayılarla belirtilirdi (bu ayette ve 23:24’te olduğu gibi). (2) Kenanlılar’ın aylara verdiği adlar kullanılırdı (Aviv, Bul gibi); ancak bu adların yalnızca dördü bilinmektedir. (3) Sürgün döneminde ve sürgün sonrasında yazılan kitaplarda Babilliler’in kullandığı adlar benimsendi (Nisan, Adar, Tişri, Kislev gibi). Bu adlar Yahudiler arasında halen kullanılmaktadır. Fısıh Bayramı Bkz. Çık.12:11,14,21’e ait notlar.
23:6 Mayasız Ekmek Bayramı’dır Bkz. Çık.23:15’e ait not. Bu bayramda arpa hasadının ilk demeti sunu olarak getirilirdi (bkz. 23:10-11).
23:9-14 Bkz. Çık.23:19; Say.15:20 ve Neh.10:35’e ait notlar.
23:15 tam yedi hafta Bkz. Çık.23:16’ya ait not.
23:16 elli gün Haftalar Bayramı, Yeni Antlaşma’da ‘elli’ anlamına gelen Pentikost adıyla anılır (bkz. Elç.2:1; 20:16; 1Ko.16:8).
23:22 Bkz. 19:9-10’a ait not.
23:24 Yedinci ayın birinci günü Yahudiler’in yılbaşı (Roş haşana) olarak bilinir (bkz. Hez.40:1 ve ilgili not). boru çalınarak Normalde borular her ayın ilk günü çalınırdı.Ancak o çağda takvim olmadığından, bu ayette söz edildiği gibi, yeni bir mevsimin başlayıp zirai bir dönemin sona erdiğini bildirmek için de çalınırdı (bkz. Mez.81:3 ve ilgili not).
23:27 günahların bağışlanma günüdür Bkz. 16:1-34 ve ilgili not. İsteklerinizi denetleyecek Bkz. 16:29,31’e ait not.
23:29 Bkz. 7:20’ye ait not.
23:34 Çardak Bayramı Bkz. Çık.23:14-17; Yas.16:16 Zek.14:16; Yu.7:37-39’a ait notlar. Bu bayram, Yeruşalim’de (Kudüs’te) yılda üç kez düzenlenen hac bayramlarının sonuncusuydu.
24:3 Levha Sandığı’nın Bkz. Çık.25:22’ye ait not.
24:5 efanın onda ikisi Yaklaşık 2. 5 kg (krş. Çık.16:36). Ya pideler oldukça büyüktü ya da gerçekte bundan daha küçük bir ölçü birimi söz konusuydu. İbranice “efa” teriminin ne anlama geldiği açıklanmaz, ancak standart hacim birimi olduğuna göre büyük olasılıkla burada da bu anlamda kullanılmıştır.
24:7 anma payı Bkz. 2:2,9,16’ya ait not. saf günnük Masa üzerine küçük yığınlar halinde veya dizilmiş ekmeklerin yanındaki kaplara koyulup yakılırdı.
24:8 Bkz. Çık.25:30 ve ilgili not.
24:9 Bkz. 1Sa.21:4-6.
24:10 Mısırlı bir adam Adli konularda, yabancılar ile doğuştan İsrailli olanlar eşit konumdaydı (24:22; bkz. Çık.12:49).
24:11 sövdü Bkz. Çık.20:7 ve ilgili not.
24:17,21 Bkz. Yar.9:6 ve ilgili not.
24:20 göze göz, dişe diş Bkz. Çık.21:2 2-25’e ait not. Verilen cezalar suçun gerektirdiğinden ağır olmamalıydı ; suça denk olması gerekirdi. İsa Mesih, bu ilkenin öç alma bahanesi olarak kullanılmasına karşı çıkmıştır (bkz. Mat.5:38-42).
24:22 Bkz. 24:10’a ait not.
25:4 Bkz. Çık.23:10-11. İsrailliler, tarlalarının verimliliğini sürdürmek amacıyla toprağı, tıpkı Şabat Yılı ve kölelik süresiyle ilgili uygulamada olduğu gibi, dinlenmeye bırakırdı (bkz. Çık.21:2 ve ilgili not).
25:9 günahları bağışlatma günü Bkz. 16:1-34’e ait notlar; ayrıca bkz. 23:27.
25:10 Ellinci yılı Muhtemelen yedinci Şabat Yılı’ndan sonraki nadas yılı veya ilk ve son yıllar hesaba katılırsa kırk dokuzuncu yıldır. Eski ile YeniAntlaşma arasındaki döneme ait Yahudi kaynaklarda ikinci yoruma ağırlık verilir. bütün ülke... ilan edeceksiniz Bkz. 25:39-43,47-55; krş. Yşa.61:1-2; Luk.4:16-21. Günahları Bağışlatma Günü’nün bitiminde borular çalınarak özgürlük yılının başladığı ilan edilirdi (krş. 23:24). Özgürlük yılında bütün borçlar silinir, satılan mal mülk ve topraklar asıl sahibine iade edilirdi.
25:13 Bkz. 25:10. RAB yoksulların zararına olan toprak sahipliğini yasaklar. Topraklar RAB’be aittir (25:23) ve Tanrı’nın halkı bu topraklarda yalnızca konuktur (krş. 1Ta.29:15; İbr.11:13).
25:15 ürün yıllarının sayısına İsrail’de toprak satışı, bir bakıma özgürlük yılına kadar süren kira sözleşmesiydi (bkz. 27:18,23).
25:24 Asıl sahibin tarlasını geri satın alma hakkı.
25:25 en yakın akrabası gelip toprağı geri alabilir Bkz. Yer.32:6-15. Naomi ve Rut’la ilgili öyküde söz konusu durum buydu (Rut 4:1-4). Buna ek olarak yakın akrabanın dul eşle evlenme ve aileye bakma yükümlülüğü vardı (bkz. Yas.25:5-10) ; yalnızca Boaz her iki görevi üstlenmeye razıydı (Rut 2:20’ye ait not; 4:9-10).
25:33 Levililer’in kentlerindeki Bkz. Say.35:1-8; Yşu.21:1-42.
25:36 faiz Anafikir her türlü faizi yasaklamak değil, yoksulların borç yüzünden köle olarak satılmasını önleyerek onlara yardımcı olmaktır. Kutsal Yasa ödünç vermeyi yasaklamamakla birlikte, karşılıksız vermeyi özendirir.
25:43 Tanrın’dan korkacaksın Bkz. Yar.20:11’e ait not.
26:1 Bkz. Çık.20:4 ve ilgili not.
26:3 buyruklarımı dikkatle yerine getirirseniz İtaat kutsanmanın temelidir (bkz. Gal.6:7-10; Yak.1:22-25; krş. vaat edilen bereketler, 26:3-13 ile Yas.28:1-14).
26:4 yağmurları zamanında yağdıracağım Tanrı’nın İsrailoğulları’yla yaptığı antlaşmaya göre, sadakatle sürdürülen itaatin karşılığında sağlanan bereketlerden biridir (bkz. Yas.28:12; ayrıca bkz. Yas.11:14; Yşa.30:23; Yer.14:22; Zek.10:1 ve ilgili notlar). Dolayısıyla Tanrı’nın yağmur sağlamaması, halkın antlaşmaya itaat etmemesinin getirdiği lanetlerden biri sayılırdı (26:19; Yas.28:23-24; ayrıca bkz. Yas.11:17; 1Kr.8:35; Yşa.5:6; Yer.3:3; 14:4 ve ilgili notlar).
26:9 verimli kılıp çoğaltacağım Bkz. Yar.1:22’ye ait not; krş. Lev.26:22.
26:12 Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşmanın özetidir (krş. Hoş. 1:9-10; 2:23; bkz. Yer.31:33; Hez.36:28; İbr.8:10; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25).
26:14 Antlaşmaya itaatsizlik etmenin sonucunda gelen lanetlerin sayısı (bkz. 26:14-39; bkz. Yas.28:15-29:28), kutsamaların listesinden çok daha uzundur (26:3-13’de olduğu gibi; krş. Yas. 28:1-14).
26:17 Bkz. 26:36; Özd.28:1.
26:18,21,24,28 yedi kat Krş. 4:6’ya ait not. RAB İsrail halkının tövbe etmesi için onları birden değil, aşamalı şekilde cezalandırmıştır.
26:30 Tapınma yerlerinizi Bkz. 1Sa.9:12’ye ait not.
26:34 Bu sözler İsrailliler Babil’de sürgündeyken gerçekleşecektir (bkz. 2Ta.36:20-21’e ait not).
26:40 itiraf eder Bkz. Özd.28:13; 1Yu.1:9’a ait notlar.
26:41 inadı bırakıp alçakgönüllü olur İbranice’den birebir çevirisi: “sünnetsiz yüreklerini alçaltır” (bkz. Yar.17:10’a ait not; Yas.10:16; 30:6; Yer.4:4 ve ilgili notlar).
26:44 reddetmeyecek Bkz. Yer.31:37; 33:25-26; Rom.11:1-29 ve ilgili notlar.
26:46 1-26. bölümlerin özeti.
27:1-34 Bu son bölüm RAB’be adanan insanlar, hayvanlar, evler ve tarlalarla ilgilidir. Bu adaklar sunulmazsa, yerine genelde biçilen değerin üzerine beşte bir fazlası katılarak ödenebiliyordu. Bu tür adaklar, özel şükran ifadeleriydi (krş. 1Sa.1:28) ve gerekli sunulardan ayrı olarak verilirdi.
27:2 birini adamışsa Muhtemelen tapınağa hizmet edecek bir köle vermek anlamındadır, ancak daha büyük olasılıkla kişinin kendisini veya aile üyelerinden birini Tanrı’nın hizmetine sunmasıdır. Bu tür işler yalnızca Levililer’e ait olduğundan ötürü öbür oymaklardan olanlar için parasal değer ödenirdi (bkz. 1Sa.1:11 ve ilgili not).
27:3,25 kutsal yerin şekeli Bkz. Çık.30:13’e ait not.
27:9 kutsaldır Kurban edilmek üzere sunulan bir hayvan, başka bir hayvanla değiştirilemezdi (27:10). Malaki’nin günlerinde halk iyi hayvanları adadıktan sonra kötüleri seçip sunuyordu (bkz. Mal.1:13-14 ve ilgili notlar). Eğer murdar bir hayvan verilirse, beşte bir fazlası ödenerek geri alınabilirdi (27:11-13).
27:18 Bkz. 25:15’e ait not.
27:28 RAB’be koşulsuz adanan Koşulsuz adanan bir nesne, normal sunulardan farklı olarak tamamen RAB’be aittir. Akan’ın günahı büyüktü, çünkü RAB’be koşulsuz adanmış eşyaları çalmıştı (Yşu.7:11).
27:29 Saul’unAmalekliler’i tümüyle yok etmemesi bu nedenden ötürü günah sayılacaktı (1Sa.15. bölüm).
27:30 ondalığı Bkz. Say.18:21-29; Yas.12:6-18; 14:22-29 ve ilgili not; 26:12.
27:34 RAB’bin... Musa’ya bildirdiği Bkz. 1:1 ve ilgili not; 7:37-38; 25:1; 26:46.
1:1 ikinci yılı, ikinci ayın birinci günü İsrail halkının Mısır’dan çıkışlarını başlangıç alan bir tarihlendirmedir (bkz. 1Kr.6:1 ve ilgili not). Sina Çölü’nde Bu kitapta anlatılan olaylar, İsrailliler’in vaat edilen topraklara doğru yol alırken çölde geçirdikleri döneme aittir. Buluşma Çadırı’nda Bkz. Çık.26. bölüm ve ilgili notlar.
1:2-3 Sayımın amacı sosyal, siyasal konularla ilgili veya vergi verecekleri saptamak değil, savaşacak yaşta olan erkekleri belirlemekti. yapın Bu fiilin İbranice’de çoğul olması, hem Musa’nın hem de Harun’un bu görevi üstleneceklerini gösterir; ancak asıl sorumluluk Musa’ya aitti.
1:4 Musa ile Harun’a yardım etmek üzere her oymaktan bir temsilcinin görevlendirilmesi, sayımı tüm oymakların gözünde geçerli kılacaktı.
1:5-16 Bkz. 2,7,10. bölümler. Levi oymağının temsilcisi listede yer almaz (bkz. 1:47-53 ve ilgili notlar).
1:20-43 Her oymağın adı, toplam nüfusu ve oymaktakilerin konumları belirlenir. Oymakların nüfusunu belirten sayılar genellikle yuvarlanmıştır (Gad oymağı hariç; bkz. 1:25).
1:32-35 Levi oymağının sayıma dâhil edilmemesi nedeniyle (bkz. 1:47’ye ait not), Yusufoğulları Yusuf’un iki oğlu Efrayim (1:32-33) ve Manaşşe’nin (1:34-35) soyundan gelenlere göre kayda geçirilir. Bu şekilde geleneksel oymak sayısı olan on ikiye ulaşılmış ve Yusuf’a mirastan iki pay verilmiş olur (krş. Yar.49:22-26; Yas.33:13-17; 2Kr.2:9 ve ilgili notlar).
1:46 Yeşu ile Kalev hariç Mısır’dan çıkan herkes çölde ölecektir (ayrıca bkz. Çık.12:37 ; 38:26). Savaşa katılacakların toplam sayısı göz önüne alındığında, halkın nüfusunun iki milyonun üzerinde olduğu tahmin edilir (bkz. Giriş). Çık.1:7’de de, Mısır’da yaşadıkları dört yüz yıl içinde İbraniler’in nüfusunun dikkate değer artışı ifade edilir (Çık.1:9-10,20). İsrail halkının Mısır’a ilk giden yetmiş kişiden (Çık.1:5) bu sayıya ulaşması, Tanrı’nın onları kutsadığının ve İbrahim’le yaptığı antlaşmaya sadık kaldığının kanıtıdır (bkz. Yar.12:2; 15:5; 17:4-6; 22:17).
1:47 Kutsal Yer ve kutsal eşyalarla ilgili özel bir göreve sahip olan Levililer, askeri kayıtların dışında tutuldular. Onlar da RAB’be hizmet edeceklerdi, ancak bunu savaşarak değil, dinsel törenleri yöneten kâhinlere yardım ederek ve Buluşma Çadırı’nın bakımıyla ilgilenerek yapacaklardı (bkz. 1:32-35’e ait not; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128).
1:50 Levha Sandığı’nın Antlaşma Sandığı diye de bilinir. Taş levhalar (On Buyruk) bu özel sandıkta korunuyordu.
1:51 Levililer dışında Buluşma Çadırı’yla ilgili görevler yalnızca Levililer’e aitti (bkz. Çık.29:33; 30:33; Lev.22:12). ölüm cezasına Bkz. 3:10,38; 18:7; krş. 16:31-33; 1Sa.6:19.
1:53 Bu amaçla Levililer, konutun çevresinde girişi önleyecek koruyucu bir engel oluşturmuştu. konutun çevresinde konaklayacak 3:21-38’ de bunun ayrıntıları verilir.
1:54 RAB’bin Musa’ya buyurduğu gibi Ancak bkz. 11-12, 14-16, 20-21, 25. bölümler.
2:1-34 Bölüm konulara göre simetrik bir yapıya sahiptir (bkz. Giriş). 1. bölümde, halkın bir araya toplanmasından ve akrabaların belirlenmesinden söz edilir. 2. bölümde, halk düzenli biçimde gruplandırılır, yürüyüş sırası ve konaklamadaki yerleri belirlenir. Daha önce (1. bölümde) belirlenen toplam, farklı biçimde sunulur ve önderlerin adlarına tekrar yer verilir.
2:1-2 Her İsrail oymağının ordugâhtaki konaklama yeri belirlenecektir. biraz ötede Bkz. 1:52-53.
2:3-7 Yahuda... İssakar... Zevulun Yakup ile Lea’nın dördüncü, beşinci ve altıncı oğulları. Bu üç oymağın yürüyüş düzeni içinde ilk sırayı alması, Yakup’un ilk üç oğlunun günahlarından ötürü bu hakkı kaybetmelerinden kaynaklanır (Ruben, Şimon, Levi; bkz. Yar.49:3-7). Yahuda en büyük kutsamaya sahip olur ve kardeşleri arasında onurlandırılır (Yar.49:8-12). Mesih’in soyu Yahuda oymağına dayanır (bkz. Yar.49:10; Rut 4:18-22; Mat.1:1-16).
2:10-12 Ruben... Şimon Yakup ile Lea’nın birinci ve ikinci oğullarıdır. Üçüncü oğulları Levi burada yer almaz (bkz. 1:53’e ait not).
2:14 Gad Yakup ile Zilpa’nın (Lea’nın cariyesi) ilk oğlu.
2:17 Buluşma Çadırı, RAB’bin İsrail halkı arasındaki varlığını temsil eder (bkz. 1:1 ve ilgili not). Yürüyüş düzeninde, en önde Yahuda ile Ruben oymakları, arkalarında Levililer’in koruyucu çemberi içindeki Buluşma Çadırı (bkz. 1:53’e ait not) ve en sonda Efrayim ve Dan oymakları bulunacaktır.
2:18-22 Rahel’in oğullarının oymakları (Yusuf ve Benyamin), yürüyüş düzeninde batı tarafında yer alıyordu. Yusuf’un iki oğlu Manaşşe ile Efrayim, büyükbabaları Yakup tarafından özel olarak kutsanmışlardı.Ancak Efrayim yaşça daha küçük olmasına rağmen bu kutsamada Manaşşe’den üstün tutulmuştu (bkz. Yar.48:5-20 ve ilgili notlar). Yakup’un en küçük oğlu Benyamin ise sonuncu sıradadır.
2:25 Dan Rahel’in cariyesi Bilha’nın ilk oğlu.
2:27 Aşer Lea’nın cariyesi Zilpa’nın ikinci oğlu.
2:29 Naftali Bilha’nın ikinci oğlu.
2:32 Bkz. 1:46 ve ilgili not.
2:33 Bkz. 1:47,53’e ait notlar.
2:34 RAB’bin Musa’ya buyurduğu gibi yaptılar Bkz. 1:54’e ait not. Sancakları altında... herkes boyu ve ailesiyle Kölelikten yeni kurtulmuş ve yakın zamana kadar düzensiz bir şekilde konaklayan halk için önemli bir başarıdır.
3:3 kâhin Bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128. atanıp Bkz. Çık.32:29 ve ilgili not. meshedilen oğulları Bkz. Çık.28:41; Lev.8:2-4 ve ilgili notlar.
3:4 Nadav’laAvihu Bkz. Lev.10:1-3 ve ilgili notlar. kurallara aykırı bir ateş Bkz. Lev.10:1-3 ve ilgili notlar. Ateşi, RAB’bin buyurduğu gibi sunaktan getirmedikleri anlaşılmaktadır. Harun’un oğullarının ölümü, RAB’bin, hizmetkârlarına görevlerinin ne kadar ciddi olduğunu gösteren bir uyarı niteliğindedir (krş. Yşu.7:1-26; 1Sa.2:12-17,22-36; 4:1-11; 2Sa.6:7; Elç.5:1 ve ilgili notlar).
3:5-10 Kâhin soyu (Harun soyu) ile Levililer arasındaki farklılıklar açıkça belirtilir. Levililer yalnızca Harun’a ve kâhinlere değil, tüm ulusa da dinsel konularda yardımcı oluyorlardı.
3:10 Yalnızca RAB’bin özel olarak atadığı kişiler Buluşma Çadırı’nda hizmet edebilirdi (bkz. 3:38; 18:1-7 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128).
3:12-13 benim... benim... kendime... benim Bkz. Çık.11:1-2’ ye ait not.
3:12 yerine “Temsil etmek, yerine seçmek” uygulamasına bir örnek (bkz. Yar.22:13; Mat.20:28 ve ilgili notlar).
3:15 Bir aylık ve daha yukarı Normalde erkekler yirmi yaşından itibaren sayılırdı. Levili erkeklerin bir aylıktan itibaren sayılmalarının nedeni, onların savaşmak üzere değil, RAB’be özel görevle hizmet etmek üzere seçilmiş olmalarıydı (bkz. 1:47’ye ait not).
3:23-38 Bkz. 1:53 ve ilgili not.
3:25-26 Bunlar Buluşma Çadırı’nda kullanılan üç perde veya örtüydü: Biri avlunun giriş kapısında (4:26), öbürü Buluşma Çadırı’nın girişinde (4:25), üçüncüsü de En Kutsal Yer ile Kutsal Yer arasında (4:5) bulunuyordu.
3:27 Amram Harun Amramlı’ydı (bkz. Çık.6:20 ve ilgili not) ve Kehat soyundan geliyordu. En kutsal eşyaların taşınması görevi Kehatoğulları’na verilecekti (bkz. 4:4-20).
3:38 gündoğusu yönünde Başta Tanrı olmak üzere, tüm iyiliklerin doğu yönünden geldiğine inanıldığından (bkz. Hez.10:19’a ait not), Buluşma Çadırı’nın bu yönde bulunan giriş kapısını denetim altında tutmak üzere buraya yerleşmişlerdi. öldürülecekti Mutlak yetkiye sahip olan RAB Tanrı, kendisine yaklaşma yollarını kendisi belirler (bkz. 18:1-7 ve ilgili notlar). Buluşma Çadırı’nda sunulan hizmet, RAB’bin huzuruna yaklaşabilmelerinin tek yoluydu.
3:47 kutsal yerin şekeli Bkz. Çık.30:13’e ait not.
3:50 kutsal yerin şekeli Bkz. Çık.30:13’e ait not.
4:3 hizmet etmeye İbranice’de, “savaşta görev almak” anlamına da gelir. Aynı ifade 4:23-25,30,34-35,38-39,42-43’te de geçer. otuz ile elli yaş Buluşma Çadırı’nda hizmet edebileceklerin yaş sınırları. 22 000 Levili erkekten (3:39) 8 580’ i bu yaşlardaydı (4:48). 8:24’te, Buluşma Çadırı’nda hizmete başlama yaşının yirmi beş olduğu belirtilir; ilk beş yıl muhtemelen çıraklık eğitimiyle geçiyordu.
4:4 En kutsal eşyaları Açıktaki kutsal eşyalara yalnızca kâhinler bakıp dokunabiliyordu. Bu eşyaların bakımı Kehatoğulları’nın sorumluluğunda olmasına karşın, bunlara dokunmaları (4:15), hatta bir an için bile bakmaları yasaktı (4:20), yoksa ölürlerdi. Yaptıkları tüm işler, Harun ve oğullarının sıkı gözetimi altındaydı.
4:5 Levha Sandığı’nı Bkz. Çık.25:22’ye ait not.
4:6,8,10-12,14,25-26 deri Yunus balığı derisi olabilir.
4:7 Kutsal masanın Bkz. Çık.25:30’a ait not.
4:16 Başkâhin halkın temsilcisi olduğu için bu yetkiye sahipti; aksi takdirde topluluğun tapınması mümkün olamazdı.
5:2 deri hastalığı Bkz. Lev.13:2’ye ait not; krş. Luk.5:12-14; 17:11-19. akıntısı Bkz. Lev.15:2’ye ait not; krş. Luk.8:43-48. ölüye Cesede dokunan kişi anında murdar hale gelirdi ve buyrulduğu biçimde temiz kılınmadan başkalarına dokunamazdı (bkz. 6:6’ya ait not). ordugâhın dışına Murdar kişiler RAB’be yaklaşıp tapınamazdı, RAB’bin kutsal varlığının bulunduğu yeri murdar hale getirmemek için ordugâhın dışına çıkarılmaları gerekirdi.
5:8 bağışlamalık koçla Bkz. Çık.25:17 ve Lev.17:11’e ait notlar.
5:11-31 Murdarlıkla ilgili konular burada, bedensel kusurlarla başlar (5:1-4), insanlar arası ilişkilere (5:5-10) ve evlilikte paklığa kadar uzanır. Evlilikte sadakatin sınanması, deri hastalıklarının varlığının kanıtlanması için yapılan sınamadan çok daha zordur; bu yüzden oldukça hassas olan bu konuya bölüm içinde geniş yer verilir.
5:14 kıskanır Bu kısım aslında haksız ve dayanaksız ihanet suçlamalarını önlemeye yöneliktir. Masum bir eş zarar görmemeli, ona iftira edilmemelidir. Burada yalnızca evliliğin saflığı değil, kutsal Tanrı’nın, halkı arasında bulunması da vurgulanmaktadır (5:3).
5:15-28 Bu yapılanlar ilk anda sert ve kaba görünse de, kadının masumiyetini kanıtlayacak bir yol sunulmamış olması halinde kadın açısından sonuçların çok daha kötü olacağı göz önüne alındığında, kadının kıskanç kocanın insafına bırakılması yerine kâhine götürülmesinin merhametli bir yaklaşım olduğu açıktır (5:15). Törene verilen önem, RAB’bin evlilikteki sadakati ciddiye aldığını gösterir. Evlilikte sadakatsizlik halkın tümünü etkileyen bir günah olduğundan dolayı cezalandırma topluluğun önünde gerçekleştiriliyordu.
5:17 kutsal su RAB’be hizmet için ayrılmış olan su, bu adamayla dinsel açıdan temiz kılınır.
5:18 saçını açacak Kadının RAB’bin her türlü kararına hazır olduğunun ifadesi. lanet getiren acı suyu Bunun bir çeşit büyü veya psikolojik yönlendirme olmadığını ifade etmek için RAB’bin buradaki etkisi tekrar tekrar vurgulanır (5:16,21,25). Hüküm, kadının acı suya gösterdiği tepkiye dayanıyordu, ancak karar RAB’dendi.
5:21 eriyen kalça, şişen karın Burada (ve 5:22,27’de) kullanılan kinayeli dil, kadının çocuk doğurma kabiliyetini yitirmesini (ve eğer gebeyse gayrimeşru çocuğunu düşürmesini) ifade eder. O çağda kadının değeri doğurganlığıyla ölçüldüğü için, kadın için büyük kayıp anlamına gelen ağır bir cezaydı.
6:2 erkek ya da kadın Bkz. adaklar arasındaki farklar, 30. bölüm. RAB’be adanmış kişi Belli bir süre, hatta bazen yaşam boyu (bkz. Hak.13:5; 1Sa.1:11’e ait notlar) RAB’be özel olarak adanmış, kutsal kılınmış kişi demektir. Bu adanma, kişinin sadece kendini denetleme vaadinde bulunması değildi; tümüyle ve her zaman pak ve kutsal olma adağıydı. Bu nedenden ötürü, RAB’be adanmış kişiye yönelik yasaklar burada önemle vurgulanır (bkz. 6:8).
6:4 Yeme içme, görünüş ve ilişkilerle ilgili olarak her İsrailli’nin uyması gereken kurallar bulunuyordu, ancak RAB’be adanmış kişi için adanmışlık süresi boyunca her kural daha sıkı uygulanırdı. Yalnızca mayalı içecekler değil, üzüm çekirdeği ve kabuğu da yasaktı.
6:5 Bkz. Hak.13:5 ve ilgili not. Kişinin saçının hiç kesilmemesi, RAB’be özel adanmışlığının işaretiydi (krş. Lev.21:5).
6:6 Bkz. 5:2’ye ait not. RAB’be adanmış olan kişi için ölüye dokunma yasağı, kendi ailesinden ölenleri de kapsayacak biçimde genişletilmişti (6:7; krş. Lev.2 1:1-3).
6:9-12 1-8. ayetler arasında belirtilen kurallar, RAB’be adanmış kişinin yapacağı seçimlerle ilgiliydi. Bu kısım ise, beklenmedik durumlar ve olaylar karşısında yapılacakları konu eder.
6:14-15 RAB’be adanmış kişinin, adanmışlık süresi boyunca dinsel kuralları daha titiz bir şekilde yerine getirmesi gerektiği gibi, bu sürenin sonunda da en pahalılarından başlıca dört tür sunu sunması (hatta isterse bundan da fazlasını, 6:21) gerekiyordu.
6:24-26 Bkz. Mez.67:1 ve ilgili not. Tanrı’nın adının ( “Yahve” yerine kullanılan “RAB”) üç kere tekrar edilmesinin amacı, 6:27’deki ifadeyi güçlendirmektir. Her ayette kutsamanın iki öğesi bulunmaktadır.
6:25 aydın yüzünü size göstersin ‘Sizi kabul etsin ve size iyiliğini göstersin’ anlamında.
6:26 esenlik Yalnızca barış ortamını değil, gönenci de ifade eder.
7:1-89 Bkz. Çık.40. bölüm. On iki oymağın önderlerinin sunduğu armağanlardan, Harunoğulları’nın kutsamasının (6:24-26) ardından söz edilmesi yerindedir; RAB’bin vaat ettiği kutsamalara karşılık olarak, on iki gün boyunca O’na armağanlar sunulmuştur.
7:12-78 RAB’be armağanlar sunma sırası, halkın yürüyüş düzenindeki sırayla aynıdır.
7:17,23 esenlik kurbanı Bkz. Lev.3:1’e ait not.
7:19 kutsal yerin şekeli Bkz. Çık.30:13’e ait not.
7:89 Bağışlanma Kapağı Bkz. Çık. 25:17’ ye ait not.
8:2 kandilliğin Bkz. Çık.2 5:31-35 ve ilgili notlar.
8:5-22 Levililer’in dinsel açıdan arındırılması ile Harun ve oğullarının kâhinliğe atanma işlemi birbirine benzerdir (krş. Lev.8. bölüm). Kâhinlerin yardımcısı olan Levililer’in adanmasıyla ilgili kurallar, kâhinlerin adanmasıyla ilgili kurallardan birkaç noktada farklılık gösterir:Kâhinler meshedilerek adanırdı, Levililer ise arındırılırdı. Kâhinler yıkanırdı, Levililer’in ise üzerine sadece su serpilirdi. Kâhinlere yeni giysiler giydirilirdi, Levililer ise eski giysilerini yıkardı. Kâhinlerin üzerine kan sürülürdü, Levililer için ise sadece kurban kanı akıtılırdı.
8:7 bedenlerindeki bütün kılları tıraş etmelerini Deri hastalığı ndan iyileşmiş kişinin törensel olarak temiz kılınmasında olduğu gibi, Levililer’in tam olarak arınmalarını simgeler (bkz. Lev.14:8 ve ilgili not).
8:10 İsrailliler ellerini üzerlerine koyacaklar Levililer ulusu temsil ediyorlardı (bkz. 3:12 ve ilgili not); öbür İsrailliler onların üzerine el koyarak bunu onaylamış oluyorlardı (bkz. 8:16-18).
8:16 Bkz. 3:9’a ait not.
8:19 İsrailliler... belaya uğramamaları için Bkz. 1:53’e ait not. Levililer’i Harun’la oğullarına armağan olarak verdim RAB, kendisine hizmet için ayırdığı Levililer’i (8:14), Buluşma Çadırı’nda yardımcı olmaları için kâhinlerin hizmetine verir (bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128).
8:20 RAB’bin Musa’ya... verdiği her buyruğu Bkz. 8:4,22; 1:54 ayetleri.
8:24 Bkz. 4:3’e ait not. Levililer’in hizmete başlama yaşı daha sonra Davut tarafından yirmiye düşürülecektir (bkz. 1Ta.23:3 ve ilgili not; ayrıca 1Ta.23:24,27). Davut’un dönemine kadar Levililer’in çalışma şartları büyük ölçüde değişmiş olacaktır (bkz. 1Ta.23:26).
8:26 yardımcı olacaklar Bir Levili zorunlu emeklilik yaşı olan elli yaşına bastıktan sonra (8:25), daha genç yaştakilere (örneğin bayramlarda) yardım etmekte serbestti, ancak daha önceden yaptığı ağır işleri yerine getirme yükümlülüğü kalkardı.
9:1-14 İlk Fısıh Bayramı Mısır’da kutlanmıştı (Çık.12. bölüm). İkincisi ise bir yıl sonra Sina Çölü’nde kutlandı. İsrailliler, Tanrı’ya başkaldırıp cezalandırılacakları için (14. bölüm) vaat edilmiş topraklara girene kadar bir daha Fısıh Bayramı’nı kutlamayacaklardı (bkz. Yşu.5:10 ve ilgili not).
9:1 ikinci yılının birinci ayında Sayımdan önce (bkz. 1:1 ve ilgili not).
9:3 akşamüstü Yahudi geleneklerinde akşamüstü, bir sonraki günün başlangıcıdır.
9:10 Fısıh kurbanını kesebilir Tanrı murdar hale gelmiş olanlara lütfeder ve Fısıh Bayramı’nı bir ay gecikmeli olarak kutlamalarına izin verir (9:11). Böylece RAB, hem kendisine tapınmak isteyenler için gerekli koşullardan ödün vermeyerek kutsallığını korur hem de merhametiyle başka bir seçenek daha sunar.
9:12 kemiklerini kırmayacak İsa Mesih (bkz. 1Ko.5:7) çarmıha gerildiği zaman bu sözler yerine geldi ve O’nun hiçbir kemiği kırılmadı (Yu.19:36; ayrıca bkz. Çık.12:46; Mez.34:20).
9:13 savsaklarsa... atılacaktır Bkz. Çık.12:15’e ait not; krş. 1Ko.11:28-30.
9:14 Fısıh Bayramı’na katılmak isteyen kişi İsrailli değilse önce sünnet edilmeliydi (bkz. Çık.12:48 ve ilgili not).
9:15 üstünü bulut kapladı Bkz. Çık.13:21; 40:34’e ait notlar. Buluşma Çadırı’nı gölgeleyen bulut, RAB’bin koruyucu ve yol gösterici varlığını simgeler. Bu mucizevî bulut geceleri ateş görünümü alıyordu.
9:18 RAB’bin buyruğu uyarınca Bulutun Buluşma Çadırı’nın üzerinden çekilerek belirli bir yöne hareket etmesi ve ardından durması, RAB’bin “hareket et” ve “dur” buyruklarına işaretti.
9:23 RAB’bin... verdiği buyruğa uydular Bkz. 1:54’e ait not.
10:3 borazan... çalınınca Toplanma, yola çıkma (10:5-6), savaşma (10:9) ve kutlamalara başlama (10:10) işareti olarak (bkz. Yşu.6:4’e ait not; ayrıca bkz. 1Ta.16:42’ye ait not).
10:10 borazan çalacaksınız Halkı Tanrı’yla paydaşlığa çağırmak için. Davut tapınma düzenini büyük bir çalgı grubu oluşturacak kadar genişletecekti (1Ta.25. bölüm) ; gümüş borazanların Antlaşma Sandığı önünde çalınmasına onun döneminde de devam edilecekti (1Ta.16:6).
10:11-22:1 Çölde Sayım Kitabı’nın ikinci büyük kısmı (bkz. Giriş).
10:11 ikinci ayın yirminci günü Sina Dağı’nda geçirdikleri on bir ayın ardından halk, bulutun önderliğinde vaat edilmiş topraklara doğru yola çıktı.
10:14 sancağı Her dört grup (her biri üç oymaktan oluşan) toplanma ve yürüyüş düzeninin korunması için sancak taşıyordu.
10:29 Reuel Yitro’nun öbür adı (bkz. Çık.2:18; 3:1). Hovav Musa’nın kayınbiraderi.
10:31 bize göz olabilirsin Hak.1:16’daki sözlerden, Hovav’ın Musa’nın bu ricasını kabul ettiği anlaşılır.
10:33 üç günlük Sayıca oldukça kalabalık olmaları ve ilk defa düzenli yürüyüş yapmaları nedeniyle, İsrailliler muhtemelen yürüyüşlerinin bu bölümünde çok fazla yol kat edememişlerdir (krş. Yar.22:4’e ait not).
10:35-36 İsrailliler, RAB’bin bizzat öncülük ettiği ordu olarak tasvir edilir.
10:35 Bu sözler, Tanrı’nın Sina’dan Yeruşalim’e doğru zaferle ilerleyişini kutlayan bir mezmurun girişinde bulunur (bkz. Mez. 68:1-3’e ait not).
11:1 Halk... yakınmaya başladı Sina Dağı’ndan ayrılmalarının üzerinden henüz üç gün geçmişken halk şikâyet etmeye başlar. Şikâyet etmek ciddi bir suçtur, çünkü RAB’bin sağladıklarını reddetmek, RAB’be başkaldırmak demektir. İsrail halkının bu ve benzer günahları sıkça işlediği görülür (14:22 ; Çık.15:24; 16:2; 17:2). RAB her seferinde halkı cezalandırıp Musa’nın bağışlanma yakarışına karşılık verdikten sonra, halkın bu günahın ciddiyetini kavraması için olayın gerçekleştiği yerin adının yazılmasını buyurur. ateşini RAB’bin merhameti sayesinde bu cezalandırıcı ateş, sadece ordugâhın kenarlarıyla sınırlı kaldı. Bu ifade, yıldırım düşmesiyle ilgili olarak da kullanılmış olabilir (krş. 1Kr.18:24).
11:3 Tavera ‘Yangın’ anlamına gelir.
11:4 yabancılar Mısır’dan çıkışlarında İsrailliler’le birlikte gelen yabancılar sürekli sorun yaratıyor ve İsrailliler’i RAB’be başkaldırmaya kışkırtıyordu. Keşke yiyecek biraz et olsaydı! Bkz. Mez.106:14. Aslında köle oldukları dönemde, her zaman et yiyemiyorlardı. Sıkıntı içine düşen halk, geçmişte çektiği acıları unutup sadece ara sıra yaşadığı keyifli anları düşünüyor ve bunları abartıyordu.
11:7 Man Bkz. Çık.16:31’e ait not.
11:10 RAB buna çok öfkelendi Bkz. 11:1’e ait not; Çık.16:4. Her gün gökten yağan bu ekmeği, merhametli RAB’bin bir armağanı olarak kabul etmeleri gerekiyordu. Ne var ki halk RAB’be güvenmek istemiyordu.
11:14-15 Krş. İlyas, 1Kr.19:4.
11:16-34 RAB, peygamberi Musa’ya iki şekilde yanıt verir: (1) Musa’ya merhamet edecektir; omuzlarındaki sorumluluk artık yetmiş önder tarafından paylaşılacaktır (11:16-17,24-30). (2) Yakınan halk üzerine lanet gelecektir: Et isteyen halka yemekten bıkacakları kadar et verilecektir (11:18-23,31-34).
11:20 RAB’bi reddettiniz Asıl mesele yiyecek değildir. İsrailliler kendilerini kurtarıp ataları İbrahim, İshak ve Yakup’un topraklarına geri götürmeyi vaat eden RAB’be minnettarlık duyacakları yerde başkaldırmışlardır.
11:21-23 600 000’ i yetişkin erkektir Bu ifade, nüfusun iki milyonun üzerinde olduğu görüşünü destekler (bkz. 1:46’ya ait not). Musa’nın bu kadar büyük bir kalabalığa et sağlama kaygısına düşmesi ilginçtir ; çünkü bu gerçekte imkânsızdır (11:22); ancak RAB insan için imkânsız olan her şeyi yapacak güçtedir (Yşa.59:1; Yer.32:17,27).
11:25 Ruh’u Tanrı’nın güçlendiren varlığı (krş. Hak.3:10 ve ilgili not). peygamberlik ettilerse de Bkz. 1Sa.10:5; 18:10; 19:20, 24; 1Kr.18:29 ve ilgili notlar. daha sonra hiç peygamberlik etmediler Geçici olarak verilen peygamberlik armağanı, muhtemelen onların RAB tarafından güçlendirilmiş önderler olduklarını kanıtlamak içindi.
11:29 Musa, Ruh’tan aldıkları armağanları halk önünde sergileyenler karşısında ne kıskançlık duyar ne de kendini tehdit altında hisseder; aksine halkın tümünün Tanrı’nın Ruhu’ndan almasını arzular (krş. Yoe.2:28 ve ilgili not; Flp.1:15-18). Musa’nın bu sözleri, onun önderliğine karşı yapılan başkaldırının haksızlığını gösterir (12, 14. bölümler).
11:34 Kivrot-Hattaava ‘Özlem mezarları’ anlamına gelir.
12:1 Kûşlu bir kadınla Nuh oğlu Ham oğlu Kûş’un soyundan gelenler Arabistan’a yerleştiler (bkz. Yar.10:7’ye ait not). Ancak Mısır’ın hemen güneyinde bulunan bir bölge de aynı adla anılmıştır (eski Nubia, bugünkü Sudan; bkz. Yar.10:6’ya ait not). Musa’nın karısının hangi halktan geldiği kesin olarak belirtilmez.Ayrıca Hab.3:7’ de geçen “Kuşan çadırları” ile “Midyan konutları” ilişkili görünür. Bu durumda Musa’nın karısı olarak tanımlanan bu kişi, aslında Midyanlı kâhin Yitro’nun kızı Sippora’dır (Çık.3:1; bkz. ilgili not). Musa’ya yabancı bir kadınla evlendiği için söylenen sözler yalnızca bir bahaneydi. Gerçekte onlar, Musa’nın peygamberlik armağanını ve RAB’le arasındaki özel ilişkiyi kıskanıyorlardı.
12:2 Bizim aracılığımızla da konuşmadı mı? Mik.6:4’te Musa, Harun ve Miryam’dan, lütufkar RAB’bin İsrail için sağladığı önderler olarak söz edilir. Yetmiş ileri gelene peygamberlik armağanı verilmesi (11:24-30), Miryam ve Harun’un yakınmalarını başlatan olay olarak göze çarpar.
12:5 indi RAB’bin orada olduğunu belli etmesi anlamında kullanılır. 11:25’te kutsama niyetiyle ; burada ve Yar.11:5’te ise cezalandırmak üzere oradaki varlığının hissedilmesini sağlamıştır.
12:6-8 Tüm gerçek peygamberlik sözleri RAB’dendir, ancak Musa’nın eşsiz konumu RAB’le arasındaki özel ilişkinin kanıtıdır (bkz. İbr.3:1-6).
12:7 kulum Bkz. Çık.14:31; Mez.18 başlık; Yşa.41:8-9 ve 42:1’e ait notlar. evimde İsrail’de (bkz. İbr.3:5-6’ya ait notlar).
12:8 bilmecelerle değil,Açıkça Tanrı’nın vahyi her hizmetkârına aynı açıklıkta ulaşmaz. RAB’den gelen görümler, verildiği anda tam olarak anlaşılmayabilir veya bir takım bilmeceler veya gizemler içerebilir (krş. Dan.12:8-9; 1Pe.1:10-11). Bu yüzden Tanrı, Musa’yla net şekilde konuştuğunu özellikle belirtir (bkz. Yas.34:10 ve ilgili not).
12:10-15 Musa’ya asıl başkaldıran kişi Miryam olduğu için, deri hastalığına yakalanarak topluluk dışına atılan kişi de o olur (5:1-4).
12:16 Paran Çölü’nde Vaat edilmiş Kenan topraklarının en güneyindeki bölge. Halk, yakında toprakları ele geçirme fırsatına kavuşacaktı.
13:1-2 Kenan ülkesini araştırmak için bazı adamlar gönder Bkz. Yşu.2:1-24’e ait notlar. RAB bu buyruğu, halkın isteği üzerine vermiştir (Yas.1:22-23).Araştırmanın amacı, toprağın verimliliğini ve orada yaşayan halkların gücünü öğrenmeye yönelikti. Bu iki konu ile ilgili olarak RAB zaten önceden vaatte bulunmuştu (“süt ve bal akan ülkeye”, Çık.3:17 ; “kendi halkım yapacak ve Tanrınız olacağım”, Çık.6:7).
13:6 Kalev doğuştan İsrailli değildi, Kenaz soyundan (32:12) gelen bir Edomlu’ydu (Yar.36:9,11) ; ancak Yahuda oymağından sayıldı (bkz. 14:24’e ait not).
13:16 Hoşea ‘kurtuluş’, Yeşu ‘RAB kurtuluştur’ anlamına gelir.
13:21 Ülkenin güney ucundan (Zin Çölü’nden) başlayarak en kuzeydeki noktaya uzanan bir yolculuk yaptılar (34:8). 800 km’lik bu yolculuk kırk gün sürdü (13:25).
13:22 Anakoğulları’ndan Anaklılar’ın iri yapısı casusları dehşete düşürecektir (13:32-33). Ancak daha sonra Kalev, imanı sayesinde bu halkı kentlerinden kovacaktır (Yşu.15:14). Hevron’a Vaat edilen topraklarda gördükleri ilk kent. Ataları dört yüz yıl önce bu kentte konaklamıştı (bkz. Yar.13:18; 25:9). O zamanlar Hevron, yalnızca çoban ve sığırtmaçların konaklayıp ticaret yaptığı bir yerdi. Soan Kenti’nden Tanis Kenti olduğu tahmin edilmektedir.
13:24 Eşkol ‘Salkım’ anlamına gelir.
13:26 Kadeş’e Bkz. Yar.14:7’ye ait not.
13:27 süt ve bal akıyor Bkz. Çık.3:8 ve Yas.6:3’e ait notlar.
13:32-33 Vaat edilen topraklar Tanrı’nın bir armağanıydı. Oraya girmenin mümkün olmadığını söylemekle aslında RAB’bin vaadini hiçe sayıyorlardı (krş. 10:29).
14:1 Casusların imansızlıkla söylediği sözler halkı önce yas tutmaya, sonra RAB’be başkaldırmaya yönlendirdi. Halk RAB’bin yaptığı tüm mucizeleri unuttu ve O’nun gücünden şüphe etti. İmansızlıklarından dolayı ölmeyi bile tercih ettiler (14:2).
14:2,29 söylenmeye Bkz. Giriş; ayrıca bkz. Çık.15:24’e ait not.
14:3 çocuklarımız Aslında çölde geçirecekleri kırk yılın sonunda yalnızca çocukları hayatta kalacaktı (bkz. 14:31-33).
14:10 RAB’bin görkemi Bkz. 14:21-22; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Tanrı’nın Yüceliği, s,107.
14:12 seni... bir ulus kılacağım Tanrı, Mısır’dan çıkıştan sonra ikinci kez Musa’ya, Musa’nın önderliğinde yeni bir halk oluşturmaktan söz etmektedir (bkz. Çık.32:10 ve ilgili not).
14:13-19 Musa, düşmanların, RAB’bin halkını bu topraklara sahip kılacak güçte olmadığını söyleyeceklerinden korkar, RAB’bin adının küçümsenmesine razı olmaz. Gücüne ve merhametine güvendiği RAB’be, halkına sadık kalacağı ve onları yola getireceğine dair sözlerini hatırlatır (bkz. Çık.20:6; 34:6-7 ve ilgili notlar).
14:22 on kez Söz konusu on olay muhtemelen şunlardır: (1) Çık.14:10-12; (2) Çık.15:22-24; (3) Çık.16:1-3; (4) Çık.16:19-20; (5) Çık.16:27-30; (6) Çık.17:1-4; (7) Çık.32:1-35; (8) Say.11:1-3; (9) Say.11:4-34; (10) Say.14:3.Ancak ‘birçok kere’anlamında kullanılmış da olabilir.
14:24 Doğuştan İsrailli olmayan Kalev’in imanı özellikle övgüye lâyıktı (bkz. 13:6’ya ait not).
14:28-37 Halk, Kenan topraklarında kılıçla ölmektense çölde ölmeyi tercih ettiğini söyleyerek çekeceği cezayı kendisi belirlemiş oldu. Gerçekten de, Yeşu ile Kalev hariç (14:30), yirmi ve üstü yaştaki herkes vaat edilen topraklara giremeden çölde ölecekti (14:29). İsrailliler’in, RAB’bin toprakları ele geçirme buyruğuna karşı gelmeleri, ölüm cezasıyla sonuçlanan en büyük isyanlarıydı.
15:2 ülkeye girince RAB, imansızlığı ve başkaldırısı yüzünden halkı cezalandıracak, ancak İbrahim’e verdiği vaadi (Yar.12:7) de gerçekleştirecektir.
15:14 yabancı Bkz. 9:14’e ait not. Tanrı’nın İbrahim’e verdiği kutsama vaadi tüm halkları kapsıyordu (bkz. Yar.12:2-3’e ait not).
15:20 Böylelikle, her bereketin RAB’den geldiği ve tüm ürünlerin O’na ait olduğu kabul edilmiş olacaktı.
15:22-23 Bkz. Lev.4:2’ye ait not.
15:30 bilerek günah işlerse Tanrı, buyruğunun küçümsenmesini küfür sayar ve bu meydan okuma yüzünden kişiyi cezalandırır. Halkın (14. bölümde) suçlu bulunmasının nedeni bu buyruğa uymamasıydı (ayrıca bkz. 15:32-36 ve ilgili not). halkın arasından atılmalı Bkz. Çık.12:15’e ait not.
15:32-36 RAB’bin Sina Dağı’nda halkıyla yaptığı antlaşmanın işareti olan Şabat Günü’nün kutsallığını bozmanın cezası ölümdü (bkz. 15:30’a ait not; Çık.31:15; 35:2). Bu uygulamaya ilişkin kurallar, Mesih’in dönemine kadar RAB’bin asıl amacı gitgide göz ardı edildiği ve amaçtan çok kurallara önem verildiği için oldukça çarpıtılacaktır. İsa Mesih, birçok kere Ferisiler’e bu konuda karşı çıkacaktır (bkz. örn. Mat.12:1-14); bu yüzden Ferisiler, Şabat Günü kurallarını bozduğu için İsa’nın öldürülmesi gerektiğini savunacaklardır.
15:38-39 Krş. Yas.6:4-9 ve ilgili notlar. Giysilerin üzerine takılan püsküller çoğu kez kişiyi tanımlamak veya temsil etmek amacıyla kullanılırdı. Peygamberler, krallara iletecekleri bildirileri “püskül “eşliğinde yollarlardı; püskül, bildiriyi gönderen kişinin kimliğini belirtirdi. Başörtülerin üzerindeki püsküller, okunacak olan Tevrat metinlerine dokundurulur ve böylece okuyan kişinin Tevrat’a göre yaşadığı belli edilirdi. Burada kâhinlerin giydiklerini andıran püskül, İsrail halkının Tanrı’ya “ait” olduğuna ve halkın Yasa’ya itaat etmeye çağrıldığına işaret eder.
15:41 Tanrı, halkını Mısır’daki kölelikten, kendisiyle itaat ve sevgiye dayanan yakın bir ilişkide olmaları amacıyla kurtarmıştı (bkz. Çık.20:2 ve ilgili not); aynı durum İsa’ya iman edenler için de geçerlidir (bkz. 1Ko.6:19-20).
16:1-11 Korah, Kehat’ın soyu aracılığıyla Levi soyundan geliyordu. Kehatlı olduğu için ona Buluşma Çadırı’nda hizmette önemli görevler verilmişti (4:1-20), ancak o daha yüksek bir konum ve güç istedi. Korah ve yandaşlarının başkaldırısı, halkın öbür yakınmaları gibi, hem RAB’bin sözüne (çünkü RAB Levililer’e belli konum ve görev vermişti; bkz. 8. bölüm) hem de RAB'bin sağlayışına (çünkü RAB Musa’yı önder olarak görevlendirmişti; 16-17. bölümler) yöneliktir (ayrıca bkz. Rom.13:1-7).
16:6 buhurdanlar Bkz. Lev.10:1’e ait not.
16:12-13 Musa’yı, RAB’bin vaat ettiği topraklarla ilgili sözlerini kullanarak suçlamaları dikkat çekicidir.
16:18-21 RAB, yanmakta olan buhurdanlar getirdikleri için kâ-hinlik görevine sahip olacaklarını zanneden bu kişilerin canlarını ateşle alacaktır (bkz. 16:35).
16:19 RAB’bin görkemi Bkz. Bilgi Kutusu: Tanrı’nın Yüceliği, s.107.
16:25 Korah iki yüz elli kişinin (16:35) yanından ayrılmış, uzakta, Datan’laAviram’ın yanında Musa’ya karşı çıkmayı sürdürüyordu.
16:32 Korah’ın oğullarının hepsi ölmediğine göre (26:11), bazılarının, babalarının bu hareketine katılmadığı anlaşılıyor.
16:37-40 İki yüz elli hainin buhurdanlarını, kömürleşmiş kalıntıların içinden çıkartıp gözü kâhinlikte olanlara uyarı olmak üzere sunağın kaplanacağı tunç levha haline getirdiler.
16:42 RAB’bin görkemi Bkz. Bilgi Kutusu: Tanrı’nın Yüceliği, s.107.
17:1-13 Harunoğulları’na verilen kâhinlik görevinin RAB tarafından onaylandığını gösteren olayların üçüncüsüdür; ilki Tanrı’nın Korah’ı yargılaması (16:1-35), ikincisi ise, başkaldıranların buhurdanlarının simgesel kullanımıdır (16:36-50).
17:3,8 Korah’ın başkaldırısına verilen geniş destek yüzünden, yapılacak sınama kuşkuya yer vermemeliydi.
17:4 Levha Sandığı’nın Bkz. 1:50’ye ait not; 17:7-8,10; ayrıca bkz. Çık.25:22’ye ait not.
17:10 Levha Sandığı’nın önüne Harun’un değneği, böylece Yasa Levhaları (bkz. Çık.25:16’ya ait not) ve man ekmeğinin bulunduğu testinin (Çık.16:33-34; İbr.9:4) yanına koyulur. Değnek, Harun soyundan gelen kâhinlerin RAB’bin hizmetindeki yerini sorgulamaya cüret edenlere kanıt olarak göstermek üzere saklanır.
17:12 Halk en sonunda Harun’un görevine karşı çıkmakla günah işlediğinin farkına vardı. Halk ağıt yakmakta haklıydı; RAB’bin kutsal Buluşma Çadırı’na ve hizmetkârlarına karşı işlenen günahlar ölümle cezalandırılırdı.
18:1-7 RAB’bin öngördüğü kâhinlik düzeni, halkın ilahi yargıdan kurtulması için tek yoldu (krş. Mez.99:6-8); bu büyük sorumluluk artık kâhin olarak seçtiği Harun ile ailesi üzerindeydi.
18:7 Kutsal Yer’e yaklaşabilmek ve RAB’bin önünde hizmet edebilmek hem büyük sorumluluk hem de büyük bir ayrıcalıktı.
18:8 pay Çünkü onlar Tanrı’ya halk adına hizmet ediyorlardı (bkz. Lev.6:14-7:36). Tanrı, Levililer ile kâhinlere topraktan pay vermediği için (18:20) ihtiyaçları özenle karşılanmalıydı (bkz. Lev.27:30 ve ilgili not).
18:11 Bkz. Lev.22:4-8.
18:12-13 Yeni Antlaşma’da, Tanrı’nın sözüne hizmet edenlerin de buna uygun bir karşılık almaları gerektiği belirtilir (bkz. örn. 1Ko.9:7-11 ve ilgili notlar; Gal.6:6; 1Ti.5:17).
18:16 kutsal yerin şekeline göre Bkz. Çık.30:13’e ait not.
18:19 bozulmaz bir antlaşmadır İbranice’den birebir çevirisi: “tuz antlaşmasıdır”.
19:2 kızıl bir inek Kutsal sunakta kesilen kurbanlık boğa yerine ordugâhın dışında kesilecek ve külleri temizlenme suyu için kullanılacaktır. Öbür sunulardan farklı olarak bu tür sunuda kurban, kanı ve sakatatıyla birlikte tümüyle yakılır (19:5).
19:12 temizlenme suyuyla kendini arındıracak Kızıl ineğe ait küller ordugâhın dışında tutulur ve ihtiyaç halinde suya karıştırılırdı; ölüye dokunan kişiler bu suyu kullanarak dinsel açıdan arınırlardı.
19:13 RAB’bin Konutu’nu kirletmiş Bu temizlenme yolundan bilerek kaçınan kişi, kendi üzerine yargı getirdiği gibi çadırın kutsallığını da kirletmiş olurdu. İsrail’den atılmalı Bkz. Çık.12:15’e ait not.
19:14 Ölüye yakın duran kişiler de murdar hale gelirdi.
19:18 mercanköşkotunu... suya batıracak... serpecek Krş. İbr.9:13-14.
20:1 birinci ay Mısır’dan çıkışlarının kırkıncı yılı (bkz. 1:1 ve 9:1’e ait notlar). Çölde geçen yılların tüm detayı verilmez (bkz. 32:13). Kadeş’te Bkz. Yar.14:7’ye ait not. İsrailliler başkaldırıda bulundukları yer olan Kadeş’e geri dönmüşlerdi ( 13-14. bölümler), vaat edilmiş topraklar bir kere daha önlerindeydi ve onlar yine başkaldıracaklardı.
20:6 RAB’bin görkemi Bkz. Bilgi Kutusu:Tanrı’nınYüceliği, s.107.
20:7-12 Krş. Çık.7:17; 17:7-17 ; Mez.106:33 ve ilgili not; 114:8 ve ilgili not.
20:13 Meriva ‘Çıkışma’ anlamına gelir. Kırk yıl önce kayadan ilk defa su çıktığı zaman da aynı ad kullanılmıştı ( ‘deneme’ anlamına gelen “Massa” adıyla da anılır; bkz. Çık.17:7 ve ilgili not; Mez.95:8 ve ilgili not).
20:14 Kardeşin İsrail Edomlular, Yakup’un kardeşi Esav’ın soyundan geliyorlardı (bkz. Yar.36:1 ve ilgili not).
20:17 Kral yolundan Şeria Irmağı’nın doğu yakasından geçen veArabistan’dan Şam’a doğru uzanan, kuzey güney yönündeki ana ticaret yolu.
20:20 kalabalık ve güçlü bir orduyla Edom’un güç gösterisi sonucunda İsrailliler kardeş ulusla çarpışma tehlikesini göze alamayıp geri döndüler. RAB, İsrailliler’e Edom topraklarından bir tek yer bile almalarını yasaklayacaktır (bkz. Yas.2:4-6).
20:22 Hor Dağı’na Edom sınırına yakın (20:23).
20:29 Harun’un ve ardından Musa’nın ölümü, bir kuşağın sona erdiğine işaret ediyordu.
21:1-3 Kenanlılar’a karşı girişilen ilk savaş, muhtemelen İsrailliler’e yönelik akınlar düzenleyen Arat Kralı’nın kışkırtması sonucunda başladı. İsrailliler, RAB’bin vaat edilen topraklara girme buyruğuna itaat etmeyince Amalekliler ve Kenanlılar tarafından bozguna uğratılmışlardı. O tarihten sonra kazandıkları bu ilk zaferle, RAB’bin önderliğinde savaşarak vaat edilen topraklara girecekleri yeni bir döneme başlamış oldular (14:41-45).
21:1 Negev’de Bkz. Yar.12:9’a ait not.
21:3 Horma ‘Büsbütün yok etmek’veya ‘koşulsuz adamak’anlamına gelir. İsrailliler’in daha önce yenilgiye uğradıkları yerdir (krş. 14:45).
21:4 Halk, Musa’nın Edom’la savaşmamasına bir anlam veremiyordu (bkz. 20:20’ye ait not). Zafer coşkusu içindeydiler veArat Kralı karşısında kazandıkları zaferin RAB’bin bir lütfu olduğunu unutmuşlardı (21:2); şimdi bir kez daha başkaldırmak üzereydiler.
21:5 bu iğrenç yiyecekten de tiksiniyoruz! Sabırsızlık, en sonunda halkı Tanrı’ya küfür etmeye, Musa’yı reddetmeye ve “gökten gelen ekmekten” (Çık.16:4; bkz. ilgili not) tiksinmeye kadar götürdü. Bu sözler man ekmeğine karşı takındıkları olumsuz tavırların en kötüsüydü (bkz. 11:7’ye ait not) ; çünkü gökten verilen ekmeği reddetmek, Tanrı’nın lütfuna sırt çevirmek demekti (krş. Yu.6:32-35,48-51,58).
21:8-9 Bkz. Yu.3:14-15.
21:10-13 Halk, Edom topraklarının sınırı boyunca ilerleyerek Moav’laAmor arasındaki sınırı oluşturanArnon Irmağı’na doğru yola koyuldu.
21:12 Zeret Vadisi’nde Bkz. Yas.2:13’e ait not.
21:14 RAB’bin Savaşları Kitabı’nda Bu kitabın adı Eski Antlaşma’da yalnızca burada geçer. Kitap muhtemelen RAB’be övgü amacıyla yazılmış savaş ezgilerinin bir derlemesiydi (bkz. 10:3’e ait not).
21:16 onlara su vereceğim Yeterli miktarda su bulamamak, çöl yolculuğu boyunca süregelen bir sorundu (bkz. 20. bölüm; Çık.17. bölüm). Beer’e ‘Kuyu, sarnıç’ anlamına gelir.
21:21-26 Amor, Şeria Irmağı’nın doğu tarafındaydı veArnon Irmağı’ndan (Lut Gölü’nün orta noktası) Lut Gölü’nün yaklaşık 40 km kuzeyinde Şeria Irmağı’na dökülen Yabbuk Irmağı’na kadar uzanıyordu. İsrailliler Amorlular’dan, topraklarından serbestçe geçmek için izin istediler (krş. 20:14-19). Bu isteği geri çeviren kral ağır bir bozguna uğratıldı.
21:33 Başan’a Celile Gölü’nün kuzeydoğusunda yer alan bir bölge.
21:35 Og’la... yok etti İsrailliler artık Şeria Irmağı’nın doğu yakasını, Moav’dan Hermon Dağı’nın yakınlarındaki Başan tepelerine kadar ele geçirmişlerdi. Sihon ve Og’a karşı kazandıkları zaferler, ezgilere (Mez.135:11; 136:19-20) konu oldu ve Fısıh kutlamalarında RAB’bin yaptıklarının hatırlandığı anma törenlerinin ayrılmaz bir parçası haline geldi.
22:1 İsrailliler, Şeria Irmağı’nın doğusunda ve Lut Gölü’nün hemen kuzeyinde bulunan toplanma alanlarına geri dönmüşlerdir. Eriha’dan başlamak üzere Kenan topraklarına yapacakları saldırılarda bu noktayı karargâh olarak kullanacaklardır.
22:5 İsrailliler’i askeri yöntemlerle durduramayacağını anlayan Balak (22:4), ünlü falcı Balam’ı çağırtır; onun yardımıyla İsrailliler’e karşı koymaya çalışır (22:6-7). Balam’ın Kutsal Kitap’ta yer almayan bir kehanetinden, Şeria Irmağı’nın doğusu ve Yabbuk Irmağı’nın kuzeyinde Deir’Alla’da ortaya çıkarılan İÖ altıncı yüzyıla ait Aramice bir metinde söz edilir. Petor’da Kuzeybatı Mezopotamya’da yer alan bölgenin adınaAsur yazıtlarında da rastlanmaktadır.
22:8 Bkz. 31:7-8,15-16; Yas.23:3-6; Yşu.13:22; 24:9-10; Neh.13:1-3; Mik.6:5; 2Pe.2:15-16; Yah.11; Va.2:14. Burada ve 18. ayette ( “Tanrım RAB’bin”) Balam’ın kullandığı bazı ifadeler her ne kadar onun İsrail’in Tanrısı’na iman ettiğini düşündürse de, aslında herhangi bir ilahın adına konuştuğunu kabul etmek daha doğrudur.
22:12 onlar kutsanmış halktır İsrail halkı, RAB’bin İbrahim’e vaat ettiği kutsamanın koruması altındaydı (bkz. Yar.12:2-3’e ait not).
22:19-20 RAB bir konuyla ilgili bir vahiy verdikten sonra başka vahiy beklenmemelidir (bkz. 1Kr.13. bölüm); Balam’ın RAB’den yeni bir vahiy beklemesi, gerçekte Balak’ın arzusunu yerine getirmek istediğini gösterir. Ancak Balam İsrail’in Tanrısı RAB’bin, karşısına aldığı sözde ilahlardan olmadığını, O’nun sözünün kendisininkinden daha etkin olduğunu öğrenecektir (21:22-35; 23-24. bölümler).
22:35 yalnız sana söyleyeceklerimi söyleyeceksin Balam böylece görevinin ciddiyetinin farkına vardı; RAB’bin söyleyeceği sözleri artık değiştirmeye cesaret edemeyecekti (bkz. 23:12, 19-26).
22:40 Kurban parçalarının Balam’a gösterilmesinin nedeni, falcılıkta karaciğerden yararlanması olabilir.Ancak Balam, RAB’bin sözünü duyunca bunlara güvenmekten vazgeçecektir (24:1).
23:1 yedi sunak... yedi boğayla yedi koç Bkz. 24:1. Yedi sayısı, halk arasında mükemmelliği temsil eden önemli bir sayı olarak görülüyordu. Falcılıkta kullanması için Balam’ın çok sayıda hayvandan elde edilen ciğere ve başka organlara ihtiyacı vardı.
23:8 İsrailliler dünyanın öbür halklarına benzemiyordu (23:9); onlar RAB’bin halkıydı ve RAB, halkına lanet okunmasına izin vermemişti (ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25).
23:10 İsrailliler’i lanetlemeye gelen Balam, şimdi onların kutsamalarına ortak olmak istiyordu (ancak bkz. 31:8).
23:13 Balak, kalabalığın tümünün görünmesini engelleyen bir gözetleme noktası seçerek İsrailliler’in Balam üzerindeki etkisini zayıflatmayı ummuş olmalı.
23:21 Aralarındaki kral olarak adına sevinç çığlıkları atıyorlar RAB’bin İsrailliler’in kralı olduğunun ilk kez Balam tarafından açıkça dile getirilmesi ilginçtir (ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370). Mutlak yetki sahibi ve her şeye egemen olan Tanrı, halkını yepyeni ve şaşırtıcı bir yolla kutsamak amacıyla putperest falcı Balam’ı da kullanmıştır.
23:22 yaban öküzü Eski Ortadoğu’da bir güç simgesiydi (ayrıca bkz. 24:8; Bilgi Kutusu: Mecazlar, Benzetmeler, s.1173).
24:1 Balam’ın falcılık ve büyücülük yaptığı burada açıkça dile getirilir (bkz. 22:40 ve 23:1’e ait notlar).
24:2 Tanrı’nın Ruhu onun üzerine inince Krş. Hak.3:10’a ait not. Tanrı, putperest bir falcı aracılığıyla sözlerini ileterek halkı için amaçladıklarını yerine getirir.
24:6-7 Balam burada, İsrailliler’in vaat edilen topraklara yerleştikleri zaman kavuşacakları bereketlerden söz etmektedir. Yaptığı tanımlama Aden bahçesini anımsatır.
24:7 Agak’tan Amalek krallarına verilen genel ad (krş. 1Sa. 15:32-33; ayrıca bkz. 14:45; Çık.17:8-13).
24:9 Seni kutsayan kutsansın... lanetlensin! Balam, Tanrı’nın İbrahim’e verdiği vaadi tekrarlar (Yar.12:2-3; bkz. ilgili not).
24:14 gelecekte İbranicesi genellikle uzak geleceğe, yani Mesih’in geldiği döneme işaret eder.
24:17 önder İbranice’den birebir çevirisi: “asa”. yıldız... önder Bu sözler önce Davut’un gelişiyle, sonra da nihai olarak Mesih’in gelişiyle gerçekleşir. İsrailliler’in gelecekteki yüce kurtarıcısı burada, bir yıldız gibi olacak (krş. 2Pe.1:19; Va.22:16), kraliyet asası taşıyacak ve halkının düşmanları karşısında zafer kazanacak biri olarak tanımlanır (bkz. 24:19; krş. Yar.49:8-12). Şetoğulları’nın Muhtemelen eski Mısır kaynaklarında Şutu halkı olarak geçen, Moav’ın eski yerleşimcileridir (bkz. Yer.48:45-46 ve ilgili not).
24:20 Amalek halkı... birinciydi İsrailliler’e saldırarak RAB’bin halkıyla ilgili amacına karşı duran ilk halktı (bkz. Çık.17:8-13).
24:21 Kenliler’i Musa’nın Kenli olan kayınbabası ayrıca Midyanlılar’la akraba olduğundan (bkz. Çık.2:16), Balam burada Midyanlılar’dan söz ediyor da olabilir (22:4,7). Kenliler, birçok yerde İsrailliler’in müttefiki olarak geçer (bkz. örn. Hak.1:16; 4:11; 1Sa.15:6 ve ilgili not).
24:24 Kittim Muhtemelen eski Kıbrıs’ta bulunan Kition Kenti.
25:1-18 İsrailliler’e lanet okuyamayan Balam (bkz. 22:5,8’e ait not), onları Kenan ilahı Baal adına yapılan ve cinsel ahlâksızlık içeren verimlilik törenleriyle ayartır (bkz. 31:8,16).
25:1 Şittim’de Eriha’nın karşısında, Şeria Irmağı’nın öbür yakasındaki bölgeye verilen başka bir addır (bkz. Yşu.2:1). zina etmeye Bu ahlâksızlık, başka ilahlara tapınmayı da içeriyordu (25:2-3; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Ruhsal Zina, s.1255).
25:9 Baal’a tapınmanın sonucunda ölenlerin sayısı, Korah’ın başkaldırısında ölenlerin sayısını aşar (bkz. 16:49).
25:10-13 benim adıma büyük kıskançlık duydu Krş. Çık.20:4-6; ayrıca krş. amcaları Nadav ile Avinu, Lev.10:1-3 ve ilgili notlar. RAB, Pinehas’ın bu gayretinden ötürü ona ve soyundan gelenlere kalıcı bir kâhinlik vaat eder (bkz. Yar.9:9-10’ a ait not).
25:16-17 Midyanlılar’ı düşman say Çünkü İsrailliler’in ayartılmasına katkıları olmuştu ve başından beri Balak’la işbirliği içindeydiler (bkz. 22:4,7; ayrıca bkz. 31:1-24).
26:1-51 Savaşabilecek durumdaki erkeklerin ilk sayımı yaklaşı k kırk yıl önce yapılmıştı. Harun öldüğü için (bkz. 20:28), Musa’ya Harun’un oğlu Elazar yardım etti. Her oymağın önde gelen boyları listelendi. Oymakların yarısının nüfusunun arttığı görülürken, önemli oymakların yarısının nüfusunun azaldığı görülür (örn. Ruben, Korah’a verdiği destek yüzünden Tanrı’nın yargısına uğramış olabilir;.
26:9 Datan’laAviram’dı Bkz. 16:1-7 ve ilgili not; krş. Yah.11 ve ilgili not.
26:14 En büyük nüfus kaybı Şimon oymağında görülür. Zimri, Şimon oymağındandı (25:14). Muhtemelen o dönemde (25. bölüm) yaşanan bir salgın hastalıkta ölen 24 000 kişinin çoğu da Şimonoğulları’ndandı. Bu olay yakın bir tarihte gerçekleştiği için bu oymak, henüz Rubenoğulları gibi sayıca eski haline kavuşamamıştı.
26:19 Yahuda’nın itaatsizlik eden oğullarının soyları tükendi (bkz. Yar.38:1-10).
26:20 Peres Davut’un, dolayısıyla İsa Mesih’in atalarından biri (bkz. Rut 4:18-22 ve ilgili not; Mat.1:1-3).
26:33 Selofhat’ın... kızları Bkz. 27:1-11; 36:1-12.
26:51 Yaklaşık kırk yıl boyunca yaşanan olumsuzluklara rağmen, ilk sayımdan beri nüfustaki azalma önemsenmeyecek kadar azdır. Bu da Tanrı’nın İbrahim’e ve soyundan gelenlere verdiği vaade bağlı kaldığını gösterir (bkz. Yar.12:2-3).
26:53-56 Bkz. 33:54.
27:5 Bu ayet İsrail’de davaların hangi yöntemle çözüldüğünü gösterir. Davalarda öncelikle genel yasalar uygulanırdı; özel durumlarda ise ileri gelenlerle birlikte Musa’ya başvurulur, Musa da RAB’be danışır ve O’nun kararını beklerdi (bkz. 36. bölüm).
27:12-23 Kadınların toprak mirasından pay alma isteğinin (27:1-11) ardından, RAB’bin Musa’nın vaat edilen topraklara giremeyeceğini bildirmesi (27:12-14) dikkat çekicidir. Sadece erkeklere ait olan miras hakkı konusunda kadınlara ayrıcalık tanınmasına rağmen, günahının büyüklüğünden ötürü Musa’ya herhangi bir ayrıcalık tanınmaz.
27:15-16 bir önder atasın Musa’nın, vaat edilen topraklara girmeyeceği kendisine bir kez daha bildirildiğinde verdiği tepki, yerine geçecek kişi için dua etmek olur.
27:18 Yeşu’yu Kalev ile birlikte, İsrail’in çoğunun RAB’be vefasızlık ettiği bir dönemde öne çıkan Tanrı adamıdır (13-14. bölümler). RAB’bin önderlik için ikisinden birini seçmesi yerindeydi (krş. Çık.17:9-14; 24:13; 32:17; 33:11).
27:20 Musa hâlâ hayatta iken bu görevin Yeşu’ya devredilmesi, daha sonra başgösterebilecek bir karışıklığa engel olacaktır.
27:21 Urim Bkz. Çık.28:30 ve ilgili not; 1Sa.2:28.
28:1-8 Bkz. Çık.29:38-41; Lev.1-7. bölümler ve ilgili notlar.
28:11-15 Bkz. 10:10.
28:16-25 Bkz. Çık.12:15 ve 12:17’ye ait not; Lev.23:4-8.
28:26-31 Haftalar Bayramı, Mayasız Ekmek Bayramı’ndan elli gün sonra başlar (bkz. Lev.23:9-22). “Pentikost”, ‘elli’ demektir (bkz. Elç.2:1 ve ilgili not).
29:1-6 Boru Çalma Günü, kutsal bayramlar bakımından yoğun bir ay olan yedinci ayın (bkz. Lev.23:25) hemen başında kutlanırdı. O gün çalınan borular, halka günahlarından tövbe etmesi için bir çağrıydı ve RAB’le aralarındaki ilişkinin antlaşmaya dayalı olduğunu hatırlatıyordu (ayrıca bkz. Bilgi Kutusu:Antlaşma, s.25). Sonraki yıllarda bu gün, İsrail’in sürgünden dönüp yeniden gönence kavuşacağını hatırlatacak (bkz. Yşa.27:12-13) ve yılbaşı olarak kabul edilecektir.
29:12-34 Çardak Bayramı’nın her günü için farklı bir kurban sunma düzeni vardı (bkz. Zek.14:16’ya ait not).
29:40 Musa’nın bunları tekrar anlatması ( 28-29. bölümler), yetkiyi Yeşu’ya devretmesi için gerekliydi.Artık antlaşmanın yükümlülüklerinin yerine gelmesinden Yeşu sorumluydu.
30:1-16 Eski Antlaşma’da adaklarla ilgili en önemli bölümdür (bkz. Yas.23:21-23). Düşünmeden aceleyle adak adanmamalı (krş. Vai.5:2-6) ve adak mutlaka yerine getirilmeliydi.
31:1-2 atalarına kavuşacaksın Bkz. Yar.25:8’e ait not.
31:3 RAB’bin öcünü Midyanlılar, İsrailliler’i zina etmeye ve Baal’a tapınmaya ayartmıştı (bkz. 25:16-18).
31:6 Pinehas’ı Bkz. 25:8. Savaşa giderken yanına Buluşma Çadırı’na ait kutsal eşyaları alması, bunu RAB’bin savaşı olarak gördüğünü gösterir.
31:8 Balam’ı da... öldürdüler Balam büyü yoluyla yapamadığını (22-24. bölümler), Midyanlılar’a verdiği öğütle (31:16) neredeyse başaracaktı.
31:9-18 İsrailli askerler Midyanlı erkekleri öldürdüler, ancak kadınlara ve çocuklara dokunmadılar. Musa sadece Peor’daki ahlâksızlığa karışmamış bakirelerin sağ kalabileceğini buyurdu. Suçlu kadınlar ise İsrailli erkeklerin miras haklarını tehlikeye düşürebilecek erkek çocuklarıyla birlikte öldürüldü (31:15-17).
32:8 babalarınız da aynı şeyi yaptılar Musa bu oymakların topluluktan ayrılması sonucunda, halkın yine başkaldırarak vaat edilen topraklara girmeyi reddetmesinden ve böylece Kadeş’teki olayın tekrarlanmasından korkuyordu ( 13-14. bölümler).
32:12 bütün yürekleriyle ardımca yürüdüler Bkz. 14:24’e ait not.
32:33 Manaşşe oymağının yarısına Ruben ve Gad oymaklarının Şeria Irmağı’nın doğusuna yerleşmesine karar verildikten sonra, Manaşşe oymağının yarısının da onlara katılmaya karar verdiği anlaşılmaktadır.
32:41 Havvot-Yair ‘Yair’in yerleşim birimleri’ anlamına gelir.
33:1-49 Bu yerlerin çoğu çöldeki geçici konaklama alanlarıdır, bu yüzden yerlerini kesin bir şekilde belirlemek güçtür. Musa bunları RAB’bin buyruğuyla yazdığı için ciddi ve hatasız bir kayıt olduğu kabul edilmelidir. Bu liste, RAB’bin halkını vaat ettiği topraklara nasıl ulaştırdığını anlatır.
33:40 Negev Bkz. Yar.12:9’a ait not.
33:45 İyim’den İye-Haavarim’in öbür adı.
33:52 İsrailliler, Kenanlılar’a da Midyanlılar’a davrandıkları gibi davranacaklardı (31. bölüm). Putperestliğin cazibesine kolaylıkla kapılabileceklerinden dolayı, bu halkların putlarını tümüyle yok etmeleri son derece önemliydi (bkz. Çık.20:3-5).
33:54 Bkz. 26:53-56’ya ait not.
34:11 Kinneret Gölü Celile Gölü.
34:13-15 Bkz. 32. bölüm.
34:16-29 Vaat gerçekleşecek ve bu yeni oymak önderleri (1:5-16) toprakların paylaştırılması konusunda Elazar ve Yeşu’ya yardımcı olacaklardır.
34:19 Bkz. 13:6’ya ait not.
35:1-5 Levililer öbür oymakların aksine topraklardan pay almayacak (1:47-53), öbür oymaklara ait topraklara yerleşeceklerdi (bkz. Yar.49:5,7 ve ilgili notlar; Yşu.21. bölüm).
35:6-15 Ülkeye dengeli biçimde dağılmış olması için bu kentlerin üçü Şeria Irmağı’nın doğusundan, öbür üçü de Kenan’dan seçilecekti (bkz. Yşu.20. bölüm).
35:21 öcünü alacak kişi Bkz. Yşu.20:3’e ait not.
35:25-28 Bkz. Yşu.20:6’ya ait not.
35:25 geri göndermeli Suçlanan kişinin, davasının görülmesi için olayın gerçekleştiği kente koruma altında gönderildiği anlaşı lmaktadır.
35:33 Kan dökmek ülkeyi kirletir Bkz. Yar.4:10’a ait not.
36:1-13 RAB Musa’ya, erkek çocuğa sahip olmayan babaların kızlarının topraktan miras alabileceğini buyurmuştu (bkz. 27:1-11). Ancak aile mirasının “bir oymaktan öbür oymağa geçmemesi” için kadın mirasçılar kendi oymaklarına bağlı erkeklerle evlenmeliydiler (36:9).
36:4 özgürlük yılı Bkz. Lev.25:10 ve ilgili not.
1:1 Arava’da Şeria Vadisi (Celile Gölü’nden Lut Gölü’nün güney ucuna kadar) ileAkabe Körfezi’ne inen vadiyi içine alan bölgedir. Suf’un... Paran... Tofel, Lavan, Haserot ve Di-Zavah Sina’dan Moav topraklarına uzanan yol boyunca yer alan kentler (bkz. örn. Say.12:16 ve ilgili not).
1:2 Horev’den Yasa’nın Tekrarı’nda Sina Dağı’nın bu adı kullanılır (tek istisna 33:2’dedir). Kadeş-Barnea’ya Krş. Say.13-14. bölümler; bkz. Yar.14:7’ye ait not. Seir Dağı Bkz. Yar.36:8; Hez. 35:2’ye ait notlar.
1:3 kırkıncı yılın İsrailliler’in Mısır’dan çıktıkları yıldan itibaren (bkz. Say.1:1’e ait not). İsrail halkı, Sina Dağı’nda iki yıl kalmış (Say.10:11), RAB’bin vaat edilmiş toprakları ele geçirme buyruğuna uymadığı için cezalandırılıp otuz sekiz yıl boyunca çölde göçebe olarak yaşamıştır (bkz. 2:14; 8:2-5; Say.14:29-35; 32:13; Elç.7:36; İbr.3:7-19). on birinci ayının Miladi takvime göre ocak ortası ile şubat ortası arası.
1:4 Sihon’u... Og’u Bkz. Say.21:21-26,35’e ait notlar. Heşbon’da Bkz. Yşa.15:4’e ait not.
1:5 bu yasayı RAB’bin Musa’ya Sina Dağı’nda bildirdiği antlaşmaya uygun bir yaşam sürmek için gerekli öğretilerin tümü (bkz. Çık. 20-31. bölümler; Levililer Kitabı; Say.1-10. bölümler). Bu öğretiler, İsrailliler’in Kenan topraklarında karşılaşacağı yeni koşullara uygun olarak yorumlanıp özetlenir. Yasa’nın Tekrarı, antlaşmanın yenilenme (ve güncellenme) belgesidir ve bu çerçevede okunup anlaşılmalıdır.
1:6 Tanrımız RAB İsrailliler’e, mutlak egemenin RAB olduğu ve O’nunla aralarındaki özel ilişki hatırlatılmaktadır. Tanrı’nın, eylemleri ve sözleriyle, kendini halkının Çobanı, Savaşçısı, Kralı, Yargıcı olarak açıklaması, halkın Tanrı’yı ve Tanrı’nın önündeki konumunu kavraması içindir.
1:7 Bkz. Yşu.1:4. Vaat edilmiş topraklar coğrafi bölgelerine göre tanımlanıyor. Bu tanım, ilk önce İbrahim’e verilen (Yar.15:18-21), ardından sadece İshak’ın soyu (Yar.26:2-4) ve sonrasında da Yakup’un soyu için geçerli olan vaatle uyumludur (Yar.35:11-12 ; bkz. 1:8). Büyük Fırat Irmağı’na kadar uzanan Kenan toprakları ile Lübnan, vaat edilen toprakların kuzey kesimini oluşturur. “Amorlular’ın dağlık bölgesi” de, bu toprakların orta ve güney kısımlarıdır. Arava’da Bkz. 1:1’e ait not. dağlık bölgede Kuzeyden güneye uzanan bu dağlar bölgeyi ikiye ayırıyordu. Şefela’da Akdeniz’e uzanan tepeler. Negev’de Bkz. Yar.12:9’a ait not.
1:9-18 Bkz. Çık.18:13-26; krş. 16:18-20.
1:10 göklerdeki yıldızlar kadar Bkz. 10:22; 28:62; Yar.13:16 ve ilgili not; 15:5 ve ilgili not; 22:17; 26:4; Çık.32:13.
1:19-46 Bkz. Say.13-14. bölümler ve ilgili notlar.
1:21 RAB’bin, halkına verdiği toprak vaadi kitabın temalarından biridir (bkz. 3:20 ve 12:9’ a ait notlar). RAB’bin size söylediği gibi RAB İsrailliler’den sözüne güvenmelerini ve itaat etmelerini beklemektedir (bkz. 4:1). Korkmayın, yılmayın Bkz. 31:8; Yşu.1:9; 8:1; 10:25; Yşa.41:10,13 ve 43:1’e ait notlar. Korku, İsrail halkının RAB’bin buyruğuna uymasına sıkça engel oluşturmuştur (bkz. örn. Say. 13-14. bölümler).
1:23 on iki Bu kişilerin adları Say.13:4-15’te bulunur.
1:24 Eşkol Vadisi’ne Bkz. Say.13:23.
1:27 Bkz. Çık.15:24’e ait not. Halkın bu sözlerinin ne kadar yersiz olduğu açıktır: RAB onları Mısır’daki kölelikten kurtarmış ve onlara daima lütuf ve merhamet göstermiş, onların ihtiyaçlarını karşılamıştır (bkz. Giriş).
1:28 Anaklılar’ı İsrailliler’in “dev” olarak tanımladığı, Kenan topraklarının eski yerleşimcileri (bkz. 2:10,21; 9:2; Say.13:32-33).
1:29 korkmayın, yılmayın Bkz. 1:21’ e ait not.
1:30-31 Mısır’da... yaptıklarının Bkz. Çık.14:1-15:19. Tanrınız RAB’bin... sizi... taşıdığını Bkz. Çık.19:4; krş. Yşa.40:11.
1:33 geceleyin ateşte, gündüzün bulutta RAB, İsrailliler’i çöldeki yolculukları boyunca yönlendirmişti (bkz. Çık.13:21 ve ilgili not; 40:34-38).
1:36 Kalev Bkz. Say.13:30-14:38; Yşu.14:6-15. bütün yüreğiyle Bkz. Say.14:24’e ait not.
1:37 Sizin yüzünüzden Bkz. 3:26; 4:21; Say.20:9-13; 20:11’e ait not; 27:12-14. Tanrı, hem günah işleyen Musa’ya hem de onun günah işlemesine neden olan halka öfkelenmişti. Aslında RAB’bin bu sözleri Musa’ya neredeyse kırk yıl önce söylenmiştir ; ancak Musa iki olayı birleştirerek hem halkın ve kendisinin günahını hem de Tanrı’nın antlaşmada verdiği vaatlere olan sadakatini vurgulamayı amaçlamıştır.
1:39 küçükleriniz... iyiyle kötüyü ayırt edemeyen Bkz. Yar.2:9 ve Yşa.7:15’e ait notlar. Yeni neslin, vaat edilen topraklara girdiğinde, tıpkı iyiyle kötüyü bilmeyenAdem ile Havva’nın Tanrı’nın sözüne güvenmesi gerektiği gibi, Tanrı’nın sağlayışına güvenmesi gerekecektir.
1:43 RAB’bin buyruğuna karşı geldiniz Bkz. 1:26. İsrail halkı, önce RAB’bin vaat edilen topraklara girmeleri için verdiği buyruğa, sonra da küstahlık edip girmemeleri için verdiği buyruğa karşı gelerek günah işledi.
1:45 RAB’bin önünde Buluşma Çadırı’nda.
2:1-3:11 Bkz. Say.20:14-21:35 ve ilgili notlar.
2:1 Kızıldeniz Burada muhtemelen Akabe Körfezi kastedilmektedir (bkz. 1Kr.9:26’ya ait not). Seir dağlık bölgesinde Lut Gölü’nün güneyinde bulunan dağlık bölge.
2:5 Size onların ülkesinden hiçbir toprak parçası... vermeyeceğim RAB Musa’ya, İsrailliler’le aralarındaki kan bağından ötürü Edom’la (Esav’ın soyu), Moav’la ve Ammon’la (Lut’un soyu) savaşmamalarını buyurdu. Yalnızca Şeria Irmağı’nın doğusundaki Amor topraklarını ele geçireceklerdi (bkz. 2:9,19,24; 3:2).
2:6,28 para Bkz. 14:25’e ait not.
2:8 Eylat ve Esyon-Gever’den Akabe Körfezi’nin ucunda yer alan iki kent. “Arava’ya giden yol”, körfezin ucundan kuzeye ve Moav’ın doğusuna doğru uzanıyordu.
2:10 Anaklılar Bkz. 1:28’e ait not.
2:11 Refalılar’dan İri yapılı bir halk (bkz. 3:11).
2:12 Horlular Bkz. Yar.14:6’ya ait not. RAB’bin... kendilerine verdiği Burada, ya Şeria Irmağı’nın doğu yakasındaki bölgeler (bkz. 2:24-3:20) ya Kenan toprakları ya da her iki bölge söz konusudur.
2:13 Zeret Doğudan gelerek Lut Gölü’nün güney ucuna dökülen bir dereydi. Edom ile Moav toprakları arasındaki sınırı oluşturuyordu.
2:14 otuz sekiz yıl Bkz. 1:3’ e ait not.
2:20 Zamzumlular Yar.14:5’teki Zuzlular ile aynı halk olabilir.
2:23 Avvalılar’ı Akdeniz ile Şeria Irmağı arasındaki bölgede yaş ayan köylüler (Yşu.13:3). Kaftorlular Kaftor, bugünkü Girit’tir (bkz. Yar.10:14’e ait not).
2:24 Arnon Vadisi’nden Bkz. Say.21:10-13’e ait not. Heşbon... Sihon’u Bkz. 1:4 ve ilgili not.
2:26 Kedemot Lut Gölü’nün doğusunda Sihon’a ait doğu çöl bölgesi.
2:30 Krş. Çık.4:21’e ait not.
2:32 Yahesa’da Bkz. Say.21:23; ayrıca krş. Yşa.15:4’e ait not.
2:34 hepsini yok ettik İfadenin İbranicesi, bir kimsenin veya nesnenin tamamen Tanrı’ya adanması anlamını taşır ; kimi yerde “yok etme” kimi yerde de “adama” olarak çevrilir (bkz. örn. Say. 18:14; Yşu.6:17). Tanrı’nın herkesin öldürülmesi (bkz. Yşu. 6:17’ye ait not) yönünde buyruk vermesinin nedeni, bu günahlı, putperest, ahlâksız ve zorba halkları yargılayıp ölümle cezalandırmaktı. Fetih sırasında her şeyin yok edilmesini buyurmasının amacı, Kenanlılar’ın putperestlikle ilgili uygulamalarının İsrailliler için bir ayartı haline gelmesinin önüne geçmekti. Fethedilen yerde bulunacak altın, gümüş ve bronz gibi nesnelerin güvenli bir yere koyulmasını (yani bu nesnelerin Tanrı’ya adanmasını) buyurmasının amacı da, halkın ekonomik çıkar amacıyla savaşmasını engellemekti; ancak halkın savaştaki hizmetleri karşı lığında tazminat olarak canlı hayvanlardan ve mallardan almasına izin verdiği de oluyordu (bkz. 2:35; 3:7; Yşu. 8:2).
2:36 Aroer’den Bkz. Yşa.17:2’ye ait not. Gilat’a Bkz. Yar. 31:21’e ait not.
2:37 Yabbuk Irmağı Bkz. Yar.32:22’ye ait not.
3:3 Og’u... elimize teslim etti Bkz. 2:26-37; ayrıca bkz. 1:4 ve ilgili not.
3:4 Argov bölgesi Celile Gölü’nün kuzeydoğusunda yer alan Baş an topraklarında (bkz. 3:13-14; 1Kr.4:13) bulunan bir bölge.
3:6-7 Bkz. 2:34’e ait not.
3:8 Hermon Dağı’na Bu dağ, Kenan ve Lübnan toprakları arasında bulunan sıradağların bir parçasıydı.
3:9 Siryon... Senir Hermon Dağı’na verilen bu adlar, Musa’nın döneminden kalma Kenanlılar’a ait bir belgede (Siryon) veAsurlular’a ait kaynaklarda (Senir) da geçer.
3:10 Salka Başan topraklarının doğu sınırında bir kent (bkz. Yşu.13:11).
3:11 Ammonlular’ın Rabba Kenti’ndeki Bugünkü Ürdün’ün başkenti Amman’dır. Yeni Antlaşma döneminde Filadelfya (Va.3. bölümde geçen değil) olarak adlandırılan Rabba Kenti, eskiAmmon’un başkentiydi (Amo.1:13-14).
3:12-20 Bkz. Say.32. bölüm; 34:13-15 ve ilgili notlar.
3:14 HavvotYair ‘Yair’in yerleşim birimleri’anlamına gelir (bkz. Hak.10:3’e ait not). Geşur ile Maaka Bu iki küçük krallıktan Geş ur Krallığı Celile Gölü’nün doğusunda, Maaka Krallığı ise Geş ur’un kuzeyinde, Merom sularının doğusunda yer alıyordu (bkz. Yşu.11:5’ye ait not).
3:15 Makir’e Bkz. Yar.50:23’e ait not.
3:17 Kinneret’ten Bkz. Mar.1:16’ya ait not. İbranice “kinnor”, ‘arp’anlamına gelir; coğrafi olarak arp şeklini andıran bu göl, Yeni Antlaşma’da Celile Gölü olarak geçer. Pisga Lut Gölü’ne doğudan bakan yaylanın ucunda bulunuyordu (bkz. Say.21:20).
3:18 size Ruben ile Gad oymaklarına ve Manaşşe oymağının yarısına hitaben.
3:19-20 “Rahata ermek”, EskiAntlaşma’da İbrahim’e toprakla ilgili olarak verilen vaadin yerine gelmesini tanımlayan önemli bir kavramdır. Burada İsrailliler’in rahata ermeleri, yalnız ve yalnız RAB’be tapmaları ve O’nun buyruğuna uyarak vaat edilen toprakları ele geçirmeleri koşuluna bağlanmıştır (bkz. 12:9-10 ve ilgili not; 25:19; ayrıca bkz. Yşu.1:13; 1Kr.5:4; İbr.4:1-11’e ait notlar).
3:22 Tanrınız RAB sizin için savaşacak Halk, RAB’bin tekrar tekrar bildirdiği bu vaade güvenmeli ve daha kararlı olmalıydı (bkz. 1:30; 2:21-22,31; 20:4; krş. Çık.15:3’e ait not).
3:23-25 Musa vaat edilen topraklara girmek için RAB’be son kez yalvarıyor (bkz. 1:37 ve ilgili not; 31:2).
3:26 sizin yüzünüzden Bkz. 1:37’ye ait not.
3:27 Pisga Dağı’na çık Tanrı, Musa’ya lütfedip bu toprakları uzaktan bile olsa görmesini sağlar (bkz. 32:48-52; 34:1-6). Batıya, kuzeye, güneye, doğuya bak Musa da tıpkı İbrahim gibi (bkz. Yar.13:14), vaat edilmiş toprakları yalnızca soyu aracılığıyla miras alacaktır (bkz. 34:1-4).
3:28 Yeşu’ya görev ver Bkz. 31:7-8.
3:29 Beytpeor’un Baal-Peor’a tapılan yer (bkz. Say.23:28; 25:3,5).
4:1 ey İsrail... kulak verin Tanrı halkını tekrar itaate çağırıyor (bkz. örn. 5:1; 6:3-4; 9:1; 20:3). Musa, Çık.19-Say.10 bölümleri arasında temelleri atılan antlaşmaya dikkat çeker ve bir kere daha itaat ile kutsanma arasındaki ilişkiyi vurgular (ayrıca bkz. 6:4-9’a ait not). Yasa’nın Tekrarı kitabında en sık tekrarlanan buyruklar, hem halkın itaat etmesi gerektiğini (dikkat edin, dinleyin, kulak verin, söz dinleyin, uygulayın, anımsayın) hem de RAB’le aralarındaki ilişkiyi (sevin, korkun) vurgulamak içindir. Sadakat ve itaat, antlaşmanın temelini oluşturur (bkz. 9:23’e ait not).
4:2 eklemeyin... çıkarmayın Krş. 12:32; Özd.30:6; Gal.3:15; Va.22:18-19.
4:4 bağlı kalan Bkz. 10:20’ye ait not.
4:5-8 İsrailliler’in görevinin bildirildiği bu ayetler, Çık.19:4-6’daki sözlerin nasıl yerine geleceğini gösterir. Tanrı’nın isteklerini sözü aracılığıyla öğrenmek, Tanrı halkına tanınmış büyük ayrıcalıklardan biridir.
4:7 her çağırdığımızda bize yakın olur Tanrı’nın halkı, Tanrı’ya her zaman duayla yaklaşabilir. Tanrı, hem ordugâhın ortasındaki Buluşma Çadırı ve çadır üzerindeki bulut aracılığıyla (bkz. Çık.40:34-38; Say.23:21) hem de antlaşma yükümlülüklerini bildirmek suretiyle varlığını ve yakınlığını İsrailliler’e göstermiştir.
4:9 çocuklarınıza, torunlarınıza anlatın Bkz. 4:10; 6:7; 11:19; Mez.78:4-8; krş. Çık.12:26-27.
4:10-14 Bkz. Çık.19-24. bölümler ve ilgili notlar.
4:10 anımsayın Yasa’nın Tekrarı’nda, İsrailliler’in, işledikleri günahları ve RAB’bin onları kurtarmak uğruna neler yaptığını anımsamaları gerektiği sıkça vurgulanır (bkz. 5:15; 7:18; 8:2,18; 9:7,27; 11:2; 15:15; 16:3,12; 24:9,18,22; 25:17; 32:7).Anımsama çağrısı, RAB’be sadakatle itaat etmeye ve tapınmaya, her zaman ve her koşulda O’nun vaatlerine güvenmeye,O’na umut bağlamaya yönelik bir çağrıdır. Halkın geçmişte yaptıklarını da hatırlaması, ayrıca onları başkalarına (özellikle komşu halklara) yönelik sorumluluklarını yerine getirmeye teşvik etmesi amacını da taşır.
4:12 konuşanı görmediniz Bkz. 4:15; ayrıca bkz. Çık.20:4’e ait not; “Tanrı ruhtur”, Yu.4:24; krş. Yşa.31:3. Yalnız bir ses Bkz. 4:36; 5:23-26; Say.7:89; 1Kr.19:13.
4:13 antlaşmayı, yani On Buyruk’u Bkz. Çık.20:1 ve 34:28’e ait notlar. İki taş levha Bkz. Çık.31:18’e ait not.
4:15-18 Bkz. Çık.20:4’e ait not.
4:19 Krş. 17:3. göğün altındaki halklara pay olarak ‘Yeryüzündeki herkes için’anlamında. Tanrı bu nesneleri tapılması için değil, tüm insanların yararı için yaratmıştır.
4:20 demir eritme ocağından İsrailliler’in Mısır’da geçirdiği sıkıntılı dönemi ifade eder (bkz. Yşa.48:10 ve ilgili not).
4:24 yakıp yok eden bir ateştir Bkz. 9:3; ayrıca bkz. Çık.24:17; Yşa.33:14 ve ilgili notlar; İbr.12:29. kıskanç bir Tanrı’dır Bkz. 5:9; 6:15; ayrıca bkz. Çık.20:5’e ait not.
4:25 İsrailliler, Tanrı’ya ve antlaşmasına başkaldırdıkları için vaat edilmiş topraklardan sürgün edilecek ve ancak tövbe ettiklerinde bu topraklara geri döneceklerdir (bkz. örn. 27-28. bölümler).
4:26 yeri göğü tanık gösteririm Bkz. 30:19 ve ilgili not; Mez.50:1; Yşa.1:2’ye ait notlar.
4:27 dağıtacak Bkz. 28:64’e ait not. Sürgün, RAB’bin antlaşmasına uymamanın en son cezasıdır. Eski Antlaşma’da birçok yerde “ölüm” olarak tanımlanır.
4:29 RAB halkından,O’na yönelip itaatle hizmet etmesini, O’ndan korkmasını ve O’nu sevmesini, hatta O’na sırt çevirmiş olsa bile geri dönüp bağlılığını ve adanmışlığını tam bir içtenlikle tazelemesini bekler (bkz. 6:5; 10:12; 11:13; 13:3; 26:16; 30:1-10).
4:31 ant içerek yaptığı antlaşmayı Bkz. Yar.21:23; 22:16; İbr.6:13,18’e ait notlar. Eski çağlarda antlaşmanın tarafları niyetlerini yeminle kanıtlardı (bkz. Yar.15:17’ye ait not). RAB’bin antlaşmaya bağlı kalması, halkın bağlı kalıp kalmamasına göre, onları ya yenileyeceğine ve kutsayacağına ya da cezalandıracağına dair verdiği vaadi yerine getirmesi demektir.
4:35 O’ndan başkası olmadığını Bkz. 4:39; 5:7; krş. 6:4 ve ilgili not; 32:39; ayrıca bkz. Yar.1:1’e ait not. Tanrı’nın tek olması ve her şeyi yaratıp yaratılışın sürekliliğini sağlaması, yönetmesi ve bir halk seçerek kendini onlara özel bir şekilde açıklaması, tüm eski Ortadoğu inançlarından köklü bir farklılık gösterir. İsrail’in komşuları, her biri kendi etki alanı, kısıtlamaları, bencil kararları ve değişken ahlâki kuralları olan çoktanrıcılığa dayalı bir kültüre sahiptiler. bilesiniz diye Bkz. 4:10; krş. Yşa. 40-55. bölümler.
4:37 sevdiği Bkz. Giriş; 5:10; 7:9,13; 10:15; 23:5. Halk bu yüzden RAB’bi sevmeye borçludur (bkz. 6:5’e ait not; krş. 1Yu.4:7-18 ve ilgili notlar). seçtiği İsrail’in Tanrı tarafından seçilmiş olması EskiAntlaşma’nın başlıca konularından biridir (bkz. 7:6-8; 10:15-16; 14:2; 26:18). Tanrı’nın tek bir kişiyi seçip ondan bir halk oluşturmasının amacı, o halkın Tanrı’ya ait bir kâhinler krallığı olup tek Tanrı’nın tanıkları olmasını sağlamak, insanlığı günahın mahkûmiyetinden kurtaracak (Çık.19:4-6) olan Mesih’i bu halkın arasından çıkarmaktır.
4:40 iyilik sağlaması Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşma çerçevesinde bu ifade, “yaşam” olarak özetlenen antlaşma bereketleridir (bkz. örn. 30:15-18,20’ye ait not; krş. Lev.18:5). Antlaşmaya bağlı kalmak, Tanrı’nın yaratılıştaki amaçlarının (krş. “iyi”, Yar. 1-2. bölümler) yerine gelmesini sağlar (bkz. Bilgi Kutusu:Antlaşma, s.25; krş. 5:16,29; 6:3,18; 8:16; 12:25,28; 19:13; 22:7; ayrıca krş. 28:1-14; 30:1-10).
4:41-43 Bkz. Say.35:9-28; Yşu.20. bölüm ve ilgili notlar.
5:1 Ey İsrail... kulak verin Bkz. 4:1’ e ait not. RAB antlaşma koş ullarını tekrarlayarak İsrail halkıyla ilişkisinin ahlâk (başka bir deyişle yasa ve adalet) üzerine kurulu olduğunu hatırlatır. Eski Ortadoğu’da ilahların değil, kralların yasaları koyduğu düşünülürdü. RAB ise İsrail için eşsiz ve farklı konumdadır, çünkü O ulusun tek Tanrısı ve asıl Kralı’dır (ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370).
5:2 Horev Dağı’nda bizimle bir antlaşma Bkz. Çık.19:5’e ait not. Tanrı’nın Horev (Sina) Dağı’nda İsrail’le yaptığı ve burada yenilenmekte olan antlaşma hükümleri ve vaatleri, İsrail halkının bunlara itaat etmesi koşuluna bağlanmıştı.Antlaşmaya uygun yaş amak bereket getirirken, antlaşmayı çiğnemek lanet getirecekti (bkz. örn. 28:15-20).
5:3 atalarımızla değil, bizimle Yenilenmekte olan antlaşma ile daha önce Horev Dağı’nda yapılan antlaşmanın koşulları aynıdır. Musa burada, halkın antlaşmaya bağlılığının yenilenmesinden söz etmektedir. Antlaşmanın ilk gerçekleştiği zamanki nesilden hayatta kalan kimse olmadığı için yeni nesil antlaşmaya bağlılığını bildirmek zorundaydı. Buradaki “atalarımız” ifadesiyle, Tanrı’nın antlaşma yaptığı İbrahim ve antlaşmayı yenilediği İshak ve Yakup’tan söz ediliyor olabilir (bkz. Yar.12:1-3; 26:3-5; 28:13-1 5).
5:5 Bkz. 5:23-27; Çık.20:18-21.
5:6-21 On Buyruk, Tanrı’nın İsrail halkıyla yaptığı antlaşmanın asıl hükümleridir. Bu buyruklar, tek gerçek Tanrı’nın iman, tapınma ve davranış konusunda halkından neler beklediğini özetlemektedir (bkz. Çık.20:2-17’ye ait notlar).
5:9 tapmayacaksınız ‘Kulluk etmeyeceksiniz’ anlamında (bkz. Rom.1:1’e ait not).
5:10 kuşağa İbranice’den, “kişiye” diye de çevrilebilir.
5:12-15 Tanrın RAB’bin buyruğu uyarınca Bkz. Çık.20:10’a ait not. İsrail halkı Şabat Günü çalışmayıp onu kutsal bir gün sayarak Tanrı’nın hem yaratma sürecini (Yar.2:2-3) hem de halkını Mısır’daki kölelikten kurtarma sürecini tamamlamasını kutlar.
5:14 erkek ve kadın kölelerin de dinlensinler Bkz. Çık.20:10’a ait not.
5:15 anımsayacaksın Bkz. 4:10’ a ait not.
5:16 üzerine iyilik gelsin Bkz. 4:40’a ait not.
5:20 Bkz. 19:18-19; Lev.19:11-13.
5:22 sözleri Bkz. Çık.20:1’e ait not. iki taş levha Bkz. Çık. 31:18’e ait not.
5:25 öleceğiz Bkz. Yar.16:13; 32:30’a ait notlar.
5:27 kulak verip uyacağız Bkz. 5:29; Çık.19:8’e ait not.
6:2 RAB’den korkun Bkz. Yar.20:11 ve Özd.1:7’ye ait notlar. ömrünüz uzun olsun Bkz. 4:40 ve ilgili not; 5:16.
6:3-4 Kulak ver, ey İsrail Bkz. 4:1’ e ait not.
6:3 süt ve bal akan ülkede Vaat edilen toprakların verimliliğini anlatmak için en çok kullanılan betimlemedir.
6:4-9 Bkz. Mar.12:29-30; ayrıca bkz. Mat.22:37-38; Luk.10:27. “Ş’ma” (İbranice’de ‘dinle’anlamına gelir) diye bilinen bu sözler, Yahudiler tarafından her gün tekrarlanır, havralarda da her Şabat Günü okunur.
6:4 Tanrımız RAB tek RAB’dir İbranice’den, “RAB Tanrımız’dır, yalnız ve yalnız RAB” veya “RAB Tanrımız’dır, RAB tektir” diye de çevrilebilir. İfade genellikle Tanrı’nın tekliğini vurgular, ancak metnin bağlamı içinde bu ifadeyi yalnızca RAB’be tapınmaya, itaat etmeye ve O’nu sevmeye çağrı olarak görmek daha uygundur.
6:5 seveceksiniz Krala bağımlı olanların ona gösterdiği sadakat söz konusudur. Ebedi Kral olan RAB’bi sevmek, O’nun sadık ve söz dinleyen hizmetkârı olmak demektir (bkz. 4:29; 4:37 ve ilgili not; 7:8-9,13; 23:5; Lev.19:18; Yşu.22:5’e ait not; 1Yu. 4:19-21).
6:6 aklınızda İbranice’de ‘yürek’anlamına gelen sözcük, burada “akıl” olarak çevrilmiştir. Yürek aklın, yargının, sezginin, iradenin ve duyguların merkezi olarak görülürdü (bkz. Mez.5:9’a ait not). Yasa’nın Tekrarı Kitabı’nın sonunda, Musa’nın, İsrail halkının yürekten söz dinleyen bir halk olabilmesi için yeni yüreğe ve dolayısıyla yeni bir antlaşmaya ihtiyacı olacağını vurguladığı görülür (bkz. 30:1-10; krş. Yer.31:31-33; Hez.36:24-26; 1Ko.3:3).
6:7 benimsetin ‘Yüreklerine kazıyın’anlamında. Fiilin İbranicesi çoğunlukla bir kılıcın veya okun bilenmesi anlamında kullanılır. Anne babalar, çocuklarının Tanrı sözünü anlamasına ve ona itaat etmesine yardımcı olmak için onlara her zaman belli başlı konularda öğütler vermelidir.
6:8-9 Bkz. Çık.13:9,16 ve ilgili notlar.
6:10-12 Bkz. 4:10’a ait not.
6:13 İsa Mesih, Şeytan tarafından denendiğinde karşılık olarak bu sözleri söylemiştir (Mat.4:10; Luk.4:8; krş. 6:16; 8:3’ e ait not).
6:15 kıskanç bir Tanrı’dır Bkz. 4:24; 5:9; ayrıca bkz. Çık.20:5’e ait not.
6:16 Bkz. 6:13’ e ait not; Mat.4:7; Luk.4:12. Massa’da olduğu gibi Bkz. 9:22; 33:8; ayrıca bkz. Çık.17:7’ye ait not.
6:20 Bkz. Çık.12:26 ve ilgili not.
6:23 götürmek... için... çıkardı Bkz. Çık.6:7-8’e ait not.
6:25 doğruluk Doğruluk, hem Eski hem de Yeni Antlaşma imanlılarını tanımlamak için kullanılan bir sözcük olup insanların birbiriyle ve RAB’le ilişkilerinde söz konusu olan bir ölçüttür (bkz. Makale: Doğruluk, s.1656). Eski ve YeniAntlaşma’da doğruluk, hem Tanrı’nın vaatlerine iman eden birine Tanrı’nın verdiği bir armağan olarak hem de Tanrı’nın bir imanlıdan beklediği davranış biçimi olarak tanımlanır.
7:1-6 Krş. 1Kr.11:1-13; Ezr.9:1-2,10-12,14. İsrailli olmayanlarla evlilik, ırk veya etnik saflığın korunması gibi sebepler yüzünden değil, antlaşmanın kutsallığını bozma tehlikesi yaratacak putperestliğin ve ahlâksızlığın Tanrı halkının arasına sızmaması için yasaklanmıştır. Putperestliği reddedip antlaşma koşullarına göre yaşamayı kabul eden yabancılarla evlenmeye izin vardır (bkz. Mal.2:11 ve ilgili not; Rut Kitabı; Mat.1:5).
7:1 Hititleri... Yevuslular’ı Bkz. 20:17; ayrıca bkz. Yar.10:6,15-18; 13:7; Yşu.9:7’ye ait not. yedi ulusu Bkz. Çık.3:8’e ait not.
7:2 tümünü yok etmeliyiz Bkz. 2:34’e ait not.
7:4 oğullarınızı... saptıracak, başka ilahlara tapmalarına Bkz. 7:1-6’ya ait not; bkz. örn. 1Kr.11:1-11; Neh.13:25-27.
7:5 Sunaklarını... dikili taşlarını...Aşera putlarını Kenanlılar’ın ibadetlerinde kullandıkları nesneler (bkz. 12:3; 16:21-22; Çık. 34:13 ve ilgili not).
7:6 kutsal Her türlü kötülüğe sırt çevirmiş ve tamamen RAB’be adanmış (bkz. Çık.3:5’e ait not). öz halkı Bkz. Çık.19:5’e ait not.
7:8 RAB size sevgisini göstermek... için Bkz. 4:37 ve ilgili not.
7:9,12 Bkz. 1Kr.8:23; Neh.1:5; 9:32; Dan.9:4; krş. Mez.89:28; 106:45; Yşa.55:3. Halkın tutumu ne olursa olsun, Tanrı tarih boyunca antlaşma hükümlerine bağlı kalacağını vaat eder (bkz. 7:13-15; 19:24; 28:1-14; 30:1-10; ayrıca bkz. Yar.22:17-18; Lev.26:3-13; krş. Rom.11:12-32).
7:9 RAB’bin Tanrı olduğunu bilin Bkz. 11:28 ve ilgili not. bininci kuşağına... antlaşmasına bağlı kalır Bkz. Çık.20:6’ya ait not.
7:12-15 Bkz. 28:1-14; 30:1-10.
7:13 tahılını, yeni şarabını, zeytinyağını Bkz. örn. 11:14; 14:23; 18:4; 28:51. Bu üç ürün farklı hasat zamanlarını temsil eder; burada, Tanrı’nın bereketlerinin yıl boyunca sürdüğü vurgulanır.
7:15 hastalıklardan hiçbirini size vermeyecek Bkz. 28:60’a ait not.
7:18 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not.
7:20 eşekarısı Bkz. Çık.23:28’e ait not.
7:22 kovacak Bkz. 3:22’ye ait not. yabanıl hayvanlar çoğalır Topraklar ıssız kalacağından dolayı.
7:25-26 Krş. Yşu.6:17-19; 7:1,20-25.
7:26 yok olursunuz Bkz. 2:34’e ait not.
8:2 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not. sınadı Bkz. 8:16; ayrıca bkz. Yar.22:1’e ait not. Halkın bu sınamalara verdiği karşılık, kendilerine mi, başka ilahlara mı, yoksa RAB’be ve sözüne mi güvendiklerini gösterir.
8:3 man Bkz. 8:16; ayrıca bkz. Çık.16:31’e ait not. İnsanın yalnız ekmekle yaşamadığını Bkz. 6:13’ e ait not; Mat.4:4; Luk.4:4. RAB, İsrail halkına, çöldeki yolculuklarında ekmek sağlayarak yaş amın her alanında kendisine ve sözüne güvenmeleri gerektiğini öğretti.
8:7-9 Bkz. 6:3 ve ilgili not; 11:8-12.
8:9 demirdir... bakır Güney Lübnan dağları ile Celile Gölü’nün doğusundaki ve Lut Gölü’nün güneyindeki bölgelerde demir yatakları bulunuyordu. Lut Gölü’nün güneyindekiArava da, hem demir hem de bakır madeni açısından zengindi.
8:11,14,19 unutmamaya Bkz. 4:10’a ait not.
8:15 sert kayadan su Bkz. Çık.17:6 ve ilgili not.
8:16 sınadı Bkz. 8:2; ayrıca bkz. Yar.22:1’e ait not.
8:17-18 Bkz. Zek.4:6 ve ilgili not.
8:18 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not.
9:1 Ey İsrail, kulak ver Bkz. 4:1’ e ait not.
9:2 Anaklılar’dır Bkz. 1:28’e ait not.
9:3 yakıp yok eden ateş Bkz. 4:24 ve ilgili not. size boyun eğmelerini sağlayacak. Onları kovacaksınız Bkz. Çık. 23:31 ayetlerit.
9:4 doğruluğumuzdan ötürü Bkz. 7:8’e ait not. ulusları yaptıkları kötülükler Bkz. Yar.15:16’ya ait not.
9:6,13 dikbaşlı Bkz. 10:16; 31:27; ayrıca bkz. Çık.31:7,9 ve ilgili notlar.
9:7,27 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not. Halkın geçmişte yaptığı hataları anımsaması, günaha karşı direnmesinin önemli bir adımıdır.
9:9 taş levhaları... antlaşmanın Bkz. Çık.20:1-17 ve 34:28’ e ait notlar.
9:10 Tanrı parmağıyla yazmış olduğu iki taş levhayı Bkz. Çık.31:18 ve ilgili not; ayrıca bkz. Çık.8:19’a ait not.
9:11-21 Bkz. Çık.31:18-32:20 ve ilgili notlar.
9:14 adlarını da... sileyim Bkz. 29:20; ayrıca bkz. Çık.32:32; Va.3:5 ve ilgili notlar.
9:19 Ama RAB yakarışımı yine duydu Musa’nın en önemli görevlerinden biri, isyankâr İsrail halkı için aracılık etmek, RAB’bin öfkesinin dinmesini ve İsrail halkını bağışlamasını dilemekti (bkz. 9:26-29; krş. Çık.32:11-13 ve ilgili notlar; Hez.22:30; ayrıca bkz. Ezr.9:6-15; Neh.9:5-38; Dan.9:4-19).
9:22 Tavera’da Bkz. Say.11:3 ve ilgili not. Massa’da Bkz. 6:16; 33:8; ayrıca bkz. Çık.17:7’ye ait not. Kivrot-Hattaava’da Bkz. Say.11:34 ve ilgili not.
9:23 Söz dinlemezlik, RAB’be tam anlamıyla güvenmemekle ilişkilidir. İtaat ve RAB’be güvenme, Kutsal Kitap boyunca birbiriyle ilişkili olarak ele alınır (bkz. örn. Rom.1:5; bkz. Yar.20:11 ve 26:5’e ait notlar). Kadeş-Barnea’dan Bkz. Yar.14:7 ve Say.20:1’e ait notlar.
9:27 dikkate alma Bkz. Elç.17:30’a ait not.
10:1-3 sandık Ayrıca bkz. Çık.25:10’a ait not.
10:1 iki taş levha Bkz. Çık.31:18’e ait not.
10:2 sandığa koyacaksın Bkz. Çık.16:34 ve 25:16’ya ait notlar.
10:8 hizmet etmek üzere... kutsaması için Bkz. 21:5’e ait not.
10:9 Bkz. 12:12 ve ilgili not.
10:12 Başkalarını sevmekle ve başkalarına hizmet etmekle açığa çıkan iman vurgulanıyor (bkz. 11:1’e ait not; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Hizmet, s. 1784; İman,s.1821). RAB sizden ne istiyor? Bkz. Mik.6:8 ve ilgili not. RAB’den korkun Bkz. 6:2’ ye ait not. O’nu sevin Bkz. 4:29,37; 6:5’ e ait notlar.
10:13 üzerinize iyilik gelsin diye Bkz. 6:24; ayrıca bkz. 6:2’ ye ait not.
10:15 atalarınızı İbrahim, İshak ve Yakup (krş. 10:22). sevdi, onlara bağlandı Bkz. 7:7-8 ve 7:8’e ait not.
10:16 Yüreklerinizi RAB’be adayın Bkz. Yar.17:10; krş. 30:6 ve Yer.4:4’e ait notlar. İbranice’den birebir çevirisi: “Yüreklerinizi sünnet edin”. RAB’be itaatsizlik etmeye neden olan ne varsa ona sırt çevirerek söz dinlemeye kararlı hale gelmek anlamına gelir. dikbaşlı Bkz. 9:6,13; 31:27; Çık.32:9’a ait not.
10:20 bağlı kal Burada, bu bağın derinliğini vurgulamak amacıyla evlilik bağını ifade eden İbranice fiil kullanılır (bkz. 4:4; 11:22; 13:4; 30:20; Yar.2:24).
10:21 O övgünüzdür Bkz. Mez.22:3 ve ilgili not.
10:22 yetmiş kişiydi Bkz. Yar. 46:26-27’ye ait notlar; ayrıca bkz. Çık.1:5. göklerdeki yıldızlar kadar Bkz. 1:10’a ait not.
11:1 Sevgi ve itaat, Kutsal Yazılar’da sıklıkla birbiriyle ilişkilendirilir (bkz. 9:23’e ait not; ayrıca bkz. örn. 6:5-6; Yu.14:15; 1Yu.5:3; bkz. Çık.20:2’ye ait not). sevin Bkz. 6:5’e ait not.
11:2-7 Bkz. 9:7,27’ye ait not; krş. 5:3.
11:2 Unutmayın ki Bkz. 4:10’a ait not.
11:8-12 Bkz. 8:7-9’a ait not.
11:9 ömrünüz uzun olsun Bkz. 6:2’ ye ait not.
11:10 zorlukla İbranice’den birebir çevirisi: “ayağınızla”. Halk Mısır’dayken, küçük sulama kanallarının yumuşamış toprak duvarlarında ayaklarıyla açtıkları delikler yardımıyla suyun tarla ve bahçelere ulaşmasını sağlardı (11:11).
11:13 Bkz. 4:29’a ait not.
11:14 ilk ve son yağmuru İsrail’in bulunduğu coğrafyada yağmur mevsimi ekimde başlayıp nisanda sona erer.
11:17 gökleri kapamasın Mevsim yağmurları (11:14), Kenanlılar’ın düşündüğü gibi Baal’ın değil, RAB’bin denetimindeydi.
11:18-20 Bkz. 6:8-9’a ait not.
11:24 Ayak basacağınız her yer Bkz. 1:7 ve ilgili not.
11:28 bilmediğiniz Bkz. 13:2,6,7,12,13; 28:64; 29:26; ayrıca bkz. Çık.6:3’e ait not.
11:30 yolun Muhtemelen Celile Gölü ile Lut Gölü arasında, Şeria Irmağı’na paralel olarak kuzeyden güneye doğru uzanan yol. Arava’da Bkz. 1:1’e ait not. Bu bölgede yaşayan Kenanlılar, Gerizim ve Eval dağları civarına hâkimdi. Gilgal Bkz. Yşu.4:19 ve ilgili not. More meşeliği Bkz. Yar.12:6’ya ait not.
12:2 bol yapraklı her ağacın altındaki Bkz. 2Kr.16:4’e ait not.
12:3 Sunaklarını... dikili taşlarını... Aşera putlarını Bkz. 7:5’ e ait not.
12:4 bu biçimde Krş. 12:29-31.
12:5 RAB’bin adını yerleştirmek için... seçeceği yere Kenanlılar’ın çok sayıdaki tapınma yerlerinin aksine, RAB’be tapınılan tek yer olacaktı (bkz. 12:11,14,18,21,26; 14:23-24; 16:2,6,11; 26:2). “RAB’bin adı”, O’nun konutu sayılan Buluşma Çadırı’nın ve daha sonraları tapınağın bulunduğu yeri ifade eder (bkz. 1Kr.5:5; Mez. 5:11’ e ait notlar; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Buluşma Çadırı ve Tapınak, s.122).
12:6 Bkz. 12:11.
12:7 el attığınız her işte sevinç bulacaksınız Bkz. 12:18; krş. Vai.2:24-25 ve ilgili not; 5:18-20.
12:8 Bkz. Hak.17:6’ya ait not. İsrailliler çöldeki yolculukları sırasında kurban sunmamışlardı. Musa halka, topraklara yerleştikleri zaman nasıl tapınacakları ve yaşayacaklarıyla ilgili talimatlar vermektedir (12:10-14).
12:9 Bkz. 3:19-20’ye ait not. Vaat edilmiş topraklar, Yasa’nın Tekrarı Kitabı’nın en önemli konularından biridir. Bu konu, RAB’bin İbrahim’e verdiği vaatlerin yerine gelmesini, “huzur yeri” olarak tanımlanan bu topraklarda güvenlik ve bolluk içinde geçirilecek bir hayatı ve bunları sağlayan RAB’bin tapınılmaya lâyık olduğu düşüncesini içerir (bkz. Yar.12:1-3; 22:18; Yas.26. bölüm). 12. bölümün odak noktası, RAB’be tapınılacak yerin, yani Buluşma Çadırı’nın ve sonraları tapınağın bulunacağı yerin seçilmesidir.
12:11 adını yerleştirmek için bir yer Bkz. 12:5’e ait not.
12:12 RAB’bin huzurunda sevineceksiniz Sevinç, imanlının Tanrı’yı, yani O’nun sıfatlarını ve amaçlarını bilmesinden ve kendisinin bu amaçlardaki yerinin ne olduğunu anlamasından kaynaklanır. Bayramlara katılan bir İsrailli’nin sevincinin nedeni, hasadın bereketinin RAB’den kaynaklandığını, itaatkâr tutumunu koruduğu sürece RAB’bin bu bereketi sonraki yıllarda da tekrarlayacağını, kurtarıcı RAB’bin özel bir şekilde kendisine yakın olduğunu bilmesidir (bkz. 12:7,18; 16:11,14-15; 26:11; Mez.33:1; Yşa.25:9; Flp.4:4; 1Se.5:16-18; 1Pe.1:6-8). Levililer’in... payları ve mülkleri yoktur Bkz. 10:9; Say.18:1-8,20,24’ e ait notlar.
12:13 herhangi bir yerde sunmamaya Bkz. 12:5 ve ilgili not.
12:15 Dinsel açıdan temiz Bkz. Lev.1:11-12’ ye ait not.
12:22 Dinsel açıdan temiz Bkz. Lev.1:11-12’ ye ait not.
12:16 kan yemeyeceksiniz Bkz. Yar.9:4; Lev.17:11’e ait not.
12:24 kan yemeyeceksiniz Bkz. Yar.9:4; Lev.17:11’e ait not.
13:12-13 kötü kişiler Bkz. 1Sa.1:16; 2:12; 25:17. Bu sözcüğün İbranicesi (Belial), kötülüğün ve yasa tanımazlığın kralı olan Şeytan’a (2Ko.6:15) verilen bir addır.
13:15 yok edip Bkz. 2:34’e ait not.
14:1 bedenlerinizi yaralamayacaksınız Putperestler kendi amaçlarını gerçekleştirmek için ilahları yönlendirebileceklerine inanıyorlardı, bu yüzden de bunun gibi dinsel aşırılıklar sergilerlerdi (bkz. 1Kr.18:28). İki kaş arasındaki tüyleri almayacaksınız Bu tüyleri almak, Kenan topraklarındaki putperest halkın yas tutmakla ilgili bir âdeti olduğu için yasaklanmış olmalıdır.
14:2,21 RAB için kutsal Bkz. Lev. 11:1-15 :33 ve 11:44’e ait notlar.
14:2 öz halkı Bkz. Çık.19:5’e ait not.
14:3-21 Temiz ve murdar yiyecekler konusu Lev.11. bölümde (bkz. ilgili notlar) geniş biçimde ele alınır.
14:7 kirli Bkz. Lev.4:12’ye ait not.
14:21 Kendiliğinden ölen... yemeyeceksiniz Çünkü bu şekilde ölen hayvanların kanı akıtılmamış oluyordu (bkz. 12:16,24; ayrıca bkz. Yar.9:4 ve Lev.17:11’e ait notlar). Oğlağı anasının sütünde haşlamayın Bkz. Çık.23:19’a ait not.
14:22-29 Bkz. Say.18:21-29. Ondalık vermek, toprağın ve ürünün, halkın şükranla yararlanması için RAB’bin sağladığı bereketler olduğunu kabul etmektir. İsrail halkı ondalık vererek, hem RAB’be saygı göstermiş hem de kâhinlere ve yoksullara yardım etmiş oluyordu. Özet olarak: (1) Bütün İsrailliler’den toplanan yıllık ürünlerin onda biri Levililer arasında paylaştırılmak üzere tapınağa getirilecektir. (2) İlk bayramlarda tüm İsrailliler ondalığın bir kısmını kendilerine ayırabilecektir. (3) Ondalıktan geriye kalan pay Levililer’e ait olacaktır. (4) Her üç yılda bir ondalıklar kentlerde toplanacak, Levililer’le birlikte ihtiyacı olan yabancılara, öksüzlere ve dul kadınlara (bkz. 26:12) dağıtılacaktır. (5) Levililer de kendilerine düşen ondalıktan RAB’be ondalık verecektir (bkz. Lev.27:30). Levililer aldıkları bu ondalığın ondalığını kâhinlere vermek zorundaydı (Say.18:26).
14:22 ondalığını bir yana ayıracaksınız Bkz. Yar.14:20 ve 28:22’ye ait notlar.
14:23 adını yerleştirmek için seçeceği yerde Bkz. 12:5’e ait not.
14:25 gümüşe Bugünkü madeni paraya denk olan gümüş parçaları, o çağda yaygın bir ticaret aracıydı (bkz. Yar.20:16’ya ait not).
15:1 Her yedi yılın Bkz. Çık.23:10-11; Lev.25:1-38; 25:4’e ait not.
15:3 Yabancıdan borcunu alabilirsin Yabancıların yedinci yılda tarlalarını dinlendirme zorunluluğu bulunmadığı için borçlarını ödeyecek durumda olacaklardır.
15:4-5 Aranızda yoksul kimse olmayacak Halk söz dinler ve Şabat Yılı uygulamasını yerine getirirse.
15:6 İsrailliler RAB’bin buyruklarına uymadıkları takdirde, bu durumun tersi gerçekleşecekti (bkz. 28:43-44).
15:11 her zaman yoksullar olacak Bkz. Mat.26:11. En ileri yasalarla yönetilen en uygar toplumlarda bile yaşamdaki belirsizlikler ve karşılaşılan çeşitli durumlar, halkın bir kısmının yoksullaşmasına sebep olabilmektedir. RAB bu tür durumlarda, bu kişilere cömertlik ve şefkat gösterilmesini buyurur.
15:15 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not.
15:16 sizi ve ailenizi seviyorsa Krş. Çık.21:5.
15:17 bir biz alıp kölenin kulak memesinden sokarak Bkz. Çık.21:6’ya ait not.
15:19 ilk doğan her erkek hayvanı... ayıracaksınız Bkz. Çık.12:12,29; 13:2 ve ilgili not; 13:15.
15:21 Bir hayvanın özrü varsa... kurban etmeyin Bkz. Lev.1:3’e ait not; Mal.1:8. En kusursuz ve besili hayvanları kurban etmek, Tanrı’nın gelecekte de bereketini sürdüreceğine olan inancı yansıtır.
15:22 Dinsel açıdan... kirli Bkz. Lev.4:12’ye ait not.
15:23 Bkz. 12:16,24; ayrıca bkz. Yar.9:4; Lev.17:11’e ait not.
16:1-17 Bkz. Çık.23:14-19 ve ilgili notlar; Lev.23:4-44 ve ilgili notlar; Say.28:16-29:40 ve ilgili notlar.
16:1-8 Bkz. Çık.12:1-28; 13:1-16 ve ilgili notlar.
16:3,12 anımsayasınız Bkz. 4:10’a ait not.
16:7 çadırlarınıza Bayram boyunca kaldıklara yere.
16:9 yedi hafta Hasat mevsimi boyunca.
16:10 oranda vereceğiniz Bkz. 16:17; krş. 1Ko.16:2; 2Ko.8:12 ve ilgili notlar.
16:15 sevinciniz tam olacak Tanrı’nın kutsaması sayesinde (bkz. 12:12’e ait not; krş. Yu.3:29; 15:11; 16:24; Flp.2:2; 1Yu.1:4; 2Yu.12).
16:16 yılda üç kez Bkz. Çık.23:14-17.
16:18-20 Krş. 1:9-18; Çık.18:13-26.
16:19-20 Yargıçlar dâhil, tüm İsrailli önderler, hizmetlerini yürütürken Tanrı’nın sıfatlarını yansıtmalı, kararlarını Tanrı’nın antlaşmasına dayalı adaleti gözeterek vermelidir (bkz. 10:17; Amo.5. bölüm; ayrıca bkz. Çık.32:4). Rüşvet Rüşvet ve arma-ğan farklıdır: Rüşvet bir karar veya işten önce, armağan ise sonra verilir. Kişi, rüşveti bir kararı kendi lehine çevirmek için, armağan ise verilen bir karara duyduğu minnettarlığı göstermek için verir.
16:21-22 Aşera putu... dikili taş Bkz. 7:5’ e ait not.
17:1 özrü, kusuru Bkz. Lev.1:3’e ait not.
17:3 güneşin, ayın ya da gök cisimlerinin önünde eğilirse Bkz. 4:19 ve ilgili not.
17:6 iki ya da üç kişinin Say.35:30’da belirtilen yasanın ayrıntılı tanımı (bkz. ilgili not; ayrıca bkz. 19:15; krş. Mat.18:16; 2Ko.13:1; 1Ti.5:19; İbr.10:28).
17:7 Aranızdaki kötülüğü ortadan kaldırmalısınız Bkz. 17:12; ayrıca bkz. 13:5’e ait not.
17:14 ulusların tümü gibi... bir kral Musa, Yeşu ve sonradan gelen hâkimler, İsrail’i RAB adına yönetmek için doğrudan RAB tarafından seçilmişlerdir. RAB, halkın gelecekte bir kral isteyeceğini öngörerek (bkz. 1Sa.8:4-9; 8:1-12:25’e ait notlar) kralın seçilmesiyle ilgili talimatları şimdiden verir (17:14-20).
17:16-17 Çok sayıda ata, kadına ve servete sahip olmak, bir kral için özellikle yabancı krallıklar karşısında güç ve saygınlık göstergesi sayılmasına rağmen bunlara bel bağlamak, sahip olunan gücün kötüye kullanıldığına ve benmerkezci bir dış politikaya işaret eder (krş. 1Kr.4:26; 10:14-22; 11:1-4 ; Yer.42:13-43:7).
17:18 Kral, kendisinin de kralı olan RAB’be boyun eğdiğinin ve O’nun kurallarına uyacağının beyanı olarak bu kutsal görevi yerine getirmeliydi (bkz. 31:9; Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370).
17:20 kendini... üstün saymasın Kralın, RAB’bin Yasası’na itaat etmesi halk için bir örnek oluşturması gerekiyordu (ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s. 370).
18:1 payı ve mülkü olmayacak Bkz. 14:22-29 ve ilgili not; Yşu.21:41-42.
18:4 ilk ürününü Bkz. Çık.23:19 ve ilgili not; 34:26; Lev.23:10-11; Say.15:18-20; 18:12-13.
18:5 Bkz. 21:5’e ait not.
18:9-11 Büyücülükle ilgili olarak Eski Antlaşma’da bulunan en kapsamlı listedir. Bu tür uygulamalar Kenanlılar arasında yaygındı (bkz. 12:31 ve ilgili not).Ancak Tanrı’nın halkının tek vahiy kaynağı RAB’dir ve bu yüzden hangi amaçla olursa olsun bu tür yollara başvurmak kesinlikle yasaktır. Tanrı’nın bildirmediği bir konu, halkın bilmesinin gerekli olmadığı konular arasında sayılmalıdır (bkz. 29:29 ve ilgili not); halk sadece RAB’bin gerçek peygamberlerinin söylediklerini dikkate almalıdır (bkz. 18:14-22; Yşa.8:19-20).
18:15 benim gibi bir peygamber Bkz. 34:10. Bu ifade, metnin bağlamı ve özellikle 16. ayet (ayrıca bkz. 18:20-22) dikkate alındığında, gelmesi beklenen peygamberlere işaret eder. Bununla birlikte bu bildiri, nihai olarak beklenen Mesih’e yöneliktir (bkz. Yu.1:21,25,45; 5:46; 6:14; 7:40; Elç.3:22-26; 7:37).
18:16 Bkz. Çık.20:18-21; İbr.12:18-21 ve ilgili notlar.
18:18 Sözlerimi onun ağzından Bkz. Çık.4:15-16; ayrıca bkz. Çık.7:1-2 ve Yer.1:9’a ait notlar.
18:20 söylemeye kalkışan... peygamber öldürülecektir Bkz. 13:1-5 ve ilgili not; Yer.28:15-17.
19:1-13 Bkz. 4:41-43; Say.35:9-28; Yşu.20. bölüm ve ilgili notlar.
19:14 sınırını Tarlaların ve mülklerin sınırları taşlarla belirlenirdi. Bu taşları yerinden oynatarak toprakları genişletmek, toprağı bir miras olarak bahşeden RAB’be karşı işlenen ciddi bir suçtu (bkz. 27:17).
19:15 Bkz. 17:6’ya ait not.
19:18 yalancı tanıklık yaptığı Bkz. Lev.19:11-12; krş. örn. 1Kr.21:10,13.
19:19 Aranızdaki kötülüğü ortadan kaldırmalısınız Bkz. 13:5’e ait not.
19:21 Cana can Bkz. Çık.21:23-25; Lev.24:20’ye ait not; ayrıca bkz. Mat.5:38-42.
20:2 kâhin... seslenecek Kâhinler savaşa giden orduya zaman zaman eşlik ederdi (bkz. örn. Yşu.6:4-21; 2Ta.20:14-22).
20:3 Ey İsrailliler, dinleyin Bkz. 4:1’ e ait not.
20:4 Bkz. 3:22’ye ait not.
20:5-8 Krş. 28:30. Evine geri dönsün Bkz. örn. Hak.7:2-8. İsrailliler ordularının büyüklüğüne değil, RAB’be güvenmeliydi (bkz. 2Sa.24:1’e ait not).
20:11 angaryasına çalışacak Nuh’un Kenan’la ilgili laneti bu şekilde gerçekleşir (bkz. Yar.9:25’e ait not).
20:17 Hitit... Yevus Bkz. 7:1 ve ilgili not.
20:18 Kenanlılar’ın tümüyle yok edilmesi buyruğu siyasal veya etnik bir amaç taşımıyordu, tamamen ahlâksal nedenlere bağlıydı (bkz. 7:1-6’ya ait not; krş. Hak.2. bölüm).
20:19 ağaçlarına... yok etmeyeceksiniz Bu kuralın dikkate alınmaması, sonraki yıllarda toprakların büyük bölümünün çoraklaşmasına neden olacaktı; bu ayrıca RAB’bin sunduğu topraklara saygısızlıktı.
21:5 hizmet etsinler Bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s.128 ; 10:8; 18:5. kutsasınlar Bkz. Say.6:22-27.
21:6 ellerini yıkayacaklar Ölümünden sorumlu olmadıklarının ifadesi olarak (21:7; bkz. Mat.27:24).
21:10 tutsaklar alır Kenan toprakları dışında yaşayan düşmanlar söz konusudur (bkz. 20:14-15); bu yüzden bunların hepsinin öldürülmesi gibi bir koşul gerekli görülmemişti (bkz. 20:17).
21:11-14 Bugünkü koşullara göre değerlendirildiğinde oldukça acımasız görünen bu yasa, o çağda savaş esirlerine yapılan muamelelerden çok daha insaflı bir uygulamaydı. Uzak ülkelerden olan bu kadınlara, öbür ulusların yaptığının aksine tecavüz edilmezdi; bu kadınlar köle olarak satılamaz ve çalıştırılamazdı. İsrailli bir erkeğin bu koşuldaki tek seçeneği o kadınla evlenmekti (Kenanlı kadınlar hariç).
21:12 Başını tıraş etsin Kadının eski yaşamını geride bırakıp yeni bir yaşama adım attığının göstergesi veya yas tuttuğunun işareti (21:13; bkz. örn. Yer.47:5).
21:15 iki karısı Bkz. Yar.4:19 ve 25:6’ya ait notlar.
21:16 İlk oğulluk hakkı ailenin seçimine göre değil, doğum sırasına göre belirleniyordu. Yalnızca Tanrı, belirlediği amaç doğrultusunda bu sırayı değiştirebilirdi (krş. örn. Yakup, Kral Süleyman).
21:17 iki pay İsrail’de en büyük oğul, mirastan iki kardeşin alacağına eşdeğer oranda pay alıyordu (örneğin üç çocuklu ailede, en büyük erkek çocuk 2/3 pay alır, öbür kardeşler kalan 1/3’ i eşit olarak paylaşırdı). En büyük oğul, baba öldüğünde ailenin sorumluluğunu üstlenen kişiydi (bkz. örn. 2Kr.2:9 ve ilgili not); dul annesine bakar, kız kardeşlerini evlendirirdi.
21:18 dikbaşlı, başkaldıran... söz dinlemeyen Bkz. 5:16; Çık.20:12 ve ilgili not. Aile toplumun en temel sosyal birimi olduğundan, çocukların anne babalarına sürekli başkaldırmaları hem antlaşmaya itaatsizliktir hem de toplumu yozlaşmaya götüren bir davranıştır.
21:21 taşlayarak öldürecekler Bkz. Çık.21:15,17. Aranızdaki kötülüğü ortadan kaldıracaksınız Bkz. 13:5’e ait not.
21:22 öldürülür... ağaca asılırsa Bkz. Yar.40:19; Yşu.8:29’a ait not; Est.2:23 ve ilgili not ; 5:14.
21:23 ölüyü gece ağaçta asılı bırakmamalısınız Suç ve suçlu üzerinde gereksiz bir ilgi oluşmaması için. Tanrı tarafından lanetlenmiştir Krş. Gal.3:13 ve ilgili not.
22:1 görmezlikten gelme Bkz. 22:3-4. Kutsal Kitap’ın hükümleri, yalnızca suçluları cezalandırmaya değil, insanları ve sahip oldukları malları gözetmeye de yöneliktir.
22:3,7 Burada, bazı ayetlerde de görüldüğü gibi (bkz. örn. Özd.1-9. bölümler), halkı Kutsal Yasa’yı yerine getirmeye teşvik etmek amacıyla, itaatsizliğin cezalandırılmasını vurgulamak yerine itaatin olumlu sonuçları üzerinde durulur.
22:5 Bkz. Lev.18:22; 20:13 ve ilgili notlar.
22:9-11 Bkz. Lev.19:1 9’ a ait not.
22:12 püskül Bkz. Say.15:38-39’ a ait not.
22:14 erden Bkz. 22:15,17,20.
22:15 kapıda görevli kent ileri gelenlerine Bkz. 21:19; 25:7; ayrıca bkz. Yar.19:1; Rut 4:1 ve Ağı.5:14’e ait notlar.
22:19 yüz gümüş Bu miktar, ortalama başlık parasının iki katı kadardır (bkz. 22:29’a ait not; krş. Yer.32:9; Hoş.3:2). Bu yüksek para cezası, erkeklerin eşlerine karşı ileri sürdüğü suçlamaların önünü kesme amacını taşıyordu.
22:29 elli gümüş Ailenin ekonomik durumuna göre değişebilen ortalama başlık parası (bkz. Çık.22:16’ya ait not).
22:30 babasının karısını Bkz. 27:20; Lev.18:8’e ait not.
23:2-3 onuncu kuşağa dek Büyük olasılıkla ‘ebediyen’ anlamında kullanılmıştır.
23:4 Beor oğlu Balam’ı Bkz. Say.22:4-24:25 ve ilgili notlar.
23:6 Krş. Yşa.15-16. bölümler; Yer.48:1-49:6; Hez.25:1-11; Amo.1:13-2:3; Sef.2:8-11.
23:7 Edomlular’dan... kardeşinizdir Bkz. Yar.25:22-30’ a ait notlar ; 36:1.
23:9-14 Krş. Lev.15. bölüm ve ilgili notlar.
23:15 size sığınan köleyi İsrail’e kaçan yabancı köle söz konusudur.
23:17-18 Bkz. Yar.38:21; Çık.34:15 ve 1Kr.14:24’e ait notlar.
23:18 erkeğin İbranice’den birebir çevirisi: “köpeğin” (krş. Mat.7:6; 15:26; Flp.3:2; Va.22:15 ve ilgili not).
23:19 faiz Bkz. Çık.22:25-27 ve Lev.25:36’ya ait notlar.
23:20 Yabancıdan faiz alabilirsiniz Çünkü yabancı tüccar İsrail’e ekonomik yarar sağlamak amacıyla geliyordu.
23:21-23 Bkz. Say.30. bölüme ait notlar; ayrıca bkz. Vai.5:4-6.
24:1-4 Bkz. Mat.5:31-32; 19:3-9 ve ilgili notlar; 1Ko.7:11-15. Bu metinde geçen”yakışıksız şeyin” ne olduğu tartışmaya açıktır. “Çıplaklık” ifadesi, mutlaka zina olmasa da en azından cinsel bakımdan uygunsuz bir durumu ima etmektedir. Zinanın cezası ölümdü (Yas.22:22-27), fakat çoğu kez karısını suçlayan bir koca iki veya üç tanık bulması gerektiği halde bunu yerine getiremezdi. İsa Mesih’in Mat.19:9’daki öğretisi, bu ifadenin ‘zina’ anlamında kullanılmış olabileceğini gösterir.
24:5 Toplumun temel taşı olan ailenin varlığı ve huzuru Kutsal Yasa’daki birçok yasayla özenle korunur. Burada özellikle, hem evlilikte mutluluğun hem de erkek çocuk sahibi olarak (mirasçı) soyun devam etmesinin sağlanması için yeni evlilere yeterli zaman verildiği görülüyor.
24:6 değirmeni... üst taşını Bkz. Hak.9:53’e ait not.
24:8 Deri hastalığı Bkz. Lev.13:2’ye ait not.
24:9,18,22 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not.
24:10-13 Bkz. Çık.22:26-27’ye ait notlar.
24:16 Herkes kendi günahı için öldürülecek Bkz. Hez.18:4 ve ilgili not.
24:17-18 Bkz. 10:18-19. İsrailliler, Mısır’dayken yabancı ve öksüz gibiydiler. Tanrı o zaman onlara nasıl yardım elini uzattıysa, onların da başkalarına bu şekilde davranmaları gerekirdi.
24:19-21 Bkz. Lev.19:9-10’a ait not.
25:3 kırk kırbaçtan fazla vurulmamalı Suçluların cezalandırılması bir işkence halini almasın diye (krş. 2Ko.11:24-25).
25:4 Krş. 1Ko.9:9-10; 1Ti. 5:17-18. Harman döven Bkz. Yar.50:10 ve Rut 1:22’ye ait notlar.
25:5-7 Ölen babanın soyunun ve toprak mülkiyetinin devamlılığı (özellikle çocuksuz dulların bakımı) Kutsal Yasa’da önem verilen konulardan biridir (bkz. Yar.38:8’e ait not; Rut 4. bölüm ve ilgili notlar). Bu türden evlilikler, dul kadının güvenliğini sağlamakla birlikte ölen kardeşin haklarını da güvence altına alıyordu ve ailevi bir mesele olmaktan çok toplumsal çıkarlara yönelikti.
25:7 adam kardeşinin dul karısıyla evlenmek istemiyorsa Bkz. 25:8-10; Yar.38:8-10; Rut 4:1-12. Bu sorumluluğu kabul eden adam ekonomik açıdan yük altına girmiş olurdu; çünkü bu durum onu hem dul kadına hem de çocuklarına bakmakla yükümlü kılardı. Bu uygulama, RAB’bin İsrail soyunu ve topraklarını ne kadar önemsediğini açıkça gösterir. kent kapısında görev yapanileri gelenlere Bkz. 21:19; 22:15; ayrıca bkz. Yar.19:1 ve Rut 4:1’e ait notlar.
25:9 çarığı çıkaracak Bir toprak parçasının mülkiyeti o toprağın üzerinde yürümekle gösterildiğine göre, bu hareket sahipliği reddetmek anlamındadır (bkz. örn. Yar.13:17; ayrıca bkz. 11:24’e ait not; Rut 4:7 ve ilgili not).
25:11-12 Krş. Çık.21:22-25 ve ilgili notlar. Kadının elini keseceksiniz Yasa Kitabı’nda böyle bir cezadan söz edilen tek yerdir. Kadının öbür adamın “erkeklik organını” tutması, edeple (iffet) ilgili yerleşik toplum kurallarının ihlal edilmesi sayılırdı; kadının elinin kesilmesi, işlediği ayıbın aleni ve kalıcı bir işaretiydi.
25:13-16 Bkz. Lev.19:35’e ait not.
25:17 anımsayın Bkz. 4:10’a ait not. Amalekliler’in Bkz. Çık.17:8-16; Say.14:45; 1Sa.15:2-3; 30:1-20.
25:18 Tanrı’dan korkmadılar Bkz. Yar.20:11’e ait not.
25:19 rahata Bkz. 3:20’ye ait not.
26:1 miras Antlaşma yenilenirken İsrail halkına hakları tekrar hatırlatılmaktadır; burada söz konusu olan hak, vaat edilmiş topraklardır. Toprakların halka armağan edilmesi Tanrı’nın antlaşmasına olan sadakatinin göstergesidir.
26:2 ilk yetişenlerini Yıllık olarak sunulan ilk ürün değildir (bkz. 18:4 ve ilgili not). Bu sunu, sadece bir kereye mahsus olmak üzere sunulacaktır. RAB’bin adını yerleştirmek için seçeceği yere Bkz. 12:5’e ait not.
26:5 göçebe birAramlı’ydı Kenan topraklarının güneyinden Harran’a gidip sonra geri dönen (Yar.27-35. bölümler) ve en sonunda da Mısır’a göç eden Yakup’tan söz ediliyor (bkz. Yar.46:3-7); Yakup iki Aramlı kadınla evliydi (bkz. Yar.28:5; 29:16,28). az kişiyle... kalabalık bir ulus oldu Bkz. Çık.1:5,7 ve ilgili notlar.
26:11 sevineceksiniz Bkz. 12:12’ye ait not.
26:12 Bkz. 14:22-29’a ait not.
26:16 bütün yüreğinizle, canınızla Bkz. 4:29’a ait not.
26:17 Bkz. 5:27; ayrıca bkz. Çık.19:8’e ait not.
26:18 öz halkı Bkz. Çık.19:5’e ait not.
27:2-8 Önemli olayların nesiller boyu hatırlanması amacıyla taş yazıtlar dikmek eski Ortadoğu’da yaygın bir uygulamaydı.
27:2,4 kireçleyeceksiniz Taşların üzerindeki yazıtın belirgin hale gelmesi için (bkz. 27:8).
27:3,8 bu yasanın bütün sözlerini Yenilenen antlaşmanın hükümleri (bkz. Çık.20:1’e ait not).
27:4 Eval Dağı’na Bkz. Yşu.8:30’a ait not.
27:5 taşlardan bir sunak yapacaksınız Buluşma Çadırı’nın sunaklarından hem şekil hem de kullanım bakımından farklıdır (bkz. Çık.20:25’e ait not). Bu sunak, halkın sadece RAB’be tapınmaya odaklanması için daha gösterişli putperest sunaklardan farklı olarak sade yapılacaktı.
27:9 Bugün Tanrınız RAB’bin halkı oldunuz Bu sözle, antlaşmanın yenilenmiş olduğu ifade edilmektedir.
27:11-14 İklim ve coğrafi nedenlerle Eval Dağı çoraktı, oysa Gerizim Dağı bitkilerle kaplıydı. Coğrafi yapılarına göre Eval Dağı ‘lanet’, Gerizim Dağı ‘kutsama’ için uygun yerlerdi.
27:12 Gerizim Dağı’nda duracak oymaklar şunlardır Bkz. Yar.35:23-24. kutsamak Bkz. 28:1-14. Gerizim Dağı’nda Bkz. Yu.4:20’ye ait not.
27:13 Eval Dağı’nda şu oymaklar duracak Bkz. Yar.35:23,25-26.
27:15 el işi oyma ya da dökme put Bkz. Çık.20:1,4’e ait not; ayrıca bkz. 4:28; 5:6-10; Yşa.40:19-20; 44:9-20; 45:16; Yer.10:3-9; Hoş.8:4-6; 13:2. Amin! Yalnızca bir onaylama sözü değil, antlaşmanın bütün koşullarıyla resmen kabul edildiğinin ifadesidir (bkz. 27:16-26).
27:16 Bkz. 5:16; Çık.20:12 ve ilgili not.
27:17 Bkz. 19:14’e ait not.
27:19 Bkz. 24:17-18 ve ilgili not.
27:20 Bkz. 22:30; Lev.18:8 ve ilgili not.
27:21 Bkz. Çık.22:19 ve ilgili not; Lev.18:23; 20:15-16.
27:22 Bkz. Lev.18:9,11 ve ilgili not.
27:24-25 Bkz. 5:17; Çık.20:13 ve ilgili not; 21:12; Lev.24:17,21.
27:26 Bkz. Gal.3:10. İnsan, Tanrı’nın kutsal yasasını sürekli ve eksiksiz olarak yerine getirmediği için lanet altındadır (krş. Yak.2:10; 1Yu.1:8,10).
28:1-14 Bu bereketler 15-44. ayetlerde belirtilen lanetlerin neredeyse birebir karşıtıdır (özellikle krş. 28:3-6 ile 28:16-19).
28:7 Krş. 28:25.
28:12 göklerdeki zengin hazinesini Bkz. Eyü.38:22; Mez.135:7. ödünç vereceksiniz Krş. 28:44; bkz. 15:6’ya ait not.
28:13 kuyruk değil baş Krş. 28:44. “Baş” onur simgesidir.
28:23 gök tunç... yer demir Kuraklık tasvirleridir (bkz. 28:22).
28:25 Krş. 28:7.
28:27 Mısır çıbanıyla Bkz. Çık.9:9’a ait not.
28:30 Bkz. 20:5-8 ve ilgili not; krş. Yşa.65:21-22.
28:35 Bkz. Çık.9:11’e ait not.
28:49-50 RAB’bin bu sözleri, Asur ve Babil’in İsrailliler’e hükmettikleri günlerde yerine gelmiş olacaktır (bkz. Yşa.28:11; 33:19 ve ilgili not). kartal Daha sonraları Asurlular (bkz. Hoş.8:1) ile Babilliler’in (bkz. Yer.48:40; 49:22) gücünün simgesi olacaktır.
28:53 Kuşatma sırasında düşmanınızın vereceği sıkıntıdan Bkz. 28:55,57. oğulların, kızların etini yiyeceksiniz Sonraki yıllarda, RAB’bin sözüne itaat etmedikleri için bu lanetler gerçekleşecektir (bkz. 2Kr.6:24-29; Ağı.4:10). Toprakla ilgili en ağır lanet sürgün iken, soyla ilgili en ağır lanet yamyamlıktır.
28:58 yasanın bütün sözlerine Bkz. 31:24’e ait not. RAB’bin yüce ve heybetli adından Bkz. Çık.3:15’e ait not.
28:60 Mısır’ın bütün hastalıklarını Bkz. 7:15; Çık.15:26.
28:61 Yasa Kitabı’nda Bkz. 31:24’e ait not.
28:62 Gökteki yıldızlar kadar Bkz. 1:10’a ait not.
28:64 dağıtacak İsrailliler’in Asur (İÖ 722-721) ve Babil’e (İÖ 606, 596, 586) sürgün edilmesiyle bu sözler gerçekleşecektir (bkz. 2Kr.17:6; 25:21).
28:68 Bir daha görmeyeceksiniz dediğim yoldan Bkz. 17:16; Çık.13:17; Say.14:3-4.
29:1 Bkz. 5:2-3’e ait notlar.
29:2 gözlerinizin önünde Mısır’da atalarının tanık olduğu olayları hatırlayabilecek olanlar, halk Kenan topraklarına girmekten korktuğu dönemde yirmi yaşından küçük olanlardı (Say.14:29). Burada Musa, halkın çok iyi bildiği bir olaydan söz ettiği için bu ifadeyi kullanır (bkz. 5:3’e ait not).
29:4 Rom.11:8’de, katı yürekli İsrailliler’i anlatmak için bu sözler alıntılanır.
29:7 Sihon... Og Bkz. 1:4 ve ilgili not.
29:8 mülk olarak... verdik Bkz. 3:12-17.
29:9-15 Antlaşmanın yenilenmesinin anlamı özet olarak açıklanıyor.
29:18 acılık, zehir veren kök Putperestlik.
29:19 Bu andın sözlerini Tanrı’nın halkıyla yaptığı antlaşmanın hükümlerini (29:12-14). herkese İbranice’den birebir çevirisi: “hem yaşa hem kuruya”.
29:20 RAB böyle birini bağışlamak istemez RAB’bin sabrı ve affediciliği, bütün sıfatları gibi, sınırsız ve sonsuzdur; kimseyi kendisini sevmesi için zorlamadığı gibi, yapılan kötülükleri de görmezden gelmez. Burada söz konusu kişi, Tanrı’nın halkına dâ-hil olma ayrıcalığını suiistimal ederek antlaşmanın temel koşulunu (ben sizin Tanrınız olacağım) ihlal etmiş ve seçilmiş halkın soyunu tehlikeye atmıştır (20:19). Bu kitapta Bkz. 31:24’e ait not. adını... silecektir Bkz. 9:14 ve ilgili not.
29:21 Yasa Kitabı’nda Bkz. 31:24’e ait not.
29:22-24 İsrailliler antlaşmaya sadık kaldığı takdirde, tüm uluslar onların nasıl kutsandığını görecek ve bu kutsamadan yararlanacaktı (bkz. Yar.12:1-3; 22:18; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25). Sadık kalmamaları durumunda cezalandırılacak ve hem görevlerini yerine getirmemekten hem de yaşayacakları lanete öbür ulusların tanık olmasından ötürü utanç duyacaklardır.
29:23 Sodom... gibi yıkıma Bkz. Yar.19:24-25; ayrıca bkz. Yar.10:19 ve 13:10’a ait notlar.
29:27 bu kitapta Bkz. 31:24’e ait not.
29:29 RAB, halkı için neler tasarladığını tüm ayrıntılarıyla açıklamaz.Ancak itaatin ve itaatsizliğin ne olduğunu ve sonuçlarını, kendisini hoşnut edecek bir yaşam sürmek için bilmeleri gereken her şeyi açıklamıştır.
30:2,6,10 bütün yüreğinizle, bütün canınızla Bkz. 4:29’a ait not.
30:6 yüreğini değiştirecek Bkz. 10:16; krş. Hez.11:19-20; 36:24-27 ve ilgili notlar. ‘RAB’bin Yasası’nı kabul ederek O’na yönelecek’ anlamında.
30:7 bu lanetleri... düşmanlarınızın üzerine Krş. Yar.12:3.
30:9 atalarınızdan Bkz. 30:20.
30:10 Yasa Kitabı’nda Bkz. 31:24’e ait not.
30:12,14 O göklerde değil ki... Tanrı sözü size çok yakındır Musa, halkın Tanrı’ya imanla karşılık vermesi durumunda antlaşmayı anlamanın, ona inanmanın ve onu uygulamanın sanıldığı gibi imkânsız olmadığını bildirir (krş. Rom.10:6-10).
30:16 sevmeyi... uymayı Bkz. 6:5 ve 11:1’e ait notlar.
30:19 yeri göğü size karşı tanık gösteriyorum Bkz. 31:28; 32:1; ayrıca bkz. Mez.50:1 ve Yşa.1:2’ye ait notlar.
30:20 bağlanın Bkz. 10:20’ye ait not. RAB yaşamınızdır Bkz. 30:19; 32:46-47. Eski Antlaşma’da “yaşam” kavramı, antlaşmaya (Kutsal Yasa’ya) bağlı kalındığı sürece, vaat edilen topraklarda,Aden bahçesindeki hayatı hatırlatan, bolluk ve güvenlik içinde kutsanmış bir hayat sürmek anlamına gelir (krş. Lev.18:5; Yu.10:10 ve ilgili notlar).
31:2 önderlik edemem İbranicesi’nde kullanılan fiil, askeri önderlikle ilgili bir deyimdir (bkz. 1:37; 3:23-27; 4:21-22; 32:48-52; Say.20:2-13 ve ilgili notlar).
31:4 Sihon’u ve Og’u... yaptığının aynısını Bkz. 1:26-3 :11; ayrıca bkz. 1:4’e ait not.
31:6 Güçlü ve yürekli olun Krş. örn. 31:7,23; Yşu.1:6-7,9,18; 10:25, 1Ta.22:13; 28:20; 2Ta.32:7. sizi terk etmeyecek, sizi yüz üstü bırakmayacaktır Bkz. 31:8; Yşu.1:5; ayrıca bkz. Yar.28:15’e ait not; krş. İbr.13:5.
31:9 bu yasayı yazıp... kâhinlere... verdi Bkz. 33:9; Çık.16:34 ve 31:18’e ait notlar.
31:10 Her yedi yılın Bkz. 15:4 ve ilgili not; Çık.23:10-11; Lev.25:1-7.
31:11 seçeceği yere Bkz. 12:5’e ait not. bu yasayı onlara okuyacaksınız Kâhinlerin en önemli görevlerinden biri, İsrailliler’e Kutsal Yasa’yı okuyup öğretmekti (bkz. Bilgi Kutusu: Kâhinler, s. 128; 33:10; Mal.2:4-9).
31:12 RAB’den korksun Bkz. Yar.20:11; Mez.34:8-14 ve Özd. 1:7’ye ait notlar. Bu yasanın bütün sözlerine Bkz. 31:24’e ait not.
31:14 Bkz. 31:23; krş. Say.27:18-23; 27:18,20’ye ait notlar.
31:17-18 Yüzümü... çevireceğim Bkz. 32:20; ayrıca bkz. Mez.13:1’e ait not.
31:19 ş u ezgiyi yazın... öğretin Bkz. 31:22,30-32:44.
31:24 yasanın sözlerini Yasa’nın Tekrarı’nda yazılanlar kastediliyor.
31:26 Antlaşma Sandığı’nın yanına koyun Bkz. 31:9’a ait not.
31:27 dikbaşlı Bkz. 9:6,13; 10:16; ayrıca bkz. Çık.32:9’a ait not.
31:28 Yeri göğü... tanık Bkz. 30:19’a ait not.
31:29 yaptıklarınızla Putlarla (bkz. 4:28; 27:15 ve ilgili not).
31:30-32:44 “Musa’nın ezgisi” (bkz. Çık.15:1-18; Va.15:3’e ait not) olarak bilinen bu ayetlerde vurgulanan iki önemli nokta vardır: İsrail halkının RAB’bin kendileriyle yaptığı antlaşmanın yükümlülüklerini yerine getirme sorumluluğu ve bunu yerine getirmedikleri takdirde kutsal olan ve antlaşmaya sadık kalan RAB’bin onları yargılayacağı konusu.
32:1 Ey gökler, kulak verin Krş. Yşa.1:2 ve ilgili not; 34:1; Mik.1:2; 6:1-2.
32:4 O Kaya’dır Bkz. 32:15,18,30-31; ayrıca bkz. Yar.49:24; Mez.18:2’ye ait notlar. Halkın duyduğu sevinç ve RAB’be sunduğu minnet dolu övgüler, sadakatle itaat etmelerinin bir sonucudur.
32:5 eğri ve sapık kuşak Bkz. Flp.2:15 ve ilgili not.
32:6 Babanız Bkz. Yşa.63:16; 64:8; krş. 1:31.
32:7 Eski günleri anımsayın Bkz. 4:10’a ait not.
32:8 uluslara paylarına düşeni verip Bkz. Yar.10. bölüm. İsrailoğulları’nın Masoretik metinde bu şekilde geçerken, Septuaginta’da “Tanrı’nın melekleri”, Kumran metinlerinde ise “Tanrı’nın oğulları” diye geçer. İsrailoğulları’nın sayısına göre RAB, ulusların sınırlarını, kendisini arayıp bulmaları amacıyla belirlemiştir (Elç.17:24-27). Kutsal Kitap’a göre insanlığı kurtarma tasarısının gerçekleşmesinde İsrail halkı kilit rol oynar (bkz. Çık.19:4-6 ; Rom.11:12-32 ve ilgili notlar).
32:11 üzerinde kanat çırpan Bkz. Yar.1:2’ye ait not.
32:13 kayadan akan balla Krş. Yşa.7:18-19. Muhtemelen kayalıklar arasındaki arı kovanlarından söz ediliyor. Çakmaktaşı ndan çıkardığı yağla Kayalıklı yamaçlarda yetişen zeytin ağaçlarından söz edilmektedir. Zeytin Dağı buradaki nitelemeye oldukça uygundur.
32:14 Başan cinsi en iyi koçlarla Bkz. Hez.39:18’e ait not.
32:15 Yeşurun ‘Dürüst’ anlamına gelen sözcük, burada İsrail halkı için kullanılmıştır (bkz. Yşa.44:2). İnatçı bir hayvana benzetilen İsrail halkı aslında dürüst bir davranış sergilememiştir.
32:20 Yüzümü... çevirecek Bkz. 31:17-18’e ait not.
32:21 Rom.10:19’da (bkz. ilgili not), İsrailliler’in Mesih’in sağladığı kurtarışı kavrayamamalarını tasvir etmek üzere kısmen alıntılanır (ayrıca bkz. 32:16).
32:22 Ölüler diyarının Bkz. Yar.37:35; Mez.6:5 ve Özd.15:11’e ait notlar; ayrıca bkz. Eyü.11:8; 26:6; Mez.139:8; Özd.23:14; 27:20; Yşa.7:11; 14:9-11,15-20; 38:10.
32:26 Onları darmadağın etmeyi Bkz. 28:64 ve ilgili not; ayrıca bkz. 4:27. anılarını silmeyi Bkz. 25:19.
32:30 Onların Kayası Burada ‘İsrail’in Tanrısı’ anlamındadır (bkz. 32:4’e ait not).
32:31 Kayamız ‘Tanrımız’anlamında. onların kayasına İsrail’in düşmanlarının sahte ilahlarına.
32:35-36 İbr.10:30’da, Tanrı Oğlu’nu reddetmeye karşı bir uyarı olarak kısmen alıntılanır.
32:35 Öç benimdir, karşılığını ben vereceğim Bkz. Rom.12:19 ve ilgili not.
32:39 ben, evet ben O’yum Bkz. Çık.3:12-15 ve ilgili notlar; krş. Yu.4:26 ve ilgili not. Benden başka tanrı yoktur Bkz. 4:35’e ait not. Kenanlılar, memnun edilmesi gereken iyi ve kötü ilahlar olduğuna ve bunlardan oluşan bir ilahlar kurulu bulunduğuna inanıyordu. Öldüren de, yaşatan da... benim Bkz. 1Sa.2:6-8’e ait not.
32:40 Elimi göğe kaldırır Bkz. Yar.14:22 ve ilgili not.
32:43 Ey uluslar, O’nun halkını kutlayın İbranice’den, “Ey uluslar, O’nun halkları, sevinin” diye de çevrilebilir.
32:44 Hoşea Yeşu’nun öbür adı.
32:47 sizin yaşamınızdır Bkz. 30:20’ye ait not.
32:50 Harun Hor dağı’nda ölüp Bkz. 10:6; Say.20:22-29 ve ilgili notlar. atalarına kavuşacaksın Bkz. Yar.25:8’e ait not.
32:51 Zin Çölü’nde, Meriva-Kadeş sularında Bkz. 33:8; ayrıca bkz. Çık.17:7 ve Say.20:13’e ait notlar. bana ihanet ettiniz Bkz. 1:37; 3:23-27; 4:21-22; 31:2; Say.20:12.
33:1 Tanrı adamı Bu unvan Kutsal Kitap’ta ilk kez burada geçer; daha sonraları peygamberler için de kullanılacaktır (bkz. 1Sa.2:27’ye ait not). kutsadı Bkz. Yar.12:1-3; 22:15-18; 27:27-29; 28:10-15; krş. 33:6-25 ile Yar.49:3-27.
33:2 Sina Dağı’ndan... Seir’den... Paran Dağı’ndan Bkz. Yar.21:21 ve ilgili not; Hak.5:4-5; Hab.3:3 ve ilgili not. On binlerce kutsalıyla Meleklerle.
33:3 kutsallar Tanrı’nın antlaşmasına tâbi olan halk (bkz. 7:6 ve ilgili not; 14:2; 26:19; 28:9).
33:5 Yeşurun’un Bkz. 32:15’e ait not; 33:26. kralı Bkz. Hak.8:23 ve ilgili not.
33:8 Tummim’in ve Urim’in Bkz. Çık.28:30’a ait not. Massa’da Bkz. 6:16; 9:22; ayrıca bkz. Çık.17:7’ye ait not. Meriva Bkz. 32:51’e ait not.
33:10 İlkelerini Yakup soyuna... öğretecekler Bkz. 31:11’e ait not.
33:12 kucağında İbranice’den birebir çevirisi: “omuzlar arasında”.
33:13 Yusuf için Musa, Yusuf’u kutsamakla, Yusuf’un oğulları Efrayim ve Manaşşe’yi kutsamış olur (33:17). Gökten yağan değerli çiyle... derin su Bkz. Yar.49:25’e ait not.
33:15-16 Bkz. Yar.49:26 ve ilgili not.
33:16 Yerin en değerli ürünü Kenan topraklarının orta kesimlerinde yer alan Yusufoğulları’na ait bölgenin, gerçekten de öbürlerine kıyasla oldukça verimli olduğu görülecektir. Çalıda oturanın Bkz. Çık.3:1-6.
33:19 Denizlerin bolluğuyla ve kumlarda saklı hazinelerle Bkz. Yar.49:13’e ait not.
33:23 batıyı ve güneyi Celile Gölü’nün batısı ve güneyi.
33:26 bulutlara görkemle binen Bkz. Mez.68:4’e ait not.
33:29 kalkan Bkz. Yar.15:1’e ait not.
34:1 Musa... Nevo Dağı’na giderek RAB böyle yapmasını buyurmuştu (32:48-52).
34:3 Negev’i Bkz. Yar.12:9’a ait not. Soar’a kadar uzanan Bkz. Yşa.15:5 ve ilgili not.
34:4 ant içtiğim ülke Bkz. 1:8; Yar.12:1; 15:18 ve ilgili not; Çık.33:1.
34:5 RAB’bin kulu Kutsal Kitap’ta bu terim, RAB’bin Yüce Kral olarak, hizmetine kabul ettiği kişileri tanımlar (bkz. örn. Yar.26:24; Çık.14:31; Yşu.1:1; 24:29; 2Sa.3:18; 7:5; 2Kr.9:7; Yer.25:9; ayrıca bkz. Çık.14:31; Yşa.41:8-9; 42:1-4 ve Rom.1:1’e ait notlar).
34:6 Beytpeor Bkz. 3:29’a ait not.
34:8 otuz gün yas tuttular Bkz. Yar. 50:3 ve ilgili notlar.
34:10 İsrail’de Musa gibi... bir peygamber çıkmadı Bkz. 18:15’e ait not. yüz yüze görüştüğü Bkz. Say.12:8 ve ilgili not.
34:12 Musa... güçlü, büyük, ürkütücü işler yapmıştı Bkz. İbr.3:1-6.
1:1-18 RAB, İsrailliler’i Şeria Irmağı’ndan geçirip vaat edilmiş toprakları ele geçirmeleri için Musa Peygamber’in yerine seçtiği Yeşu’yu (bkz. Yas.31:1-8) görevlendirir.
1:1 Tanrı’nın vaat ettiği topraklara girmek üzereyken en büyük önderleri Musa’yı kaybeden İsrail, Tanrı’nın Yeşu’yu hazırlaması sayesinde önderden yoksun kalmamıştır (krş. Hak.1:1). Kayıtlar, Yasa’nın Tekrarı’nın sonunda söz edilen Musa’nın ölümünden itibaren aktarılmaya devam eder. RAB, kulu Bkz. Çık.14:31; Yas.34:5; Mez.18 başlık; Yşa.41:8-9 ve 42:1’ e ait notlar. Musa’nın ölümünden sonra Bkz. Yas.34. bölüm.
1:2 Şeria Irmağı’nı Eriha yakınlarındaki Şeria Irmağı, yılın büyük bölümü dar bir yataktan akardı (30 m kadar); ancak taşkınların görüldüğü ilkbaharda kimi yerlerde yaklaşık 1,5 km genişliğe ulaşan ırmak yatağı, geçilmesi çok tehlikeli bir hale gelirdi. İsrail halkına vereceğim ülkeye Tevrat’ın ana konularından biridir (bkz. Yar.15:7; 50:24; Çık.3:8; 23:31; Yas.1:8). Yeşu Kitabı, Tanrı’nın halkına verdiği bu vaadin nasıl yerine gelmeye başladığını anlatır.
1:3-5 Bkz. Yas.11:24-25.
1:4 Yeşu’nun kazandığı zaferlerle, Negev ve dağlık bölgenin orta kesimleri büyük ölçüde on iki oymağın eline geçmiştir. İsrail topraklarının sınırları yıllar içinde farklılık gösterir (krş. Yas.34:1-4; bkz. Yar.15:18) ; sadece Kral Davut ve Süleyman’ın zamanında topraklar en geniş sınıra ulaşabilecektir.
1:5 seninle de birlikte olacağım İsrail halkını yönetmesi ve onlara vaat ettiği toprakları fethetmelerinde başarıyla halka öncülük etmesi için.
1:6 atalarına vereceğime ant içtiğim ülkeyi RAB’bin, İbrahim’in (Yar.15:7-21) ve Yakup’un (Yar.28:13) soyuna vaat ettiği miras söz konusudur.
1:7 yerine getirmeye dikkat et Başarı (burada özellikle toprakları fethetme söz konusudur), Tanrı’nın sözüne itaat etmeye bağlıdır (bkz. Yas.8:1; 11:8-9,22-25).
1:8 Yasa Kitabı’nda Bkz. Yas.28:58,61; 29:20-21,17; 30:10; 31:24. dilinden düşürme... gece gündüz onu düşün Bkz. Mez.1:2.
1:10 halkın görevlilerine Musa’nın oymakları oluşturan bölüklerin başlarına önder olarak atadığı kişilerden söz ediliyor olabilir (Çık.18:21; Yas.1:15).
1:12-15 Moav’ın kuzeyindeki ve Şeria Irmağı’nın doğusundaki toprakların ele geçirilmesi ile ırmağın doğusuna hâkim iki kralın yarattığı tehdit ortadan kalkmıştı. Şeria Irmağı’nın doğu kıyısında kalmak isteyen oymakların savaşçıları, öbür savaşçılarla birlikte Kenan’ı fethetmek üzere Musa tarafından görevlendirilmişti (Say.21:21-35; 32:1-27).
1:13,15 rahata erdirecek Hem dış hem de iç tehditlerden uzak, refah içinde yaşamak anlamına gelen önemli bir Eski Antlaşma kavramı (bkz. Yas.1:19-20; 2Sa.7:1, 10-11’ e ait notlar).
1:14 savaşçılar Yirmi ve üzeri yaştaki sağlıklı erkekler (bkz. Say.1:3,18-46).
1:18 güçlü ve yürekli ol Krş. 1:6-7,9.
2:1-24 Rahav, İsrail halkından olmadığı halde İsrail’in Tanrısı’na güvenerek İbraniler arasında ayrıcalıklı biri durumuna gelir. Yeni Antlaşma metinlerinde, sahip olduğu iman ve yaptığı iyiliklerden ötürü övülür (İbr.11:31; Yak.2:25; ayrıca bkz. Mat.1:5). İsrailliler (iki casus) ile Kenanlılar (Rahav) arasındaki bu ilk karşı laşmada, Tanrı’nın Yeşu önderliğinde gönderdiği ordunun (1. bölüm) zafer elde edeceği bildirilmekte ve Tanrı’nın halkına verdiği başarı vaadinin gerçekleşeceği görülmektedir (1:5).
2:1 Şittim’den... gönderdi Saldırının başladığı yer, Şeria Irmağı ve Eriha’nın karşısındaki Moav ovalarıydı (Say.33:48-49). özellikle de Eriha’yı Bkz. 6:1’e ait not. fahişenin İS birinci yüzyıl Yahudi tarihçisi Josefus ve bazı eski kaynaklar Rahav’dan “hancı” diye söz ederler (krş. İbr.11:31; Yak.2:25). O çağda hanlarda fahişelik yaygın olduğundan her iki tanımlama da geçerli olabilir.
2:2 Eriha Kralı’na Kenan’ın başlıca kentleri birer yerel kral tarafından yönetilen küçük krallıklardı; bundan, İÖ 14. yüzyıla ait Amarna mektuplarında da söz edilir.
2:6 keten saplarının altına gizlemişti Tahıl veya saplar kurutulmak üzere evlerin damlarına serilirdi.
2:7 Şeria Irmağı’nın geçitlerine Şeria Irmağı’nın yaklaşık 1m derinliğindeki kısımları.
2:8-11 Rahav, RAB’bin gücünü ve yetkisini kabul eder ve İsrail halkının Kenan topraklarını fethi sırasında O’nun himayesini diler.
2:10 yok ettiğinizi Bkz. Yas.1:34 ve ilgili not.
2:12-13 aileme iyilik edeceğinize Rahav’ın öldürülmemeyi dilerken kullandığı sözcük, RAB’bin İsrail halkıyla yaptığı antlaşmada önemli bir anlamı olan “iyilik” sözcüğüdür (bkz. “bağlılık”, Yer.2:2 ve ilgili not). İsrail halkının sorumluluklarından biri, hem kendi komşularına hem de kendilerine katılmak isteyenlere iyi davranmaktır.
2:14 iyilik edip sözümüzü tutacağız Bkz. 2:12-13.
2:15 Kent surlarında bir evde Arkeolojik çalışmalarda, Eriha’daki kent surlarının içinde yaşam mekânları olduğu görülmüştür.
2:16 Dağa çıkın Casusların peşinden gelenlerin gittiği Şeria Irmağı geçitlerinin tersi yönüne (bkz. 1:7). Eriha’nın batısındaki Kenan sıradağlarında gizlenmeye uygun çok sayıda mağara bulunur.
2:24 Krş. Musa’nın kırk yıl önce araştırma yapmaya gönderdiği casusların verdiği bilgiler, Say.13:26-33.
3:1-4:24 İsrailliler’in vaat edilmiş topraklara girerken yaşadıkları, Mısır’dan çıkarken yaşadıklarına benzer (Çık.14-15. bölümler). İsrail halkı RAB’be itaatsizliğinin cezası olarak kırk yılını çölde geçirdikten sonra bir bakıma kimliğini yeniden hatırlar; Mısır’dan çıkarken olduğu gibi bir kere daha “deniz”den geçerler, Fısıh’ı yeniden kutlarlar (5. bölüm), ayrıca yeniden sünnet olurlar.
3:3 Antlaşma Sandığı’nı Buluşma Çadırı’nın en kutsal eşyasıydı (bkz. Çık.25:10-22) ; RAB’bin tahtını ve halkının arasında olmasını temsil ediyordu. Sandığın önde olması, önlerinden Şeria Irmağı’ndan geçip vaat edilmiş toprakları fethetme görevinde onlara öncülük edenin RAB olduğunu gösteriyordu (bkz. Say.10:33-36; Yas.31:7-8).
3:4 iki bin arşın kadar bir aralık Bu mesafe, RAB’bin varlığını temsil eden sandığa duyulan saygının ifadesiydi.
3:5 Kendinizi kutsayın Tanrı’nın kutsal olması, kendi halkının da kutsal olmasını gerektirir ; kırk yıl çölde dolaştıktan sonra Tanrı’nın gücünü bir kez daha çarpıcı biçimde görecek olan İsrail halkının öncelikle kendi kimliğini hatırlaması gerekiyordu (bkz. Çık.19:4-6). Daha önce Sina Dağı’nda Tanrı’nın büyük gücüne tanık olmadan önce de giysilerini yıkamış ve cinsel ilişkiden uzak durmuşlardı (bkz. Çık.19:10,14-15).
3:7 seni... yüceltmeye başlayacağım Krş. Çık.14:31.
3:10 Kenan... Yevus halklarını Bkz. Yar.9:25; 10:6,15-1 8; 13:7; 15:16; 23:3; Çık.3:8; Hak.3:3 ve 6:10’a ait notlar.
3:10-11 RAB’bin İsrail halkını (Antlaşma Sandığı’nın önderliğinde) Şeria Irmağı’ndan geçirmesi onlara iki şey öğretecektir: (1) Tek gerçek Tanrı onlarla birliktedir. Kenanlılar, deniz tanrısını yendiğine inandıkları Baal’ı baş ilahları olarak görüyorlardı. Tanrı bu mucizeyle, yerin ve göğün tek Tanrısı olduğunu bir kez daha halkına kanıtlar (Çık.14. bölüm). (2) Fethetmek üzere girdikleri bu topraklar zaten tek gerçek Tanrı’ya aitti. Doğal bir savunma hattı olan Şeria Irmağı’nı bu kadar kolay aşmaları, Tanrı’nın onlar için Kenanlılar’a karşı savaşacağını gösterir.
3:13 yığın halinde birikecek Bkz. 3:16; Çık.15:8; Mez.78:13. Tanrı’nın, Yabbuk Irmağı ile Şeria Irmağı’nın birleştiği yerin yakınlarındakiAdam Kenti’nde ( 3:16) toprak kayması gibi doğal bir olayla Şeria Irmağı’nın önünü kesmiş olması mümkündür (1927 yılında bu bölgede su akıntısı toprak kayması yüzünden yirmi saatten fazla kesilmiştir). Olay her durumda, Tanrı’nın belirlediği zamanda ve O’nun buyruğuyla gerçekleştiğinden ötürü mucizevîdir.
3:15 ekin biçme zamanı Nisan ve mayıs ayları. kabarır İlkbahar yağmurları ve Hermon Dağı’ndaki karların erimesi yüzünden. ayak bastıklarında Suyun bu kısımda azalması, İsrailliler’in geçişinden birkaç saat önce gerçekleşmiş olmalıdır (bkz. 3:1 3’e ait not).
3:17 RAB Antlaşma Sandığı aracılığıyla halkına önderlik ediyordu. Dolayısıyla, İsrailliler Şeria Irmağı’nı geçene kadar ırmağın kurumuş yatağında, yani en tehlikeli yerde dururken onları koruyan aslında RAB’bin kendisiydi (bkz. 3:3’e ait not).
4:6-9 Yaşanan önemli olayları gelecek kuşaklara hatırlatmak üzere olayın gerçekleştiği yere taş anıt dikilirdi (krş. 7:26; 8:29; 10:27; 22:26-28; 24:26-27; 1Sa.7:12). Şeria Irmağı’nda dikilen taşların haricinde, her oymak kendisini temsilen ırmak yatağından birer taş alıp Gilgal’daki yeni ordugaha getirerek bir anıt diktiler (bkz. 4:20). Sonraki anıtlar şunlardır: Eriha harabeleri (6:26), Akan’ın cesedini örten taş yığını (7:26), Ay Kenti kralının cesedini örten taş yığını (8:29), Eval Dağı’nda Tanrı’nın antlaşmasının yeniden onaylandığı sunak (8:30-31), beş Kenan kralının gömüldüğü mağaranın ağzını kapatan taş yığını (10:27), Şeria Vadisi’nde kurulan sunak (22:26-28) ve Yeşu’nun Şekem’de Tanrı’nın antlaşmasına tanık olarak diktirdiği taş (24:26-27).
4:13 kırk bin kadar Ruben ve Gad oymakları ile Manaşşe oymağının yarısı için Say.26. bölümde belirtilen sayının çok altındadır. Şeria’nın doğusunda yerleşmiş insanları savunmasız bırakmak ihtiyatsızlık olacağından, her oymaktan silahlı adamlar gönderilmişti (krş. “kardeşlerinizle”, 22:8; Say.32:17).
4:14 Bkz. 3:7 ve ilgili not.
4:19 birinci ayın onuncu günü Fısıh kuzusunun seçildiği gün (Çık.12:3). Gilgal’da Eriha’nın 3 km kuzeydoğusunda bulunan Kirbet el-Mafcer harabelerinin Gilgal olduğu tahmin edilir.
4:23 Şeria Irmağı’nı da geçişiniz boyunca kuruttu “Suların kesilmesi”, “yığın halinde yükselmesi” ve”suların durması” (3:16) ifadeleri gibi, gerçekleşen mucizeyi tanımlayan bir başka tümce.
4:24 bütün halkları... anlasın RAB’bin tüm eylemlerinin asıl amacı bütün dünyanın kendisini tanımasıdır (bkz. Hez.6:7 ve ilgili not; Hab.2:14). Mucizelerin herkesin gözü önünde gerçekleşmesiyle Kenanlılar da RAB’bin üstün gücüyle İsrail halkı yararına olaylara müdahale edişine tanık oldular (bkz. 5:1); daha önceleri İsrailliler’in Kızıldeniz’den nasıl geçtiklerini, Sihon’u ve Og’u nasıl yendiklerini duymuşlardı (2:10). RAB’den her zaman korkasınız Bkz. Özd.1:7 ve ilgili not.
5:1-12 Erkek çocukları sünnet etmek ve Fısıh Bayramı’nı kutlamak, İsrail halkının RAB’bin antlaşması uyarınca yerine getirmesi gereken, ama bir süreden beri ihmal ettiği iki temel koşuldur. İsrailliler RAB’be adanmış halk olarak (bkz. sünnet, Yar.17:10’a ait not) RAB’bin kendilerini Mısır’da kölelikten kurtarışını kutladığı sürece (Fısıh Bayramı, Çık.12:11,17), Kenan topraklarını adım adım fethedebilecekti.
5:1 Amorlu krallarla... Kenanlı krallar Amorlu “batılı” anlamına gelirken, Kenanlı Akdeniz kıyısı boyunca yaşayan halkları tanımlardı.
5:2 sünnet Bkz. Yar.17:10-11 ve ilgili notlar.
5:6 kırk yıl İsrailliler’in Mısır’dan çıkışı ile Şeria Irmağı’ndan geçişi arasında geçen süre. Kadeş-Barnea’dan yola çıkmalarından bu yana otuz sekiz yıl geçmişti (Say.14:20-22; Yas.2:14). süt ve bal Bkz. Çık.3:8 ve Yas.6:3’e ait notlar.
5:9 Mısır’da uğradığınız utancı Burada ya İsrailliler’in Mısır’daki köleliklerinden ya da vaat edilmiş topraklara giremeyip çölde dolandıkları süre boyunca kendilerinin ve tapındıkları Tanrı’nın Mısırlılar tarafından alaya alınmasından söz ediliyor olabilir (krş. Çık.32:12; Say.14:13; Yas.9:28). Çölde çektikleri ceza sona erdiğine ve kendilerini RAB’be bir kere daha adayıp vaat edilmiş topraklarda güvenlik içinde yaşadıklarına göre, Mısırlılar’ın önünde utanç duyacakları herhangi bir durum kalmamıştır. Gilgal İbranice “galal” (kaldırmak, yuvarlanmak) fiilini çağrıştırır.
5:10 Fısıh Bayramı’nı İsrailliler, ilk Fısıh Bayramı’nı Mısır’dan çıktıklarında kutlamış, ertesi yıl Sina Dağı’ndan ayrıldıktan sonra bir kere daha kutlamışlardı (Say.9:1-5). Ancak o bayramın ardından halk, Kenan toprakları sınırında RAB’be itaatsizlik etmiş ve bu yüzden Mısır’dan çıkan nesil vaat edilen topraklara giremeden çölde ölmeye mahkum edilmiş (Say.14:21-23,29-35), dolayısıyla bir daha Fısıh Bayramı’nı kutlayamamıştı.
5:11 mayasız ekmek Bayramı izleyen yedi gün boyunca yenirdi (bkz. Çık.12:15; Lev.23:6 ve ilgili notlar).
5:12 man kesildi RAB kırk yıl boyunca çölde yaşayan halkını manla beslemişti ; ancak artık buna gerek yoktu, çünkü RAB İsrailliler’e vaat ettiği bu topraklarda bol yiyecek sağlayacaktı.
5:13-6:5 Musa’nın İsrailliler’i Mısır’dan çıkarmak üzere RAB’den talimat alması gibi (bkz. Çık.3-4. bölümler) Yeşu da Kenan topraklarını fethetme talimatı alır. RAB, gerçekleşecek bu fetihlerin mimarı olacağını gösterir.
5:13 bir adam Bkz. 6:2; krş. Yar.16:7 ve ilgili not.
5:14 RAB’bin ordusunun komutanı Krş. 2Kr.6:8-17; Dan.10:5, 20; 12:1.
5:15 yer kutsaldır Bkz. Çık.3:5 ve ilgili not.
6:1 Eriha Kenti’nin Bkz. 2:1’e ait not. Zengin pınarları bulunan Eriha, Şeria Irmağı’nın 10 km batısında yer alan surlu bir kentti. Günümüzde de yaşamın sürdüğü kent, dünyanın en eski yerleş im merkezlerinden biridir ve Tel es-Sultan olarak bilinir. Kentin Yeşu tarafından fethedilmesinden önceki beş altı bin yıllık süre içinde bile bu yerde yirmiden fazla kent birbiri üzerine kurulup yıkılmıştı. Bu kentlerin çoğunda çift sur vardı.
6:3 Kentin çevresini... dolanacaksınız Kentin kuşatıldığını belirten, tören niteliğinde bir hareket.
6:4 Koç boynuzundan yapılmış birer boru Bu borular, hem dini hem de askeri amaçlar için kullanılan aletlerdi. Boru, RAB’bin kendi halkının arasında olduğunu ilan etmek için çalınıyordu (bkz. Hak.7:20-22; 2Sa.6:15; 1Ta.15:28; Zek.9:14). sandığın RAB’bin tahtını simgeleyen sandığın orada bulunması, RAB’bin kenti kuşatma altına aldığını gösteriyordu. Yedinci gün Bazı yorumculara göre “yedi” sayısı mükemmelliği ve tamamlanmayı simgeler (boru taşıyan yedi kâhin, yedi gün, yedinci gün yedi kez dolanma) ve olayın ilahi öneme sahip olduğunu vurgulamak amacıyla kullanılır.
6:5 uzun uzun çaldıklarını... yüksek sesle bağırsın Saldırının başlama işareti olup panik ve karmaşa yaratma amaçlı psikolojik savaş yöntemidir (bkz. Hak.7. bölüm). herkes bulunduğu yerden dosdoğru Duvarda rastgele ve aralıklarla açılacak yarıklardan değil, surların her yönden herkesin kente girilebileceği boyutta tamamen çökmesinden söz ediliyor.
6:7 Silahlı öncüler Bu tanım için kullanılan İbranice sözcük, farklılık göstermekle birlikte 3. ayetteki “savaşçılar”la eş anlamlı olabilir. Halkının kralı olan RAB’bi temsil eden sandığın en önde gittiği düşünülürse, “silahlı öncüler” kral olan RAB’bin muhafızları sayılabilir (bkz. 1:9 ve ilgili not).
6:8-14 Bu ayetlerin odak noktası RAB’bin Sandığı’dır (Şeria Irmağı’nı geçerken olduğu gibi) ve kenti kuşatanın bizzat RAB olduğu vurgulanmaktadır.
6:9 artçılar Eğer artçılar ordunun destek kuvvetiyse (bkz. Say.10:25), 7-9. ayetlerde söz edilen silahlı öncüler asıl kuvvettir.
6:17 koşulsuz adanmıştır Bu ifade, Eriha’da yaşayan tüm halkın öldürüleceği, kentte bulunan ve yakılarak yok edilemeyen hazinelerin “RAB’bin evi” (Buluşma Çadırı) için ayrılacağı (6:19) anlamına gelir. Kutsal Yasa’ya göre koşulsuz adanmışlık, hayvanlar, mallar veya insanlar için geçerli olabilir (Lev.27:28-29). Nitekim Musa Kenanlı halkların, putperestlikleri ve buna bağlı olarak yaptıkları iğrençlikler yüzünden öldürülerek Tanrı’ya “koşulsuz adanacağına” hükmetmişti (Yas.20:16-18; bkz. Yas.2:34 ve Hak.21:11’e ait notlar). Rahav’la evindekiler sağ bırakılacaktır İki casus tarafından verilen söz tutuluyor (2:14).
6:18 İsrail’in ordugahını felakete ve yıkıma sürüklersiniz Bkz. Makale:Yargı, s.260. Tanrı’ya koşulsuz adanmış (bkz. 6:17’ye ait not) bir nesneyi almanın cezası, alan kişinin de koşulsuz adanması, yani ölüme mahkum olması anlamına geliyordu. Cezanın bu denli büyük olması, bunun ne denli büyük bir suç olduğunu gösterir.
6:26 kalkışan... lanetine uğrasın Eriha Kenti, hem Tanrı’nın Kenanlılar’ın günahlarını cezalandıracağını gösteren kalıcı bir belirti hem de bir anlamda Kenan topraklarından Tanrı’ya verilecek ilk ürün sunusu olacaktı (bkz. 4:9’a ait not). Tanrı’ya adanmış olduğu halde (bkz. 6:17’ye ait not) surlu kentin bir daha kurulması, Tanrı’ya güvenmek yerine kentin duvarlarına güvenmek anlamına gelirdi. Sözü edilen lanet, RAB’be başkaldıran Kral Ahav zamanında yerine gelecektir (bkz. 1Kr.16:34 ve ilgili not).
7:1-26 Akan’ın öyküsü Rahav’ın öyküsüyle tam bir karşıtlık sergiler. Kenanlı bir fahişe olan Rahav, RAB’be iman ettiği için RAB’bin halkı arasına kabul edilir (bkz. 2:1-24’e ait not). Bir İsrailli (üstelik Yahuda oymağından) olanAkan ise RAB’be ihanet ettiği için RAB’bin halkı arasından atılır. Bu ayrıca, RAB’bin antlaşma yaptığı ve O’na hizmet eden topluluğun tek bir adamın günahından nasıl olumsuz biçimde etkilendiğinin öyküsüdür (bkz. 7:1,11; 22:20).
7:2 Eriha’dan...Ay Kenti’ne İki kent arası, Kenan topraklarının ortasında yükselen dağ silsilesine doğru uzanan vadi boyunca yaklaşık 25 km’lik bir yamaçtı. İsrailliler’in Gilgal’danAy Kenti’ne geçişi, nisbeten savunmasız olan Şeria Vadisi’den ayrılıp ülkenin orta dağlık bölgelerinde sağlam bir konumda olmalarını sağlayacaktı. Bazı uzmanlar (İbranice’de ‘harabe’ anlamına gelen) Ay Kenti’nin Beytel’in 3 km doğusunda bulunan et-Tel olduğunu savunur. Beytaven ‘Kötülük evi’ anlamına gelir. Bu ad, ilk olarak ya ‘Tanrı evi’anlamına gelen Beytel’i aşağılamak için Beytel yerine ya da Beytel’in yakınında putlara tapılan bir yer için kullanılmış ve zamanla halk arasında yerleşmiştir.
7:6 Yeşu giysilerini yırtarak Yas, keder göstergesi (bkz. Yar.37:34 ve ilgili not; 44:13; Hak.11:35). Duasından da anlaşıldığı gibi Yeşu’nun (ve halkın) kederi, RAB’bin savaşta İsrail askerleriyle birlikte olmamasıydı. RAB onlarla olmadığı sürece Kenan topraklarını fethetmeleri imkânsızdı. başından aşağı toprak döküp Bkz. Eyü.2:12; Ağı.2:10 ve ilgili notlar.
7:9 kendi yüce adın Krş. Say.14:13-16; Yas.9:28-29. Yeşu, tüm dünyanın önünde Tanrı’nın saygınlığının İsrail halkının tutumuna ve durumuna bağlı olduğunu hatırlatmaktadır.
7:11 İsrailliler günah işlediler Bkz. 7:1-26’ya ait not ; 22:20. antlaşmayı bozdular Bkz. 7:15.
7:12 adanmış eşyaları Bkz. 6:18’e ait not.
7:13 Kendinizi... kutsayın Bkz. 3:5’e ait not.
7:14 RAB’bin belirleyeceği oymak Muhtemelen Urim ve Tummim aracılığıyla (bkz. Çık.28:30’a ait not; ayrıca bkz. 1Sa.14:41’e ait not).
7:15 İsrail’de iğrenç bir günah Bkz. Yas.22:21; Hak.19:23-24 ve ilgili not; 20:6,10; 2Sa.13:12.
7:19 İsrail’in Tanrısı RAB’bin hakkı için doğruyu söyle İbranice’den birebir çevirisi: “İsrail’in Tanrısı RAB’be yücelik ver.” Bu deyim, birine ant içirmek için kullanılırdı (bkz. Yu.9:24’ e ait not).
7:21 Şinar Babil.
7:24 bütün eşyalarını Ailesinin başı (ve temsilcisi) olarakAkan, tüm ev halkını kendi suçuna ve dolayısıyla cezasına ortak etti (krş. 1Ko.5. bölüm). Ortadoğu kültürüne göre, topluluk tek bir üye (özellikle o topluluğun başı) ile temsil edilir. Akor ‘Sıkıntı’ anlamına gelir.
7:25 Akan’ı taşa tuttu Bkz. Çık.19:13; Lev.24:23; Say.15:36. Taşlama cezası, RAB’bin antlaşmasına sadık olan topluma karşı işlenen bir günah karşılığında verilirdi. Topluca yapıldığı için son olarak hangi taşın kişinin ölümüne neden olduğu bilinmezdi.
8:13 kuzeyde ordugah Yeşu’nun önderliğindeki kuvvet, kentin kuzeyine doğru harekete geçtikten sonra doğuya doğru kaçıyormuş gibi görünerek kent halkının tümünü peşlerine takar.
8:14 Arava Bkz. Yas.1:1’e ait not.
8:17 Ay Kenti’yle Beytel’den Bu kentlerin ortaklaşa hareket etmeleri, ayrı krallıklar olmalarına rağmen (12:9,16) sıkı bir ittifak içinde olduklarını gösterir.
8:29 Ay Kralı’nı ağaca asıp Böylelikle kral son kez aşağılanmış ve başka düşmanlara gözdağı verilmiş olur. İsrailliler ipe asarak idam etmezlerdi, bu yüzden “ağaç” muhtemelen öldürüldükten sonra kralın cesedinin oturtulduğu kazıktı (bkz. Yas.21:22; Est.2:23’e ait not). akşama dek Kutsal Yasa’ya göre (bkz. Yas.21:22-23). taşlardan büyük bir yığın Bkz. 4:9’a ait not.
8:30-35 RAB’bin Musa aracılığıyla halkıyla yaptığı antlaşmanın yenilenmesi (bkz. Yas.27. bölüm) ile İsrail halkının RAB’bin onlara bahşettiği toprakları fethetmesinin, halkın antlaşmaya uyup uymamasına bağlı olduğu vurgulanır. Kutsal Yasa halka okunurken orada bulunan ve 33 ile 35. ayetlerde söz edilen “yabancılar”, Çık.12:38’de İsrailliler’le birlikte giden “pek çok kişi” veya 9. bölümde söz edilen Givonlular olabilir.
8:30 Eval Dağı’nda Dağın hemen yamacında İbrahim’in bir sunak yaptığı surlu Şekem Kenti vardı (Yar.12:6-7).
8:31 yakmalık sunular... esenlik kurbanları Bkz. Lev. 1:1-17; 3:1-17; 7:11-18 ve ilgili notlar.
8:32 kopyasını orada taş levhalara yazdı Musa, halka bu taşları kireçleyip üzerlerine Kutsal Yasa’yı yazmalarını buyurmuştu (Yas.27:2-4 ; bkz. 4:9’a ait not).
8:34 kutsama ve lanetle Bkz. Yas. 28-30. bölümler ve ilgili notlar.
9:1-27 Givonlular’ın İsrail’in önderlerini kandırıp onlarla barış antlaşması yapması anlatılmaktadır.
9:1 Şeria Irmağı’nın ötesinde Kenan toprakları, daha önceden bölgeye dışarıdan gelip yerleşmiş halkların yaşadığı küçük, bağı msız kent krallıklarıyla doluydu (krş. 1:1-2 ile Yar.15:19; ayrıca bkz. Çık.3:8’e ait not).
9:3 Givon Yeruşalim’in hemen kuzeyinde bulunan ve bugün El-Cib adıyla bilinen, bol su kaynakları olan kent. Givonlular, birkaç komşu kentle ittifak içindeydi ( 9:17) ve anlaşılan bu ittifakta en etkin konumdaydı.
9:7 Hivliler’e Givonlular Hiv halkındandı (bkz. 11:19; Yar.10:17; 34:2; 36:2; Çık.23:23; Hak.3:3-5). Muhtemelen Kuzey Mezopotamyalı Hurlular’la akrabalıkları bulunan, Kenan topraklarında yaş ayan Horlular’la aynı kökendendiler.
9:15 barış antlaşması Tanrı’nın kutsal adı üzerine içilen ant İsrailliler için bağlayıcıydı (bkz. Çık.20:7; Lev.19:12; 1Sa.14:24). Taraflardan biri andı bozarsa, Tanrı’nın kutsal adına saygısızlık etmiş olurdu.
9:23 lanetlisiniz Peygamber Nuh’un önbildirisi (“Kenan, Sam’a kul olsun”, Yar.9:25-26) bu olayla kısmen gerçekleşmiş oldu. Buluşma Çadırı’ndaki (ve daha sonra tapınakta) ibadet sırasında çok miktarda odun ve su kullanılır (kurbanlar ve arınma için) ve bu fazladan iş yükü yaratırdı.
9:27 RAB’bin seçeceği yerde Yeşu, Buluşma Çadırı’nı (sunağı yla birlikte) Şilo’ya götürdü; Çadır, Samuel’in zamanına kadar (1Sa.4:3) orada kaldı. Daha sonra RAB kalıcı bir tapınak kurmak için Yeruşalim’i seçecekti (1Kr.9:3).
10:1-43 Yeşu’nun komutasındaki ordu Givon’a destek sağlar ve güney krallarının ittifakını Ayalon Vadisi’nde yenilgiye uğratır. Bundan sonra Yahuda ve Negev’deki tüm güney kentleri İsrailliler’e teslim olur.
10:1-2 Beytel veAy Kenti’ni fethedip Givon ittifakına boyun eğdiren İsrailliler, orta dağlık bölgeye iyice yerleşmiş ve ülkeyi hemen hemen ikiye bölmüşlerdi. Yeruşalim Kralı yüz yüze kalacağı tehdidi hissetti ve Kenanlılar’ı İsrailliler’e karşı birleşmeye çağı rdı.
10:1 Adoni-Sedek ‘Efendim sadıktır’ anlamına gelir (bkz. Melkisedek, Yar.14:18 ve ilgili not).
10:2 büyük bir kentti Beytel veAy Kenti’nden daha büyük olan Givon, Yeruşalim’e en yakın olandı.
10:5 Amorlu beş kral Güneydeki dağlık bölgede bulunan büyük kentlerden beşinin kralları. Dağlık kesimde yaşayan Amorlular, burada kıyı boyundaki Kenanlılar’dan ayrı tutulur.
10:6 Yeşu’nun Givonlular’la yaptığı antlaşmalar, hâkim konumdaki ulusun kendi hâkimiyetine aldığı uluslara ihtiyaç halinde destek kuvvet sağlamasını zorunlu kılan maddeler içeriyordu.
10:9 bütün gece yol alan Gilgal, Givon’un yaklaşık 30 km doğusundaydı ; Yeşu’nun adamlarının dik bir yamaçtan tırmanmaları gerekiyordu. ansızın Yeşu, ay batımından önce, sabah çok erken saatte saldırıya geçti ( 10:12).
10:13 Yaşar Kitabı’nda İsrailliler’in girdiği savaşların şiirsel bir üslupla (bkz. 2Sa.1:18; ayrıca bkz. Hak.5:1-31’e ait not) anlatıldığı tahmin edilen, günümüzde henüz gün ışığına çıkarılmamış bir eserdir.
10:24 ayaklarınızı... boyunları üzerine koyun Eski Ortadoğu’da savaşta yenilen tarafın önderleri zafer kutlamaları sırasında halkın önünde teşhir edilirdi (krş. 2Ko.2:14’e ait not).
10:26 her birini bir ağaca Krş. 8:26; Yas.21:22.
10:28 tek canlı bırakmadı Bkz. 6:17’ye ait not. Güneydeki öbür büyük kentlerin halkları dâhil.
10:33 Gezer Kralı Horam Bölgedeki en güçlü kentin kralının yenilgiye uğratılması önemli bir olaydı. Gezer, yıllar sonra Mısırlılar tarafından ele geçirilip Kral Süleyman’a düğün hediyesi olarak verilecekti (bkz. 1Kr.9:16).
10:41 Kadeş-Barnea’dan Gazze’ye kadar Bölgenin batı kesiminin güney ve kuzey sınırları. Goşen Bu ad burada Negev’in doğu kesimi için kullanılmıştır. Goşen ile Givon, bölgenin doğusunun güney ve kuzey sınırlarını oluşturuyordu. Mısır deltasındaki Goşen ile 15:51’de geçen Goşen farklı yerlerdir.
11:1-23 Ele geçirilmemiş kentler sadece kuzeydekilerdi. Celile tepelerini elde etmek için girilen savaşta Hasor ve öbür kuzey kent devletlerinin ittifakı yenilgiye uğratılmıştı.
11:1 Hasor Kralı Yavin Debora’nın zamanında da adından söz edilecek olan Yavin, bir hanedanlığın adıdır (Hak.4:2).
11:2 Kinneret Gölü Celile Gölü.
11:6 atlarını sakatlayıp Bir daha savaşta kullanılmamaları için bileklerindeki tendonlar kesilirdi.
11:13 tepe İbranice’de veArapça’da “tel” denen, zaman içinde üst üste kurulmuş birçok eski yerleşimin oluşturduğu toprak yığı nı, höyük.
11:16-17 Halak Dağı’ndan İsrail’in güney sınırında Kadeş-Barnea’nın doğusundaki çölde bulunuyordu. Baal-Gat’a Hermon Dağı’nın batısındaki ilk vadi.
11:18 uzun süre Bu süreyi, Kalev’in yaşından yola çıkılarak belirlemek mümkündür: Savaşların başlamasından (78 yaşında ; krş. Yas.2:14 ile 14:7) Hevron’u ele geçirişine kadar ( 85 yaşı nda ; bkz. 14:10) yedi yıl geçmiştir.
11:20 onları İsrail’e karşı savaşmaya kararlı yapan RAB’bin kendisiydi Bkz. Çık.4:21 ve 7:13’ e ait notlar.
11:21 Anaklılar’ın İsrailliler, on iki casus tarafından “uzun boylu” (Say.13:32) olarak tanımlananAnak halkına saldırmayı göze alamamıştı. Nefiller’in soyundan gelen bu halk (bkz. Yar.6:4’e ait not) büyük atalarıAnak’ın adıyla anılmaktaydı. Yeşu, Kalev’le birlikte Anaklılar’a karşı zafer kazanacaktır (14:12-15).
12:1-24 Yeşu Kitabı’nın buraya kadarki kısmında, vaat edilen toprakların fethedilmesi, buradan itibaren de toprakların oymaklar arasında paylaştırılması anlatılır. Bu ayetlerde ise, İsrailliler’in kazandığı zaferler ve düşman kralları yenilgiye uğratarak ele geçirdikleri kentler özetlenmektedir.
12:1 Şeria Irmağı’nın doğusunda Şeria Irmağı’nın karşısındaki bu topraklardan söz edilmesiyle ulusun birliği bir daha teyit edilir. Arnon Vadisi’nden Bu vadi İsrail ile güneyde bulunan Moav arasındaki sınırı belirliyordu. Hermon Dağı’na İsrail topraklarının kuzey sınırıydı.
12:4 Başan Kralı Og Sihon ve Og’un ( 11:2) Musa’nın önderliğinde İsrailliler tarafından yenilgiye uğratılması, Tanrı’nın büyük gücünün bir işareti olarak uzun süre hatırlandı (bkz. Neh.9:22; Mez.135:11).
12:12 Gezer Kralı Lakiş kuşatması sırasında yenilgiye uğratıldı (10:33), ancak henüz Gezer kenti deAfek, Taanak, Megiddo ve Dor kentleri de Yeşu tarafından ele geçirilmemişti ( 11:18-23; bkz. Hak.1:27-31).
13:1-21:45 Göksel Kral olarak toprakları fetheden RAB, belirli bölgeleri oymaklar arasında bölüştürür. Vaat edilmiş toprakların bölüştürülmesine bu kadar yer verilmesi, RAB’bin toprakla ilgili vaadinin İsrail için ne kadar önemli olduğunu vurgulamak içindir. Burada yazılanlar çoğunlukla bir tapu belgesini andırmaktadır ; toprakların asıl sahibi RAB, bunları İsrail halkına bir “miras” olarak vermektedir.
13:1 Yeşu kocamış, yaşı hayli ilerlemişti Yeşu 90’lı yaşlardaydı; Kalev ise 85 yaşındaydı (14:10).
13:3 Şihor Irmağı’ndan Aynı bölgede ırmak ve vadi olan yerlerde, bölge bazen ırmağın adıyla bazen vadinin adıyla anılır.
13:5 Gevalılar’ın Bugünkü Beyrut’un kuzeyinde Eski Biblos Kenti’nde yaşamış bir halk. Fenikeliler ve Filistliler, İsrail’in ele geçireceği bölgenin büyük kısmını halen ellerinde tutuyorlardı.
13:9 Aroer’den Arnon Irmağı kıyısındaki bu kent, İsrail’in Şeria Irmağı doğusundaki güney sınırıydı. İsrail, bu noktadan başlayarak kuzeye doğru, eskiden iki Amorlu kral Sihon ve Og tarafından yönetilen, Gilat ve Başan üzerinden Hermon Dağı’na kadar olan bölgeye uzanıyordu.
13:13-21 Kayıtlar, henüz ele geçirilmemiş yerlerden ve Musa’nın Şeria Irmağı’nın doğusunda yaşayan oymaklara verdiği topraklardan söz ederek başlamaktadır (bkz. Hak.1. bölüm).
13:14 payı... yakılan sunulardı Bkz. Yas.18:1-8; 18:1’ e ait not.
13:15 Musa’nın... Ruben oymağına verdiği Lut Gölü’nün doğusunda Arnon Irmağı (Moav sınırı) ile Heşbon (Sihon’un eski kraliyet başkenti) arasındaki topraklar.
13:22 Beor oğlu falcı Balam RAB, İsrail halkını baştan çıkartıp putperestliğe ve zinaya iten Midyanlılar’ı (bkz. Say.25. bölüm ; 31:8) cezalandırdığında, sözde ilahlarla iletişim halinde olduğunu ileri süren (Say. 22-24. bölümler) bu kişi de öldürüldü.
13:24 Musa Gad oymağına... miras verdi Güneyde Heşbon yakınlarında başlayıp Şeria Irmağı boyunca uzanarak Celile Gölü’nün güney ucuna ulaşan ülkenin orta bölgeleriydi ; Gilat’ın büyük bir kısmını içeriyordu.
13:29 Musa, Manaşşe oymağının yarısına... miras vermişti Celile Gölü’nün doğusunda ve kuzeyinde bulunan, Gilat’ın kuzey kesimini içine alan topraklar.
13:33 onların mirası... RAB’bin kendisidir Bkz. 13:14.
14:1-5 Kenan topraklarının bölüştürülmesine bir başlangıç niteliği taşımaktadır.
14:1 Kâhin Elazar Harun’un oğlu olan Elazar başkâhin olduğu için kura çekimi konusunda en yetkili görevliydi. Elazar’ın toprakların bölüşümünde bu şekilde yer alması, bölüşümün sadece askeri bir zaferin sonucu olmadığını, Tanrı’nın gerçekleşen amaçlarından biri olduğunu gösterir.
14:4 Manaşşe ve Efrayim Yusuf’un oğulları. Yakup onları kendi oğulları arasında saymış (Yar.48:5), böylece oymak atalarından olmuşlardı. İsrail halkı, siyasi niteliği olmayan Levililer dâhil olmak üzere, on iki oymaklı bir ulustu.
14:6 RAB’bin... neler söylediğini RAB’be bağlı kalan Kalev, otuz sekiz yıl önce vaat edilmiş toprakları araştırmaya gidip olumlu haberlerle döndüğü zaman RAB’bin kendisine Kadeş-Barnea’da verdiği vaadi hatırlatmaktadır (bkz. Say.13:30; 14:6-9,24-30; 11:24’e ait not ; Yas.1:34-36).
14:12 dağlık bölgeyi Hevron, Yeruşalim’in yaklaşık 40 km güneyinde Yahuda’nın dağlık bölgesinde yüksek bir alanda kurulmuştu. Anaklılar’ın Bkz. 11:21’e ait not.
15:1-63 Şeria Irmağı’nın batısında bölüştürülen topraklardan ilk olarak Yahuda oymağına düşen kısmın sınırları ve nitelikleri belirtilir. Önce en dış sınırlar, sonra Kalev ve Otniel’e verilen bölge anlatılır; en sonunda Yahudaoğulları’na verilen Kenan kentlerinin adları bölgelerine göre sıralanır.
15:1 Yahuda oymağına Yahudaoğulları’nın önceliği, Yakup’un önbildirisine dayanmaktadır (Yar.49:8-12) ve ulusun bütün tarihi boyunca buna sadık kalınmıştır (bkz. Hak.1:1-2; 20:18; 2Kr. 17:18; Mez.78:68).
15:4 Güney sınırları Söz konusu yerler, Lut Gölü’nün güney kısmından başlayıp Kadeş-Barnea’nın güneyinden ilerleyerek ElAriş Vadisi’nin girişinde Akdeniz kıyısıyla buluşup bir eğri oluşturuyordu (bkz. 13:3’e ait not).
15:5 Kuzey sınırı Yahudaoğulları’nın Benyamin oymağı ile sınırı, Şeria Irmağı’nın Lut Gölü’ne döküldüğü noktadan başlayarak Yeruşalim’in güneyindeki Hinnom Vadisi içinden Timna’dan geçerek batıya doğru bir hat oluşturuyor, buradan kuzeybatı yönünde Yafa’nın yaklaşık 20 km güneyinde olup sonradan Yamnia adını alan kıyı kenti Yavneel’e uzanıyordu.
15:17 Otniel Bkz. Hak.3:7-11.
15:21 en güneyde kalan kentleri İlk yirmi dokuz köyün çoğu Şimonoğulları’na verildi (krş. 19:1-9).
15:33 Şefela’dakiler Yahuda’nın dağlık bölgesi ile Filist kıyıları arasındaki bu bölgenin büyük bölümü, İsrailliler tarafından Kral Davut’un zaferlerine kadar ele geçirilemeyecektir. Bu listede söz edilen kimi yerler, sonradan Dan oymağına verildi (krş. 19:41-43).
15:48 Dağlık bölgede Yeruşalim’in güneyindeki dağlık bölgede.
15:61-62 “Çöl” olarak tanımlanan bu bölge, Yeruşalim’in doğusu ve güneyinde Lut Gölü’ne sınır komşusu olan kurak ve kireçli topraklardı.Adı geçen yerlerden sadece Eyn-Gedi’nin yeri tam olarak belirlenebilmiştir.
15:63 Yevuslular’ı Hak.1:8’de Yahudalılar’ın Yevuslular’a karşı kazandığı bir zaferden söz edilir, ancak bu zafer kentin kalıcı olarak ele geçirilmesi ile sonuçlanmamıştır. Benyamin ve Yahuda oymaklarının ikisi de Yevuslular’ın kalesi olan Yeruşalim’i ele geçirememiştir (Hak.1:21) ; yıllar sonra Kral Davut bunu başaracaktır (bkz. 2Sa.5:6-16).
16:1-17:18 Bu iki bölümde, “Yusuf soyu”na (Efrayim oymağına ve Manaşşe oymağının Şeria Irmağı’nın batısına yerleşmiş olan kısmına) verilen toprakların sınırları açıklanır. Toprak paylaşımında, Yahuda oymağının ardından Yusuf’un soyundan olan oymaklara öncelik tanınmıştır.
17:3 Selofat’ın... kızları vardı Bkz. Say.27:1-11 ; 36:1-3’ e ait not.
17:5 on pay Manaşşe’ye verilen topraklar, büyüklük bakımından Yahudaoğulları’nınkinden sonra ikinci sıradaydı. On pay, Hefer’in beş erkek kardeşi (Hefer hariç) ve beş kız torunu arasında bölüştürüldü.
17:11 Beytşean... Megiddo Bu güçlü surlu kentler (ve öbürleri), uzun bir süre ele geçirilemeyecektir. Yıllar sonra Kral Saul savaşta öldüğünde, zafer kazanan Filistliler cesedini Beytşean Kenti’nin surlarına çakacaklardı (bkz. 1Sa.31:10). Bundan, kentin o dönemde Filistliler’le ittifak içinde olduğu anlaşılmaktadır.
17:14 Yusufoğulları... kalabalığız Yusuf soyundan gelen iki oymağa düşen pay, 11:5-17:11’ de ayrı ayrı tanımlanmasına karşın burada tek başına ele alınmıştır.
17:15 Efrayim’in dağlık bölgesi Geleneksel olarak ilk doğan oğlunun adıyla anılan Yusuf oymaklarına ait bölgedir (bkz. Yar.48:14, 19). kendinize yer açın Kenan topraklarının bu bölgesi sık ormanlıktı.Anlaşılan, İsrailoğulları kendilerine verilen toprakları büyüklüklerine göre değil, tarıma ve hayvancılığa elverişli kent sayısına göre değerlendiriyorlardı.
17:16-18 demirden savaş arabaları Savaş arabalarının yapımında demir kullanımı o zaman için yeniydi ve İsrailoğulları bu yeni teknolojiye sahip değildi. Savaş arabalarının düşmana sağladığı büyük askeri üstünlüğü inkâr etmeyen Yeşu, Yusufoğulları’nın her şeye rağmen Tanrı’nın sağladığı güçle onları alt edeceğine güveniyordu.
18:1-19:51 Topraklardan pay verilecek yedi oymak daha vardı: Benyaminoğulları, Şimonoğulları, Zevulunoğulları, İssakaroğulları, Aşeroğulları, Naftalioğulları ve Danoğulları.
18:1 Şilo’da Kent, Beytel’den Şekem’e giden anayolun doğusunda, Beytel’den yaklaşık 15 km uzaklıktaydı. Buluşma Çadırı’nı Antlaşma Sandığı’nın içinde bulunduğu çadır (bkz. Çık.27:21’e ait not). Sandık Samuel’in zamanına kadar Şilo’da kalacaktır (1Sa.4:3).
18:3 İsrailliler RAB’bin kendilerine vaat ettiği topraklara Yeş u’nun önderliğinde hep birlikte savaşarak girmişlerdi ; ancak artık her bir oymağın kendilerine verilen toprakları fethetmek için savaşması gerekiyordu (örn. Hak.1-2. bölümler). Bunun ilk adımı, her oymağın kendilerine verilen bölgede ön araştırma yapması ve böylelikle toprakların oymaklar arasında adil şekilde paylaşılmasının sağlanmasıydı.
18:5 kuzey Yahuda bölgesine göre kuzey.
18:7 mirasları RAB için kâhinlik yapmaktır Bkz. 13:14; ayrıca bkz. Yas.18:1-8; 18:1’ e ait not.
18:11 Benyaminoğulları oymağı için kura Benyamin ve Dan oymaklarına ayrılmış topraklar (19:40-48), İsrail’in önde gelen iki oymağı Yahuda ve Efrayim arasında bir tampon bölge oluşturdu. Toprakların Şilo’da bölüştürülmesiyle ilgili kayıt Benyamin’le başlar, Dan’la sona erer. Bu iki oymak ile onlara verilen toprakların Hâkimler Kitabı’nda anlatılan olaylarda önemli yeri vardır.
18:15 batı varoşlarından başlıyor İbranice’den, “varoşlarından başlayıp batıya yöneliyor” diye de çevrilebilir.
18:23 Avvim Ay Kenti halkı.
19:1 İkinci kura Şimon’a Yahuda’nın sınırları içinde bulunan Negev’deki kentler (15:21; 1Ta.4:24-42; ayrıca bkz. Hak.1:3).
19:10 Üçüncü kura... Zevulunoğulları’na Bu oymağa, Celile’nin güney kısmında, Celile Gölü ileAkdeniz kıyı şeridi arasında bulunan toprakların ortasında kalan bir bölge verilmişti.
19:17 Dördüncü kura İssakar’a Beytşean yakınlarına ve Yizreel Vadisi’nin batısına uzanan Celile Gölü’nün güneybatısında bir bölge. Kuzey sınırında Tavor Dağı bulunmaktaydı.
19:24 Beşinci kura... Aşeroğulları oymağına Aşeroğulları’na, kuzeyde Fenike’nin Sayda Kenti ile güneyde Karmel Dağı arasındaki kıyı bölgesi verilmişti.
19:32 Altıncı kura Naftali’ye Büyük bir kısmı Celile Gölü’nün kuzeyinde kalan ve batıdaAşer ile Zevulun bölgeleriyle sınır oluşturan dağları içine alan bir bölgeydi. En güneydeki noktası, Celile Gölü’nün güney ucunda bulunuyordu.
19:34 doğuda ise Şeria Irmağı Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “Şeria Irmağı, Yahuda” diye geçer.
19:40 Yedinci kura... Danoğulları oymağına Benyamin bölgesinin batısında, Efrayim ve Yahuda toprakları arasında, dirsek biçiminde bir bölgeydi (bkz. 18:11’e ait not). Yafa limanı, Danoğulları’na ait toprakların kuzeybatı köşesindeydi.
19:47 Topraklarını yitiren Danoğulları Bu bölgedeki “Amorlular Danoğulları’nı ovaya inmekten alıkoyarak dağlık bölgelerde tuttular” (Hak.1:34), böylece oymağın büyük bir kısmı yukarı Şeria Vadisi’ne göç etti. Burada Leşem (veya Layiş, Hak.18:2-10,27-29) kentini ele geçiren Danoğulları kente Dan adını verdiler.
19:49 Yeşu’ya pay verdiler İlk pay Kalev’e (14:6-15), son pay da Yeşu’ya verilmiştir (ayrıca bkz. Say.13:30; 14:6,24,30).
19:50 Timnat-Serah’ı Efrayim’in güneybatı köşesinde, deniz gören bir bölgedeydi. Yeşu ölünce buraya gömüldü (24:30).
20:1-9 RAB, toprakları oymaklar arasında bölüştürdükten sonra (bkz. 13:1-32’ye ait not), adam öldürme suçlarıyla ilgilenecek bölgesel mahkeme sistemi kurulmasını sağladı. Böylece ailelerin intikam alma yoluna başvurmaları ve sürüp gidecek kan davaları önlendi. Seçilen kentler aynı zamanda, Kutsal Yasa’yı bilmekle ve uygulamasını halka öğretmekle yükümlü Levililer’e ayrılan kentler arasındaydı.
20:2 Musa aracılığıyla size buyurduğum gibi Bkz. Say.35:6-34.
20:3 öç alacak kişiden Bkz. Rut 2:20 ve Yşa.41:14’e ait notlar. Öç alacak kişi, işlenen suçun cezasını vermek zorunluluğu bulunan yakın bir akrabaydı (bkz. Lev.24:17; Say.35:16-28).
20:4 kentin kapısına Bkz. Rut 4:1 ve ilgili not; ayrıca bkz. Eyü.29:7.
20:6 topluluğun Suçun işlendiği kentteki topluluk söz konusu olmalıdır (bkz. Say.35:24-25). görevli başkâhin ölünceye dek Bkz. Say.35:25-28.
20:7 Sığınak kentlerin coğrafi dağılımı önemliydi (güneyde Beser, orta bölgede Ramot ve kuzeyde Golan kentleri), çünkü doğal olarak günah her yerde işleniyordu.
20:9 bir yabancının İsrailliler arasında yaşayan yabancılar İsrailliler’le eşit haklara sahipti (krş. Lev.19:33-34; Yas.10:18-19).
21:1-45 Son olarak Levililer’e, kâhinlikle görevli ailelerden başlanarak kentler ve kentlerdeki otlaklar verilir (bkz. 21:10).
21:4 Kehat boylarına Levi’nin üç oğlundan biri (Çık.6:16; Say.3:17). Yahuda, Şimon ve Benyamin Yıllar sonra tapınağın kurulacağı Yeruşalim’e yakın topraklardı.
21:43-45 RAB’bin, bu toprakları İsrailliler’e vereceğine dair atalarına verdiği vaadin yerine gelişi vurgulanır (bkz. Yar.15:18-21). Topraklar henüz tamamen ele geçirilmiş değildi (bkz. 23:4-5; Hak.1-2. bölümler), ancak ulusal seferberlik sona ermiş, İsrail nihayet vaat edilmiş topraklara yerleşmişti. Kenan’da, İsrailliler’i yerinden çıkarabilecek hiçbir güç kalmamıştı.
21:44 her yönden rahata Bkz. 1:13’e ait not.
22:1-34 Şeria Irmağı’nın doğusunda yerleşip Kenan topraklarının fethine katkıda bulunmak üzere savaşa katılan oymaklar (bkz. 4:13’e ait not), gösterdikleri sadakat nedeniyle Yeşu tarafından övgülerle kendi topraklarına uğurlanır. Ancak, dönüş yolunda yaptıkları “Tanık sunağı”nın öbür İsrail oymakları tarafından yanlış anlamayla kınanmasından ötürü cezalandırılmanın eşiğinden dönerler (bkz. 22:26-27,34).
22:2 Musa’nın size buyurduğu her şeyi Bkz. Say.32:16-27 ; Yas.3:18.
22:5 Antlaşmanın koşullarının bir özeti (bkz. Yas.6:5; 11:1). ‘Sevgi’ sözcüğü eski çağlarda krala yürekten bağlılığı anlatan siyasi bir anlamda da kullanılırdı.
22:12 Şilo’da toplandı Buluşma Çadırı, dolayısıyla asıl sunak Şilo’daydı (krş. Yas.13:12-18; Hak.20. bölüm).
22:17 Peor’un günahı Bazı İsrailliler, Peor’da Moavlılar’ın ilahı Baal’a tapınmaya katılmıştı (Say.25:1-5).
22:19 murdarsa... RAB’be ait topraklara Putlara tapınıldığı için Şeria Irmağı’nın doğu kıyısı murdar sayılıyordu. Şeria Irmağı’nın doğu kıyısı, hiçbir zaman RAB’bin vaat ettiği topraklara dâhil olmamıştı. RAB’bin özellikle kendisi için ayırdığı ve İbrahim, İshak ve Yakup’a vaat ettiği topraklar Kenan topraklarıydı.
22:20 Akan... bütün İsrail topluluğu Bkz. 7:1-26’ya ait not.
22:22 Tanrıların Tanrısı RAB Kutsal adların tekrarlanmasıyla, söz konusu olan eylemin içerebileceği herhangi bir kötülüğe ş iddetle karşı olunduğu belirtilmekteydi.
22:27 tanık Muhtemelen yontulmamış taşlardan yapılan sunak (bkz. 8:31; Çık.20:25), Şeria Irmağı’nın doğu kıyısında yaşamayı seçen oymakların RAB’be bağlı kalma konusundaki adanmışlığı na ve vaat edilmiş toprakların dışında yaşasalar da Buluşma Çadırı’nda tapınma hakkına sahip olduğuna dair bir tanık niteliğindedir.
23:1-16 Yeşu halka bir veda konuşması yapar. RAB’bin kazandırdığı zaferlerden söz eden Yeşu, RAB’bin vaat ettiği toprakların henüz tümüyle ele geçirilmediğini hatırlatır ve bunun gerçekleşmesi için RAB’bin antlaşmasına bağlılığın sürmesi gerektiğini vurgular.
23:1 esenliğe Bkz. 1:13’e ait not. yaşı hayli ilerlemişti Yeşu, yüz on yaşına yaklaşmıştı (24:29).
23:6 Yasa Kitabı’nda Bkz. 1:8’e ait not. yerine getirmek için çok güçlü Bkz. 1:7-8; 22:5.
23:10 Biriniz bin kişiyi kovalayacak Bkz. örn. Hak.15:15-16.
23:11 Tanrınız RAB’bi sevmeye Bkz. 22:5’e ait not.
23:12 O’na sırt çevirir İsrailliler’in vaat edilmiş topraklarda yaş amaya devam etmeleri, RAB’be sadık kalarak komşu ulusların putperestliğinden uzak durmalarına bağlıydı. Ancak halk bu ş artlara uymayacak ve bu topraklardan sürülecekti (krş. 21:13, 15-16; 2Kr.17:7-8; 2Ta.7:19-20). birlik olur... onlardan kız alır RAB İsrail halkının Kenanlılar’la hem ulusal hem bireysel düzeyde ilişki kurmasını yasaklamıştı; çünkü bu, onların RAB’be olan bağlılığını tehlikeye düşürebilirdi (bkz. Çık.34:15-16; Yas. 7:2-4; ayrıca bkz. Hak.3:6; Ezr.9:2).
23:13 tuzak, kapan Yeşu’nun uyarısı, Çık.23:33; 34:12 ve Yas.7:16’dakilere benzer.
24:1-33 Yeşu, İsrail halkını, Tanrı’nın kendileriyle yaptığı antlaşmaya olan bağlılıklarını yinelemeleri için Şekem’de bir kez daha bir araya getirdi (bkz. 8:30-35). RAB’bin hizmetkârı olarak bu, onun son göreviydi; böylece ölümünden önce halkı antlaşmayı yinelemeye çağıran Musa’yı örnek aldı.
24:2 eski çağlarda Eski Ortadoğu’da genel antlaşma (akit) geleneğine göre, antlaşmanın temel maddelerine geçmeden önce, ilişkilerin kısa bir tarihçesinden söz edilirdi.
24:10 Balam’ı dinlemeyi reddettim RAB, sadece Balam’ın dualarını reddetmekle kalmamış, ettiği lanetleri de kutsamaya çevirmişti (bkz. Say.23-24. bölümler).
24:12 eşekarısı Bkz. Çık.23:28’e ait not.
24:14 RAB’den korkun Bkz. Yar.20:11; Özd.1:7’ye ait not. Atalarınızın... Mısır’da kulluk ettikleri ilahları Bkz. 24:2. Ur Kenti’nde ve Harran’da yaşarlarken Terah’ın (İbrahim’in babası) ailesi ay tanrısı Nanna(r) veya Sin’e tapınanlardan etkilenmiş olabilir. Çık.32:4’te anlatılan altın buzağı, İsrailliler’in Mısır ilahlarına tapınmalarına bir örnektir.
24:19 RAB’be kulluk edemeyeceksiniz Kendine aşırı güvenmenin tehlikesine dikkat çekmek üzere söylenmiştir. O kutsal bir Tanrı’dır Bkz. Lev.11:44 ve ilgili not. kıskanç bir Tanrı’dır Bkz. Çık.20:5; Zek.1:14 ve ilgili notlar.
24:22 tanıksınız Bkz. 24:27. Tanıklar, antlaşmaların gerekli bir unsurudur (bkz. Yas. 30:19).
24:23 yabancı ilahları Yabancı ilahlar, ahşaptan veya metalden yapılmış putlarla temsil edilirdi.
24:25 halk adına bir antlaşma Tanrı’nın kuralları ve ilkeleri ile üstlenmeyi kabul ettikleri yükümlülüklerden oluşuyordu.
24:26 Tanrı’nın Yasa Kitabı’na Yeşu’nun halk için yazdığı kuralları ve yasaları (24:25) içeren kayıtlar. büyük bir taş Yeşu’nun son görevi olan antlaşmanın yeniden onaylanmasına ilişkin tanık (anı) olarak dikilmişti (bkz. 4:9’a ait not). Böylece, toprakların İsrailliler’in eline nasıl geçtiğine ve bu topraklarda sadece antlaşma şartlarına uyarak kalabileceklerine, bizzat vaat edilmiş topraklar tanıklık etti. yabanıl fıstık ağacının Bkz. Yar.12:6’ya ait not.
24:29-33 Üç cenazeden söz edilir. Eskilerin anayurtlarında gömülmek için duydukları büyük arzu dikkate alınırsa, buradaki ifadeler sadece öykünün sonunu ve bir çağın kapanışını değil, RAB’bin antlaşma vaatlerini yerine getirerek İsrailliler’i vaat edilmiş anayurtlarına yerleştirdiği gerçeğini yansıtmaktadır.
24:29 yüz on Bkz. Yar.50:26’ya ait not.
24:30 Onu... Timnat-Serah’a gömdüler Bkz. 19:50 ve ilgili not.
24:31 Yeşu Kitabı’nda anlatılanlar, İsrail halkının o nesilde gösterdiği sadakate tanıklık etmektedir. Ancak bu ayette o dönemden sonra İsrailliler’in RAB’be Yeşu dönemindeki kadar sadık kalmayacağı ima edilir.
24:32 Yusuf’un kemiklerini Kemiklerin Şekem’e getirilmesi, sadece Yakup’un Hamor’dan aldığı küçük bir toprak parçası yüzünden değil (Yar.33:19), ayrıca Şekem Kenti’nin Yusuf’un iki oğlu Efrayim ve Manaşşe oymaklarının merkezi olması bakımından önemlidir. Bunlara ek olarak, kemiklerin buraya gömülmesiyle Yusuf’a ölüm döşeğinde verilen söz de yerine getirilmiş olur (Yar.50:25; Çık.13:19). yüz parça gümüşe İbranice’den birebir çevirisi: “yüz kesitaya”. Kesita, ağırlığı ve değeri bilinmeyen bir para birimidir.
24:33 Elazar Musa’ya hizmet eden Harun gibi, Yeşu’ya hizmet eden başkâhin.
1:1-36 Yahudaoğulları, Kenan topraklarının ele geçirilmesinde İsrailliler’e önderlik etmiştir (1:2; bkz. 20:18). Yahuda’nın (Şimonoğulları ile beraber) gösterdiği çaba, öbür oymakların baş arısızlığı karşısında tezat oluşturur (bkz. 1:27-36).
1:1 Yeşu’nun ölümünden sonra Yeşu Kitabı gibi Hâkimler Kitabı da, İsrail tarihindeki önemli bir kişinin ölümünü takiben başlar (bkz. Yşu.1:1). Yeşu muhtemelen İÖ 1390 civarında ölmüştür. Onun önderliğinde İsrailliler Kenan topraklarını fethetmiş (Yşu. 6-12. bölümler) ve topraklar İsrailliler arasında RAB’bin buyruğuna uygun olarak bölüştürülmüştür (Yşu. 13-21. bölümler). RAB’be... sordular Büyük olasılıkla, kâhinlerin Urim ve Tummim’i kullanmasıyla (bkz. Çık.28:30’a ait notlar).
1:2 Yahuda oymağı gidecek Bkz. 20:18. Batı Şeria’daki topraklardan ilk pay Yahudaoğulları’na verilmişti (Yşu.15. bölüm). Yüzyıllar önce Yakup, oğullarını kutsarken Yahuda’nın önder olacağını bildirmişti (Yar.49:8-12; ayrıca bkz. Yşu.15:1’e ait not).
1:3 Şimonoğulları’na Bkz. Yşu.19:1,9; ayrıca bkz. Yar.49:5-7.
1:4 Kenanlılar’la Bkz. Yar.10:6’ya ait not. Perizliler’i Bkz. Yar.13:7’e ait not. Bezek’te Bkz. 1Sa.11:8 ve ilgili not.
1:6 elleriyle ayaklarının başparmaklarını kestiler O çağda Ortadoğu’da, savaş tutsaklarını teşhir ederek aşağılamak ve sakatlamak yaygın bir uygulamaydı (bkz. 16:21’e ait not).
1:7 yetmiş kral Kenan, her biri bir kral tarafından yönetilen kent krallıklardan oluşmaktaydı.Adoni-Bezek’in bu krallıkları hâkimiyetine aldığı anlaşılmaktadır.
1:8 Yeruşalim’e saldırıp Bozguna uğratılmış olmasına rağmen, kent henüz İsrailliler tarafından işgal edilememişti (bkz. 1:21). İsrailliler bu kenti, Davut’un İÖ 1000 dolaylarında ele geçirmesine kadar tamamen denetimleri altına alamayacaklardı (2Sa.1:2-10 ve ilgili notlar).
1:11 Devir Kenti Bkz. Yşu.10:38.
1:12 Kalev Kenan topraklarının fethedilebilir olduğu konusunda Yeşu ile birlikte olumlu bilgiler getiren casustu (Say.14:6-9). kızım... eş Böylece yüksek bir makama erişecek olmak, askerleri bu tarz evlilikler için isteklendiriyordu (bkz. 1Sa.17:25; 18:25).
1:16 Musa’nın kayınbabasının Bkz. Çık.2:16’ya ait not. HurmaKenti’nden Eriha’dır.
1:17 Horma ‘Yıkım’ anlamına gelir.
1:18 Gazze’yi, Aşkelon’u, Ekron’u Filistliler’in beş büyük kentinden üçü.
1:19 ovada yaşayan halkı kovamadılar Oysa RAB, Kenanlılar’ın bu topraklardan kovulmasını buyurmuştu (Yas.7:1-5; 20:16-18). Buyruklarına itaat edip etmeyecekleri konusunda halkı İsrail’i Kenanlılar aracılığıyla deniyordu (2:22-23; 3:4).Ancak İsrailliler, Kenanlılar’la antlaşmalar yaparak (2:1-3) ve başka ilahlara tapınarak RAB’bin ataları ile yapmış olduğu antlaşmayı bozdular (2:20-21; ayrıca bkz. Bilgi Kutusu: Antlaşma, s.25; Ruhsal Zina, s.1255).
1:20 Musa’nın sözü uyarınca Bkz. Say.14:24; Yas.1:35-36; Yşu.14:9-14. Anak’ın Bkz. Say.13:22 ve Yşu.14:12’ye ait notlar.
1:21 Bkz. 1:8’e ait not. Yeruşalim, Benyamin ile Yahuda oymağı arasındaki sınırda yer almaktaydı, ancak Benyaminoğulları’nın payına dâhil edilmişti (Yşu.18:28). Yevuslular Bkz. Yar.10:1 5-18’ e ait not.
1:22 Yusuf’un soyundan gelenler Efrayim ve Batı Manaşşe oymakları. Beytel’in Bkz. Yar.12:8’e ait not. Bu ayette anlatılan meydan savaşına ait arkeolojik buluntulardan, Beytel’in İÖ 13. yüzyılda yıkıldığı anlaşılır.
1:26 Hitit topraklarına Aram’a (Suriye) verilen bir ad (bkz. Yar.10:15-18’e ait not).
1:27-29 Bkz. Yşu.17:16-18.
1:28 angaryasına Bkz. Yşu.16:10.
1:33 Beytşemeş Yeri bilinmemektedir. Yahuda topraklarında bulunan Beytşemeş değildir (bkz. 1:35’e ait not).
1:34 Amorlular Bkz. Yar.10 :15-18’ e ait not. Danoğullarını... alıkoyarak Amorlular, Yeşu tarafından bozguna uğratılmalarına rağmen (Yşu.10:5-11) hâlâ Danoğulları’na karşı koyacak kadar güçlüydüler. Bu nedenle, Dan oymağından birçok kişi bir süre sonra kuzeye doğru göç edecektir (bkz. 18. bölüm).
1:35 Heres Dağı’nda İr-Şemeş (Yşu.19:41), yani Yahuda’daki Beytşemeş kastedilmektedir.
2:1-5 İsrailliler RAB’bin buyruğuna uymayıp topraklara sahip çıkmadığı için (bkz. 1:27-36), RAB onlardan yardımını esirgedi. RAB’bin onları azarlaması, ya hâkimler döneminin ilk zamanlarında yaşanan ya da Yşu.9. bölümde (veya Yşu.18:1-3’de) söz edilen olayla ilgili olabilir.
2:1 RAB’bin meleği Bkz. Yar.16:7’ye ait not. Gilgal’dan İsrailliler’in Yeşu’nun önderliğinde Kenan topraklarında ilk konakladığı yer (bkz. Yşu.4:19-5:12). sizi Mısır’dan çıkardım İsrailliler’in Mısır’daki kölelikten özgür kılınıp bir ulus olması, halkın RAB’bin İbrahim’le yaptığı antlaşmaya bağlı kalmasına dayanıyordu.
2:2 antlaşma yapmayın Yaparlarsa RAB’le aralarındaki antlaşmayı bozmuş olurlar (bkz. Çık.23:32).
2:5 Bokim ‘Ağlama yeri’ anlamına gelir.
2:6-3:6 Yşu.24:28-31’de anlatılanların devamı olan bu ayetler, 3:7-16:31 bölümlerinin özeti niteliğindedir (bkz. Giriş).
2:8 RAB’bin kulu Bkz. Çık.14:31’e ait not; Rom.1:1’e ait not; ayrıca krş. Yşa.41:8-9; 42:1.
2:10-15 RAB, İsrail’in antlaşmaya sadakatsizliği yüzünden yardımını esirgemiş, “sahip olduğu” (Çık.15:16) ve kurtardığı (Çık. 15:13; krş. Mez.74:2) halkını düşmanlarına teslim etmiştir (bkz. Yas.28:25-44).
2:10 ölüp atalarına kavuştuktan Bkz. Yar.15:15; ayrıca bkz. Yar.25:8’e ait not.
2:11 RAB’bin gözünde kötü olanı Bkz. 3:7,12; 4:1; 6:1; 10:6. Baallar’a Kenanlılar’ın taptığı ilah Baal’ın putu her kentte farklı biçimdeydi.
2:13 Baal’a ‘Efendi’ anlamına gelir. Kenanlılar ile Fenikeliler’in taptığı ilah Baal, onlar tarafından “El’in (bazı yerlerde “Dagon” diye geçer) oğlu” olarak tanınıyordu. Aram’da (Suriye) Hadad, Babil’de ise Adad olarak adlandırılmıştı. Baal’ın rahme doğurganlık verdiğine ve toprağı verimli kılan yağmuru sağladığına inanılır, boğanın üstünde durmuş olarak resmedilirdi; Baal’a tapınma törenlerinde fahişeliğin yanı sıra bazen çocuk kurban edildiği de görülürdü (bkz. Yer.19:5; ayrıca bkz. 1Kr.17-2Kr.13. bölümler; Mez.29:3-9; 68:1-4,32-34; 93:1-5; 97:1-5; Yer.10:12-16; 14:22; Hoş.2:8,16-17;Amo.5:8). Aştoretler’e Aştoret (Baal’ın karısı) ve Aşera (Kenanlılar’ın baş tanrısı olan El’in karısı) gibi dişi ilahlar.Aştoret, akşam yıldızı ile ilişkilendirilmişti ve savaş ile verimliliğin tanrıçasıydı. Babil’de İştar, Aram’da ise Attart olarak bilinirdi; Grekler içinAstarte veyaAfrodit, Romalılar için Venüs idi. Aştoretler’e tapınma, aşırı derecede cinsel ahlâksızlık içermekteydi (1Kr.14:24; 2Kr.23:7).
2:14 eline teslim etti Bkz. 6:1 ; 13:1. Tanrı, halkını isyanlarının sonuçlarıyla yüzleştirmek için onların üzerinden koruyucu elini çekmişti (krş. Rom.1:24,26,28).
2:16-19 RAB’bin İsrail’e kurtarıcılar göndermesi, O’nun antlaşma koşulunun (Tanrınız olacağım) bir parçasıdır (bkz. Çık.6:7’ye ait not).
2:16 hâkimler Terim bu kitapta, hem savaş zamanında halkı düşmanlardan kurtaran hem de sivil olarak halkı yöneten önderleri ifade eder (bkz. Giriş). Başlıca görevleri İsrail’de adaleti sağlamaktır. Hâkimler Kitabı’nda, Otniel, Ehut, Debora, Gidyon, Yiftah ve Şimşon’a öteki altı hâkimden (Şamgar, Tola, Yair, İvsan, Elon, Avdon) daha çok yer verilir. Yedinci ve son hâkim Samuel’dir, ondan sonra krallık dönemi başlamıştır.
2:17 vefasızlık ederek İbranice’den birebir çevirisi: “zina ederek”. Sahte ilahlara tapınmayı niteleyen çarpıcı bir ifadedir (bkz. Çık.34:15 ve ilgili not; Bilgi Kutusu: Ruhsal Zina, s.1255).
3:1-6 Bu listede geçen yerler, Yeşu’nun ölümüne kadar İsrailoğulları tarafından ele geçirilmiş toprakların (3:1-4) batı ve kuzey sınırları boyunca kabaca bir yay oluşturmaktadır. İsrailliler, ele geçirdikleri topraklarda yaşayan yerli halka karışır (3:5; bkz. 1:27-36) ve birçoğu onların inançlarını benimser (3:16).
3:3 Beş... beyliği Bkz. 1:18’e ait not. Bu beyler, beş kentten oluş an bir birliği yönetmekteydi. Yahudaoğulları bunlardan üçünü yenilgiye uğratmış, ancak kentleri ele geçirememişti. Saydalılar Burada tüm Fenikeliler kastedilmektedir. Baal-Hermon Dağı’ndan Hermon Dağı (bkz. 1Ta.5:23). Lübnan dağlarında... Hivliler Kuzey Kenan topraklarında Hamat’a kadar uzanan bölge.
3:6 Onlardan kız aldılar... onların ilahlarına taptılar Bkz. Yşu.23:12’ye ait not. İsrailliler’in putperest halktan biriyle evlenmeleri yasaktı.
3:7-11 İtaatsizlik, sıkıntı, yakarış, kurtarılış, itaatsizlik döngüsü (bkz. Giriş; 2:6-3:6’ya ait not), en açık şekliyle Otniel’in hâkimliği döneminde görülür. Döngü, İsrail’in RAB’be itaatsizliğiyle başlar ( 3:7; bkz. 1:11’e ait not).
3:8 Aram-Naharayim Bkz. Yar.24:10’a ait not.
3:10 RAB’bin Ruhu Otniel’in üzerine indi Kutsal Ruh, halkı kurtarması için Otniel’i güçlendirmektedir. Hâkimler Kutsal Ruh’tan aldıkları yetki ve güçle birer ordu oluşturmuştu. Özellikle merkezi bir yönetimin olmadığı bu dönemde Kutsal Ruh’un etkin gücü olmadan bunu yapmak çok zordu (bkz. Bilgi Kutusu: Kutsal Ruh, s.1664). Eski Antlaşma’da Kutsal Ruh’un belirli amaçlarını gerçekleştirmek üzere bir kimseyi özel olarak donattığı ve yönlendirdiği başka örnekler de görülür: Gidyon (6:34), Yiftah (11:29), Şimşon (14:6,19) ve ayrıca Besalel (Çık.31:3), İsrail’in önderlerinden bazıları (Say.11:25-29), Balam (Say.24:2), Saul (1Sa.10:10; 11:6), Davut (1Sa.16:13).
3:12 Moav Bkz. Yar.19:36-38’e ait not. İsrail’in güneydoğusundaki bölge. Moavlılar, İsrailliler’in sürgün edildikleri döneme kadar halkın ezeli düşmanlarından biri olacaktır.
3:13 Ammonlular’la Bkz. Yar.19:36-38’e ait not. İsrail’in doğusundaki bölgede yaşayan halk. Amalekliler’i Esav’ın soyundan gelen bu kavim Negev’de yaşıyordu (Yar.36:12,16; Say.13:29).
3:15 haraç Kölelerin, değerli taşların veya tarım ürünlerinin üzerinden yapılan yıllık ödeme (krş. 2Kr.3:4).
3:19,26 taş putlar İbranice’den “taş ocakları” diye de çevrilebilir.
3:19 Gilgal Eriha’nın doğusunda, muhtemelen Benyamin ile Yahuda oymaklarının sınırında yer alan küçük bir kent (Yşu.15:7). taş putlardan Burada, Eglon’un, topraklarının bir parçası saydığı yerlerin sınırlarını gösteren kendi heykellerinden (eski Ortadoğu’da yaygın bir uygulamaydı) söz ediliyor olabilir.
3:28 Şeria geçitlerini tuttular Bu hamle ile İsrailliler, hem Moavlılar’ın Eriha’dan kaçışının önünü kesmiş hem de gelen takviye kuvvetlerin onlara ulaşmasını engellemiş oldu.
3:31 Şamgar Debora’yla aynı dönemde yaşamıştır (bkz. 5:6-7). Adı yabancı kökenli olduğuna göre muhtemelen İsrailli değildi. Anat İlah Baal’ın kız kardeşi olarak kabul edilen savaş ilahesinin adıydı. “Anat oğlu”, ‘yiğit savaşçı’ anlamına gelen bir askeri unvan olabilir. Şamgar büyük ihtimalle ilaheAnat’a adanmıştı, ancak RAB bu “yiğit savaşçı” aracılığıyla kendi amaçlarını yerine getirmeyi uygun gördü. üvendireyle Büyükbaş hayvan sürmekte kullanılan metal uçlu uzun sopa.
4:1-5:31 İsrailliler’in kuzeyden gelen Kenan tehdidine karşı koymak için birlik içinde hareket etmeleri gerekiyordu. Debora Tanrı’nın bu yöndeki buyruğunu Barak’a iletti, ancak Barak bu görevin başında olmayı reddetti. Böylelikle zafer kazanma onuru, İsrailli olmayan Yael adlı bir kadının oldu.
4:1-2 Kenanlılar hariç, İsrail’in düşmanları İsrail’in fethettiği toprakların dışındandı.Aram Naharayim, Moav, Midyan veAmmon gibi uluslar İsrail’e çoğunlukla ganimet edinme umuduyla saldırırlardı.Ama 4-5. bölümlerde söz edilen Kenan ayaklanması, kuzeyde yeniden güçlenme amacıyla yapılan bir girişimdi. Filistliler, ülkenin güney ve orta bölgelerindeki hâkimiyetlerini sürdürebilmek için İsrailliler’le sürekli bir mücadele içindeydiler.
4:2 Hasor’da Yavin Hanedanlığı’nın ilk krallık başkenti; muhtemelen hâlâ yıkıntı halindeydi (bkz. Yşu.11:10). Şam’dan Megiddo’ya giden yol üzerinde kurulan bu kent, ileride İsrail’in ticari merkezlerinden biri olacak ve stratejik önem kazanacaktır. Yavin’in Bkz. Mez.83:9-10. Bu ad muhtemelen Yavin Hanedanlığı’nın krallarına verilen genel bir addı. Yeşu, Yavin adında bir kral öldürmüştü (Yşu.11:1,10). Sisera Adından Kenanlı olmadığı anlaşılır. Sisera, bir zamanlar Hasor kralları tarafından yönetilen bölgeyi yeniden ele geçirmeye çalışıyordu.
4:3 Dokuz yüz Sayının büyüklüğü, kentler arası ittifakın söz konusu olduğunu gösterir. İsrailliler’i Burada özellikle Zevulunoğulları ve Naftalioğulları kastedilmektedir; ancak Batı Manaşşe, İssakaroğulları ve Aşeroğulları’nı da içerir.
4:4 Debora Peygamber olduğu belirtilen tek hâkimdir. Kutsal Kitap’ta geçen öbür kadın peygamberler, Miryam (Çık.15:20), Hulda (2Kr.22:14), Noadya (Neh.6:14) veAnna’dır (Luk.2:36); ayrıca bkz. Elç.21:9.
4:6 Barak’ı Barak’ın adı, Yeni Antlaşma’da iman kahramanları arasında yer alır (bkz. İbr.11:32). Kedeş-Naftali’den Kenanlılar’ın baskısı altındaki bir kent. Naftali ve Zevulunoğulları’ndan 5:15’ten, İssakaroğulları’nın da buna dâhil olduğu anlaşılır. Toplam altı oymak bu savaşa katılmıştır. Tavor Dağı’na Savaş meydanının kuzeydoğusunda 400 m yüksekliğinde bir dağ. Üstünde düz bir alan bulunan bu dağ stratejik bir noktadaydı; İsrailliler orada gizlenebilir ve görünmeden düşmanlarına saldırabilirdi.
4:7 İsrailliler, savaş arabalarının saldırısına karşı güvenli Tavor Dağı yamacındaki ordugahta bekleyerek Sisera’yı tuzağa düşürecekti. Sisera ise savaş meydanı olarak savaş arabalarının rahatça manevra yapabileceği ve her yönden tüm gücüyle saldırabileceği kadar geniş bir alan olan Kişon Irmağı’nın kıyısındaki Yizreel Vadisi’ni seçti; ancak RAB’bin, Yeşu’nun günlerindeki gibi (Yşu.10:11-14), fırtına ve sellerle (bkz. 5:20-21) İsrail için savaştığından habersiz olduğu için bu seçimin bir yararı olmadı.
4:9 Barak’ın (ve öbür İsrail savaşçılarının) ürkekliğinin nedeni RAB’be güvenmemesiydi; bu yüzden azarlandı.
4:11 Kenliler’den Hever Madeni işleyip şekillendirmeyi öğrenen Ken boyu, Musa Peygamber’in zamanından beri İsrail’le ittifak içindeydi. Ancak Kenli Hever, demir arabalarla silahlanan (4:3; bkz. Yşu.17:16’ya ait not) Kenanlı kralla işbirliği yapmak üzere (bkz. 4:17) güneyden ayrılıp kuzeye yerleşmişti. Barak’ın savaş hazırlıklarını Sisera’ya bildiren muhtemelen Hever’di. Hovav’ın Bkz. Say.10:29. Kenliler’den Güneyde, Negev’deki Kadeş-Barnea’ya yakın bir yere yerleşmişlerdi (bkz. 1:16).
4:14 RAB senin önünden gidiyor İsrail’in kralı olarak (bkz. 1Sa.8:20; ayrıca bkz. Çık.15:3; Yşu.10:10-11; 2Sa.5:24; 2Ta. 20:15-17,22-24).
4:18 Çadırına sığınan Sisera’nın Konuğu genel olarak her tür kötülükten korumaya çalışmak misafirperverliğin bir gereğiydi (bkz. 19:23; Yar.19:8). Eski Ortadoğu gelenekleri göz önüne alındığında (babası ya da kocası dışında bir erkek, kadının çadırına giremezdi) buranın, Sisera için mükemmel bir saklanma yeri olduğu anlaşılır.
4:21 Yael, Barak’ın korktuğu bu yaman savaşçıyı son derece basit gereçlerle öldürür. Muhtemelen İsrailli olmayan bu gözü pek kadın, böylelikle ailesinin İsrailoğulları’yla önceden beri var olan ittifakına bağlı kalarak kocasının ihanetini telafi eder (4:11).
5:1-31 Ulusal bir zaferi ezgilerle anmak bir gelenekti (bkz. Çık.15:1-18; Say.21:27-30; Yas.32:1-43; 1Sa.18:7). Ezgi muhtemelen Debora veya bir çağdaşı tarafından yazılmıştır (bkz. 5:7) ve 4. bölümdeki düzyazı anlatımının ana temalarını içermektedir (krş. 1Sa.2:1-10; 2Sa.22. bölüm; 23:1-7; Luk.1:46-55,68-79).
5:4-5 RAB’bin yıllar önce İsrailoğulları’nı çölden geçirip Kenan topraklarına getirmesi hatırlanmaktadır (bkz. Yas.33:2; Mez.68:7-8; Mik.1:3-4; ayrıca bkz. Mez.18:7-15).
5:4 Seir’den Seir Dağı (Edom’da ; bkz. Seir ve Paran Dağı ile Sina arasındaki çağrışım için, Yas.33:2).
5:5 Sina Dağı’nda olan RAB’bin Bkz. Çık.19:16-18; Mez.68:8.
5:6 Şamgar Bkz. 3:31’e ait not. kervanların ardı kesildi Düşman birlikleri ve çapulcu çeteler yüzünden yollar güvensizdi (bkz. 4:1-2’ye ait not).
5:7 Bomboştu... köyleri Köy sakinleri surlu kentlere sığınmıştı.
5:8 Ne kalkan ne de mızrak vardı Ya İsrailoğulları’nın Kenanlılar’la yaptıkları barış (bkz. 3:5-6) veya silahsızlandırılmaları (bkz. 1Sa.13:19-22) nedeniyle. Ancak asıl neden, İsrail’in putperestlik etmesi yüzünden RAB’bin onları güçsüz bırakmış olmasıdır.
5:10 semerleri pahalı boz eşeklere binenler Soylular ve zenginler (bkz. 10:4; 12:14).
5:11 kalabalıklar Sözcüğün İbranicesi ‘okçular’ veya ‘ozanlar’ anlamına da gelebilir.
5:12 Uyan Krş. Mez.44:23; Yşa.51:9. götür tutsaklarını Bkz. Mez.68:18; Ef.4:8 ve ilgili notlar.
5:13-18 Sisera’nın zulmünden en çok etkilenen Zevulun ve Naftali oymaklarının katılımı özel olarak belirtilir (5:18; bkz. 4:10). Yahuda ve Şimon oymaklarından Filistliler’le çatışma içinde oldukları için, Levililer’den ise RAB’bin antlaşmasına göre savaşmaya yükümlü olmadıkları için söz edilmez. Ruben, Gad (Gilat), Dan veAşer oymakları savaşa katılmadıkları için kınanır.
5:14 Amalek kökünden olanlar Bazı Amalekliler’in bir zamanlar Efrayim’in dağlık bölgesinde yaşadığı anlaşılmaktadır (bkz. 12:15). Makir’den Manaşşe’nin ilk oğlu (bkz. Yşu.17:1). Makir’in soyundan gelenler Şeria’nın her iki yakasına da yerleşmiştir (bkz. Yas.3:15; Yşu.13:29-31; 17:1; 1Ta.7:14-19), ancak burada sadece batıdakilerden söz edilmektedir (bkz. 5:17; Yşu.17:5).
5:17 Gilatlılar Gadlılar.
5:19 Megiddo Megiddo ve Taanak, Şaron Ovası’ndan Yizreel Vadisi’ne kadar olan alanda dağlık bölge içinden kuzeydoğuya açılan ana geçitte bulunuyordu. Stratejik konumundan ötürü Megiddo Ovası (2Ta.35:22), eski zamanlardan beri savaş meydanı olarak seçilmekteydi (bkz. 2Kr.23:29; ayrıca bkz. Va.16:14, 16 ve ilgili notlar).
5:20 yıldızlar... savaşa katıldı Göksel güçlerin İsrail’den yana savaşa katıldıklarını anlatan şiirsel bir ifade. RAB putperest bir ulusu taptıkları ilahları aracılığıyla yenmiştir (eski Ortadoğu’da yıldızların, savaşa katılan ilahlar olduğuna inanılırdı; bkz. 4:7; Yşu.10:11; Mez.18:7-15’e ait notlar).
5:21 süpürüp götürdü onları Bkz. 4:7’e ait not.
5:23 Meroz Naftali oymağına ait bölgede bulunan bu kent, RAB’bin ordusuna yardım etmeyi reddettiği için lanetlenmişti (krş. 8:15-17; 21:5-10).
6:1 Midyanlılar’ın Bkz. Yar.37:25 ve Çık.2:15’e ait notlar. Midyanlılar İsrailoğulları’na tek başlarına savaş açacak sayıda olmadıkları için (Say.22:4-6; 25:6-18) komşu uluslarla ittifak kurmuşlardı (6:3). Yenilgileri, İbrani tarihinde uzun süre hatırlanacaktı (bkz. Mez.83:9; Yşa.9:4; 10:26; Hab.3:7).
6:3 Ekin ektikleri vakit Düşman hasadın başlangıcında saldırı düzenlediğinde hasadı yağmalayıp kalanı talan ederdi; saldırı hasattan sonra yapılsaydı, İsrail düşmana karşı daha uzun bir süre direnebilirdi. Amalekliler Bkz. Yar.14:7’e ait not. Negev civarında göçebe hayatı süren halk.
6:5 çekirge sürüsü Toprakları sürüler halinde aşan ve geçtikleri yerleri yağmalayan çapulcular (bkz. 7:12; Çık.10:13-15; Yoe.1:4). develeri Binek hayvanı olarak değil, yük taşımak üzere kullanılırdı (krş. Yar.12:16’ya ait not).
6:10 Amorlular’ın Muhtemelen Kenan’da yaşayan tüm halklar kast edilmektedir (bkz. Yar.10:1 5-18’ e ait not).
6:11 RAB’bin meleği Bkz. Yar.16:7’ye ait not. Aviezerli Aviezerliler Manaşşe oymağındandı (6:24; Yşu.17:2). Ofra Benyaminoğulları’na verilen Ofra Kenti değildir (Yşu.18:23). buğdayı... üzüm sıkma çukurunda dövüyordu Gidyon’un, genellikle açık alanda dövülen buğdayı (bkz. Rut 1:22’ye ait not), korunaklı ve dar olan bu yerde dövmeyi tercih etmesinin nedeni, görünmek istememesiydi.
6:12 yiğit savaşçı Gidyon kendini öyle görmese de (6:15) RAB onun neler yapabileceğini biliyordu.
6:14 RAB... dönüp Bkz. 6:11 ; Yar.16:7’ye ait not; ayrıca bkz. 6:23. Seni ben gönderiyorum Gidyon, tıpkı Musa gibi, İsrail halkını kurtarmakla görevlendirilmişti (Çık.3:7-10).
6:15 Krş. Çık.3:11; 4:10; bkz. Yer.1:6-7 ve ilgili notlar. Gidyon’un, halkını kurtarmak için kendi oymağından bile bir ordu toplamaya yetkisi yoktu.
6:17 bana bir belirti göster Bkz. 6:36-40. Gidyon’un bir belirti istemesi, RAB’bin sözüne hâlâ güvenmediğini gösteriyor (bkz. Çık.3:12; 4:1-17).
6:21 eti... yakıp kül etti Gidyon’un sunusunun kabul edildiğini gösterir (bkz. Lev.9:24).
6:23 ölmeyeceksin Bkz. 13:22; Yar.16:13 ve 32:30’a ait notlar.
6:24 Yahve Şalom İbranice’de ‘RAB esenliktir’ anlamına gelir.
6:25 yedi yaşındaki ikinci boğa Çiftleşme için yedi yaşına gelmiş (kurban edilmemiş veya kesilmemiş) bir boğa oldukça değerlidir. Baal Bkz. 2:13’e ait not. sunağı yık... kes Bu sunak sadece bir aile için değil, bütün halk için yapılmıştı (6:28-30). Putperestliği ortadan kaldırmanın ilk adımı, ona ait nesnelerin yok edilmesidir (bkz. 2Kr.23. bölüm ; krş. 2:2; Çık.34:13; Yas.7:5). Aşera putu Bkz. Çık.34:13’e ait not.
6:26 uygun bir sunak Bkz. Çık.20:25.
6:30 Ölmesi gerek İsrailliler RAB’bin yolundan öyle sapmışlardı ki, Baal uğruna kendi yurttaşlarından birini bile öldürmeye hazırdılar (krş. Yas.13:6-10).
6:32 Yerubbaal İbranice’de ‘Baal kendini savunsun’ anlamına gelir. Eşbaal ve Merib-Baal adlarının (1Ta.8:33-34) İş-Boşet ve Mefiboşet’e (bkz. 2Sa.2:8; 4:4) dönüşmesinde olduğu gibi, bu ad da Baal (bkz. Yer.2:26’ya ait not) sözcüğünün yerine küçümseyici bir ifade olan Yerubbeşet (İbranice’de “boşet”, ‘rezalet’ anlamına gelir) halini almıştır (2Sa.11:21).
6:33 Yizreel Vadisi’nde Bkz. 5:19’a ait not.
6:34 RAB’bin Ruhu... yönlendirmeye başladı Bkz. 3:10’a ait not. İbranice’den birebir çevirisi: “RAB’bin Ruh’u Gideon’u kuşandı” (2Ta.24:20’deki gibi; bkz. 1Ta.12:18).
6:35 Manaşşe’ye Burada Manaşşe’nin batısı söz konusudur. Aşer Bu oymak, daha önce savaş çağrısına uymamıştı (5:17).
7:1 Harot İbranice’de ‘titremek’ anlamına gelir; İsrailliler’in korkaklığına (7:3) gönderme yapılmaktadır. More Tepesi’nin Harot’taki İsrail ordugâhından 5 km uzaklıkta vadi karşısındaydı. vadideydi Yizreel Vadisi’dir.
7:3 dönsün Savaştan korkanlar öbürlerinin de moralini bozabilirdi (Yas.20:8). Bu buyruk aslında Gidyon’un korkusunu da açığa vurmuştu. Gilat Dağı’ndan Muhtemelen Gilboa Dağı’nın başka bir adıdır.
7:6 Suyu avuçlayıp içenler, savunmaya hazır durumda olanlardı; öbürleri ise kolay hedefti ve saldırıya karşı hazırlıksızlardı.
7:13-14 RAB halkıyla rüya aracılığıyla da konuşur (krş. Yusuf, Yar.40:1-22; 41:1-32; Daniel, Dan.2:1-45; 4:4-27).
7:13 Arpa unundan yapılmış bir somun ekmek Buğdaydan daha az değerli olan arpa (bkz. 2Kr.7:1), Midyan’dan daha az güce sahip olan İsrail’i simgeler.
7:16 borular Hem tapınaktaki törenlerde hem de savaşlarda kullanılan koç boynuzları (bkz. Yşu.6:20).
7:20 Ellerinde kılıç yerine boru ve çıra olduğuna göre, bu savaşın gerçek galibinin RAB olduğu açıktır. Onların tek yapabildiği, bağırmaktır.
7:22 üç yüz boru çalınca Genellikle sadece birkaç asker boru taşırdı. Bunca boru sesini duyan Midyanlılar, İsrail ordusunu gerçekte olduğundan çok daha kalabalık sanarak paniğe kapılmış olmalıdır. birbirlerine saldırttı Krş. 1Sa.14:20; 2Ta.20:23 ; bkz. Hez.38:21; Zek.14:13. Serera’ya doğru Güneydoğuya doğru.
7:24 Efrayim’in dağlık bölgesine Gidyon, Midyanlılar’ın Şeria Vadisi’ne kaçışını engellemek için Efrayimoğulları’nın yardımına ihtiyaç duymuştu. Şeria Irmağı’nın Irmağın muhtemelen Beytş ean yakınlarındaki kısmı (bkz. 3:28’e ait not).
7:25 kesik başlarını Savaşta öldürülenlerin başları, elleri (8:6) ve sünnet derileri (1Sa.18:25), ölü sayısı göstergesi ve zafer işareti olarak kesilirdi.
8:1 Efrayimoğulları Krş. Yiftah’ın tepkisi, 12:1-6.
8:2 Gidyon, Efrayimoğulları’nın, ilk saldırıya katılan öbür oymaklardan daha büyük bir başarı elde ettiğini ima etmektedir. Aviezer’in Gidyon’un ait olduğu boy (bkz. 6:11’e ait not).
8:3 öfkesini yatıştırdı Bkz. Özd.15:1.
8:5 Midyan kralları Zevah ve Salmunna, farklı Midyan oymaklarından olabilir (bkz. Say.31:8).
8:6 ekmek verelim? Sukkot önderleri, Gidyon Midyanlılar’ın ittifakını yenilgiye uğratamazsa, Gidyon’un ordusuna yiyecek sağladıkları için Midyanlılar’ın onlara misilleme yapmasından çekiniyordu.
8:8 Penuel’e Yakup’un Tanrı ile güreştiği yer (Yar.32:30-31).
8:19 öz annemin oğullarıydı Çok eşliliğin yaygın olduğu o devirde, öz kardeşler bu şekilde tanımlanırdı.
8:21 hilal biçimi süsleri Bkz. Yşa.3:18.
8:23 Ben size önderlik etmem... RAB önderlik edecek Gidyon bir krallığın kurulmasına karşı çıktı (krş. Samuel, 1Sa.8:4-20). Tanrı’nın İsrail üzerindeki yönetimi (teokrasi), İsrail halkıyla yaptığı antlaşmaya dayalıydı ; Tanrı’nın dünyadaki krallığı ve bu krallığın nasıl biri tarafından yönetilmesi gerektiği konusu, Hâ-kimler, Samuel (özellikle 2Sa.7. bölüm) ve Krallar kitaplarının ana konularından biridir (ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370).
8:24 küpeleri ‘Burun halkaları’ anlamına da gelir (bkz. Yar.24:47; Hez.16:12). İsmaililer Midyanlar’ın akrabasıdır (Yar.25:1-2) ve bazen onlarla bir tutulmuşlardır (8:22,24; Yar.37:25-28; 37:25’e ait not; 39:1).
8:27 efod Bkz. Çık.28:6-30; 39:2-26; Lev.8:7 ve ilgili notlar. Urim ve Tummim aracılığıyla, Tanrı’ya danışmak için kullanılırdı. Efodun Kutsal Yasa’ya aykırı şekilde, putperestlik için de kullanıldığı olmuştur (17:5; 18:14,17).
8:29 Yerubbaal Bkz. 6:32’e ait not.
8:31 cariyesi Ev halkına ait bir köleydi (9:18; bkz. Yar.16:2’ye ait not). Avimelek Yar.20:2’de, 26:1’de ve Mez.34 başlıkta, kraliyet unvanı olarak geçer.
8:33 vefasızlık ettiler Bkz. Çık.34:15 ve ilgili not. Baallar’a Bkz. 2:11,13’e ait notlar. Baal-Berit’i ‘Antlaşma Efendisi’ anlamına gelir. 9:46’da aynı ilah, El-Berit (antlaşma tanrısı) adıyla anılmaktadır. “Antlaşma” sözcüğü, ona tapınan bir grup Kenan kentinin kendi aralarında yaptığı resmi bir antlaşma olduğunu düşündürür. Şekem’de Baal-Berit’e adanmış bir tapınak vardı (bkz. 9:4). Oysa Şekem (8:31), RAB’bin Yeşu aracılığıyla İsrailoğulları ile yaptığı antlaşmayı iki defa yenilediği yerdi (Yşu.8:30-35; 24:25-27).
9:1-57 Baal’ın yardımıyla (9:4) kendine bir kent krallığı kurmaya çalışan Avimelek, daha önce Yeşu’nun İsrail’in RAB’be olan bağlılığını tekrar beyan ettiği Şekem Kenti’nde (Yşu.24:14-27) Kenanlılar’ı yeniden harekete geçirmeye çalışır.
9:1 Şekem Kenti’ne Bkz. Yar.33:18’e ait not. Kenan döneminden kalma kalıntılar, Baal-Berit veya El-Berit tapınağıyla (9:4,46) ilişkilendirilebilecek dinsel bir bölgeye ait kanıtlar sunar. Şekem’in Avimelek tarafından yıkıldığının izlerini taşıyan bu arkeolojik kanıtlar, buradaki dinsel bölgenin o yıkımdan sonra tekrar inşa edilmediğini göstermektedir.
9:2 halkına Muhtemelen kentin ileri gelenleri ve toprak sahipleri kastedilmektedir. aynı etten... kandanım Oysa Avimelek yarı Kenanlı’ydı.
9:4 Tapınağı’ndan Eski tapınaklar, hem bireylere hem kente ait servetin saklandığı yerlerdi. Adak ve cezalar için yapılan ödemelerle beraber, hediyeler de tapınak hazinesinin bir parçasıydı (bkz. 9:1’e ait not). belalı serserileri Siyasi ve askeri amaçlar için paralı askerler tutmak yaygındı (bkz. örn. Yiftah, 11:3; Davut, 1Sa.22:1-2; Avşalom, 2Sa.15:1; Adoniya, 1Kr.1:5; Rezon, 1Kr.11:23-24; Yarovam, 2Ta.13:6-7).
9:5 Avimelek, İsrailli üvey kardeşlerini kurban gibi öldürterek krallığına resmen başlamış oldu (bkz. 2Sa.15:10,12; 1Kr.1:5,9; 3:4).
9:6 Beytmillo “Beyt”, İbranice’de ‘ev’ anlamına gelir. “Millo”, İbranice ‘doldurmak’ anlamına gelen fiilden türemiştir; muhtemelen duvarları ve büyük yapıları oluşturan toprak dolgu kastedilmektedir. Beytmillo, 9:46’daki “kale” ile aynı yer olabilir.
9:13 ilahlarla İlahların şarap içmek gibi insansal davranışlar sergilediklerine inanılırdı (krş. Çık.29:40).
9:14 karaçalıya Muhtemelen İsrail tepelerinde bulunan dikenli küçük bir çalı olup öbür bitkilere zarar verir. Yarardan çok zarara yol açacak işler yapan Avimelek’i simgeler.
9:15 Lübnan’ın bütün sedir ağaçlarını Ortadoğu ağaçlarının en değerlisi (bkz. 9:20), burada Şekem Kenti’nin ileri gelenlerini simgeler.
9:20 Avimelek ile Şekem halkının birbirlerini yok edeceklerine dair bir peygamberliktir.
9:22 İsrail’i Çoğu Şekem yakınlarında yaşayıpAvimelek’in yetkisini kabul eden İsrailliler.
9:27 ş enlik düzenlediler Bağbozumu dönemi, yılın en eğlenceli zamanlarından biriydi (bkz. Yşa.16:9-10; Yer.25:30); ancak putperest tapınaklarında düzenlenen şenlik ve kutlamalarda içki ve eğlence aşırı boyutlara varıyordu.
9:28 Hamor’un Şekem’in kurucusu olan Hivli bir beydir (Yar.33:19; 34:2; Yşu.24:32).
9:37 Falcılar Meşesi Muhtemelen Baal-Berit tapınağı ile ilişkili dinsel anlam taşıyan bir ağacın adı (bkz. Yar.12:6’ya ait not).
9:45 üstüne tuz serpti Bölgenin çorak kalması amacıyla (bkz. Yas.29:23; Yer.17:6; Sef.2:9).
9:46 El-Berit Baal-Berit (9:4). kalesine Muhtemelen 9:6’daki Beytmillo.
9:49 ateşe verdiler Yotam’ın laneti yerine gelmiştir (9:20).
9:53 kadın Erkekler savaşırken kadınlar da kulenin yakınına gelenlerin üzerine ağır taşlar yuvarlayarak savunmaya yardım ediyorlardı. değirmenin üst taşı Sabit taşın üstünde dönen ve ortasında bir delik olan yuvarlak taş. Sisera’nın Yael tarafından öldürülmesini andıran bir biçimde, Avimelek de bir kadın tarafından yine basit bir gereç kullanılarak öldürüldü (bkz. 4:21).
9:54 bir kadın öldürdü Bu, bir asker için utanç vericiydi. Avimelek’in bu şekilde öldürülmesi uzun süre akıllarda kalacaktı (2Sa.11:21).
9:56 cezalandırdı Her şeyin hâkimi olan RAB. İsrail’in kralı olarak,Avimelek’in yaptığı kötülüklerin çabuk ve utanç verici şekilde sona ermesini sağlamıştır.
10:3 Yair Yair, Manaşşe’ye verilmiş bölge olan Gilat’tan olduğuna göre, Manaşşe oymağından olmalıdır.
10:4 Otuz oğlu... otuz eşeğe... otuz kenti Zenginlik ve mevki göstergesi. Havvot-Yair İbranice’de, ‘Yair’in köyleri’ anlamına gelebilen bir addır. Yakın akrabaların bir arada yaşadığı, muhtemelen çadır kent görünümünde, küçük yerleşim birimleriydi.
10:6 Aram... ilahlarına Başlıcaları Hadad (Baal), Mot, Anat ve Rimmon idi. Sayda... ilahlarına Saydalılar, Kenanlılar’la aynı ilahlara tapıyorlardı (bkz. 2:11,13’e ait notlar). Moav... ilahlarına Moav’ın başlıca ilahı Kemoş idi. Ammon... ilahlarına Molek,Ammon’un en büyük ilahıydı (bkz. 1Kr.11:7) ve kimi zaman ona insan kurban edilirdi (Lev.18:21; 20:2-5; 2Kr.23:10). Bu ilah Milkom olarak da bilinir. Molek ve Milkom, Sami dillerinde ‘kral’ anlamına gelen aynı sözcükten türemiştir. Filist ilahlarına Filistliler, Kenan ilahlarının çoğuna tapındılarsa da en bilinen ilahları Dagon ve Baalzevuv’du. Dagon adı İbranice’de ‘tahıl’ anlamına geldiğinden bitkilerin ilahı olarak kabul edildiği tahmin edilmektedir. İÖ ikinci binyıl kadar eski tarihlerde, Babil’de bu ilaha tapılmaktaydı. Ekron’da ise Baalzevuv’a tapılıyordu (2Kr.1:2-3,6,16); Baalzevuv adı, ‘sineklerin efendisi’ anlamına gelmekte olup eski Kenan yazıtlarında Baalzevul (yüksek yerin tanrısı) olarak geçen ilaha tapılmasına karşı çıkmak ve onu alaya almak için RAB’bi izleyenler tarafından bilerek değiştirilmişti (bkz. Mat.10:25 ve ilgili not). Filistliler’e göre varlığı bilinen bir ilaha tapınmamak aptalca ve tehlikeliydi ; başlarına felaket gelmemesi için hiçbir ilahı gücendirmemek gerekiyordu. Tektanrılı inanca sahip İsrailliler’in büyük kısmı, içinde bulunduğu bu çoktanrılı kültüre karşı gelememiş, aksine onu özümsemişti.
10:11 RAB... karşılık verdi Bkz. 2:1,16-19’a ait notlar.
10:12 Maonlular Muhtemelen Filistliler ve Araplarla birlikte İsrail’e karşı gelen Meunlular (2Ta.26:7).
10:17 Mispa’da Aynı ada sahip birkaç yerden biridir. Yiftah’ın karargahı, “Gilat’taki Mispa”(11:29) adı verilen kent veya Gilat’ta bir kaleydi (11:11). Beytşean’ın yaklaşık 50 km doğusunda bulunan Ramat-Mispe (Yşu.13:26) ile aynı yer olabilir.
10:18 GilatlılarAmmonlular’a karşı direnmek istiyorlardı, ancak cesur ve tecrübeli komutanları yoktu. halkının Savaşçı erkekler kastediliyor.
11:1 Bir fahişenin oğlu olan Yiftah bu nedenle toplum dışı edilmiş biriydi ve onun mirastan pay alması istenmiyordu (bkz. 11:2).
11:3 Tov yöresine Tov halkı daha sonra Davut’a karşıAmmonlular’la ittifak kuracaktır (2Sa.10:6-8). serserilere Bkz. 9:4’e ait not.
11:8 bize... önderlik etmeni Bkz. 11:6.
11:10-11 Gilat’ın ileri gelenlerinin teklifi, daha sonraları Saul’un (1Sa.11:15), Rehavam’ın (1Kr.12:1) ve Yarovam’ın (1Kr.12:20) kral seçilme sürecinde olacağı gibi, halk tarafından onaylanır. Yiftah öne sürdüğü koşulları “RAB’bin önünde” tekrarlayarak, ileri gelenlerle kendisi arasında varılan uzlaşmanın resmi bir antlaşma olduğunu gösterir (krş. 2Sa.5:3).
11:13-15 İsrailliler Kenan topraklarına ilk yaklaştıkları zaman bu bölge Amor Kralı Sihon tarafından yönetilmekteydi (bkz. Say.21:29); Sihon burayı Moavlılar’dan almıştı. Zamanla Ammonlular, Moav üzerinde egemenlik kurdular ve önceden Moav’a ait olan bütün topraklar üzerinde hak iddia ettiler.
11:14-27 Yiftah zamanın uluslararası politikalarına göre bir yanıt vermiştir. Mektup, halkların tapındığı ilah veya ilahların ülke sınırlarını oluşturup koruduğuna ve tüm sınır çekişmelerinde kararı belirlediğine dair genel inanışı yansıtmakta ve yapılan açıklamalarda bu inanıştan yola çıkılmaktadır. Yiftah’ın, İsrail’in toprakları üzerindeki hakkını savunması üç temele dayanır: (1) İsrailliler bu toprakları Ammonlular’dan değil, Amorlular’ın kralı Sihon’dan almıştır (11:15-22); (2) Bu toprakları İsrail’e RAB bahş etmiştir (11:23-25); (3) İsrail bu topraklara uzun zamandan beri sahiptir (11:26-27).
11:16 Kadeş Kadeş-Barnea (bkz. Say.20:1’e ait not).
11:21 İsrail’in Tanrısı RAB Bkz. 11:13 ve 11:14-27’e ait notlar. Savaş yalnızca ulusların savaşçıları arasında değil, ilahlar arasında da geçen bir mücadele olarak görülmekteydi (krş. Çık. 12:12; Say.33:4).
11:24 Kemoş Moavlılar’ın baş ilahı. O zamanlar, ya Ammon kralı Moav’ı da yönetmekteydi ya da iki krallık arasında bir ittifak vardı (bkz. 10:6’ya ait not).
11:25 Balak’tan Bkz. Say.22-24. bölümler.
11:26 üç yüz yıldır Bkz. Giriş.
11:27 Hakim Bkz. 1Sa.24:15. Hakimler Kitabı’nda tekil ad olarak “hâkim” sözcüğünün, yalnız burada İsrail’in asıl hâkimi RAB için kullanılması önemli ve anlamlıdır. Evrenin Hâkimi olan RAB, en yüksek makamdadır.
11:29 RAB’bin Ruhu... üzerine indi Bkz. 3:10’a ait not.
11:30 ant içerek İsrailliler’in genel bir uygulaması (bkz. Yar.28:20; 1Sa.1:11; 2Sa.15:8). Burada Yiftah, Tanrı’dan yardım görmek için pazarlık yaparak savaşın sonucunu garantilemek istemektedir. Bu andın tam olarak neyi içerdiği kesin olarak bilinmemekle birlikte, 31. ayette bir yakmalık sunu vaadi belirtilmekte ve bu da Yiftah’ın kızını kurban olarak sunduğu sonucuna götürmektedir (11:39; bkz. Say.30:2; Yas.23:21-23; ayrıca bkz. Vai.5:4-5).
11:34 dans ederek Kadınların savaştan zaferle dönenleri bu şekilde karşılamaları gelenekti (bkz. Çık.15:20; 1Sa.18:6).
11:35 giysilerini yırtarak Büyük yas ve acının ifadesi (bkz. Yar.37:34 ve ilgili not). Yiftah’ın kızı onun tek çocuğu olduğu için kızının ölümü soyunun sonunu getirecekti; miras olarak kendisine verilen toprağı başkasına (aynı oymaktan başka bir aileye) vermesi bile gerekebilirdi. RAB’be verdiğim sözden dönemem Bkz. 11:11 ve ilgili not. Kutsal Yasa’ya göre RAB’be verilen sözün bozulamayacağı doğruydu, ancak Yiftah’ın verdiği bu söz açıkça Kutsal Yasa’ya aykırıydı ; insanlarla ilgili verilen buna benzer yeminler, karşılığında parayla telafi edilerek bozulabilirdi (bkz. Lev.27:2-8), ancak Yiftah bunu da göz ardı etti. Yiftah bu andıyla Tanrı’yı kendi isteği doğrultusunda yönlendirmeye çalışmış, muhtemelen İsrail’de sağlam ve güçlü bir konum edinmeyi garantilemeyi amaçlamıştı.
11:39 İsrail’de bir gelenek EskiAntlaşma’da başka bir yerde söz edilmediğine göre, muhtemelen yerel bir gelenekti.
12:1-6 Gidyon, Yiftah’ın tersine, Efrayimliler’in öfkesini yatıştırma yoluna gitmişti (8:1-3).
12:8 Beytlehemli Muhtemelen Zevulun topraklarının batısındaki Beytlehem (bkz. Yşu.19:15).
12:9 otuz oğlu, otuz kızı Bkz. 10:4’e ait not. Çocuklarını başka boylardan olanlarla evlendirerek yönetiminde birlik ve bütünlük sağladı.
12:11 Elon Aynı zamanda Zevulun oymağının bir boyunun da adıdır (Yar.46:14; Say.26:26).
12:14 kırk oğlu, otuz torunu Bkz. 8:30; 10:4’e ait not.
13:1 RAB’bin gözünde kötü olanı yaptılar Bkz. 3:7; 3:7-14’e ait not.
13:2 Dan oymağından Bkz. 1:34 ve ilgili not. Soralı İlk önce Yahuda oymağına (Yşu.15:33), sonradan Dan oymağına verilmiş kent (Yşu.19:41). Burası daha sonra, Dan oymağından olanların kuzeye göç etmek üzere yola çıktıkları yer olmuştur (18:2,8, 11). kısırdı ve hiç çocuğu olmamıştı Krş. Sara, Yar.11:30; 16:1; Rebeka, 25:21; Hana, 1Sa.1:2; Elizabet, Luk.1:7. Bu durum hem utanç vericiydi hem de doğum yapamayan bir kadını kocası boşayabilir veya ikinci bir eş alabilirdi.
13:3 RAB’bin meleği Bkz. Yar.16:7’ye ait not. bir oğul doğuracaksın Bkz. Yar.18:10; krş. Yar.16:11; Yşa.7:14; Luk.1:13,31.
13:5 adanmış Bkz. Say.6:1-21 ve ilgili notlar. Şimşon’un adanmışlığı gönüllü değildi; İsrail gibi, o da Tanrı tarafından Tanrı’ya hizmet etmek üzere ayrılmıştı ve adanmışlığı ölene dek geçerli olacaktı (13:7 ; bkz. Samuel, 1Sa.1:11 ; Yahya, Luk.1:15). Filistliler’in elinden kurtarmaya başlayacak Bu kurtarma süreci Samuel’in zamanında da devam edecek (1Sa.7:10-14) ve Davut’un krallığında tamamlanacaktı (2Sa.5:17-25; 8:1).
13:6 Tanrı adamı Sıklıkla peygamber için, burada ise melek için kullanılan bir ifadedir (bkz. Yas.33:1; 1Sa.2:27; 9:6-10; 1Kr. 12:22).
13:8 bize öğretmesini Çocuk Tanrı tarafından özel bir göreve çağrıldığı için ne yapmaları gerektiğini öğrenmek istiyorlardı.
13:15 Seni alıkoymak... bir oğlak kesmek istiyoruz Konukseverlik göstergesi (bkz. 6:18-19; Yar.18:1-8).
13:17 Adın ne? Ona saygılarını sunmak ve onun yaptıklarını başkalarına anlatmak için adını bilmesi gerekirdi. Manoah hâlâ onun bir peygamber olduğunu düşünüyordu. söylediklerin yerine geldiğinde Sözlerinin gerçekleşmesi, peygamberliğinin sahte olmadığının kanıtı olacaktı (Yas.18:21-22; 1Sa.9:6).
13:18 tanımlanamaz Habercinin mahiyetinin olağanüstü veya ilahi olduğu ima ediliyor. Yşa.9:6’da bu ifadenin İbranicesi (“Harika” olarak çevrilmiştir), “Güçlü Tanrı” olarak nitelendirilen Kişi’yi betimler. Kutsal Yazılar’da Tanrı’nın birkaç kere insan biçiminde göründüğü belirtilir (Yar.16:7; 18:16-33; Yşa.5:13-15; Zek.1:9-6:5).
13:22 Kesinlikle öleceğiz Bkz. 6:23;Yar.16:13 ve 32:30’a ait notlar.
13:24 Çocuk büyüyüp gelişti. RAB de onu kutsadı Krş. Samuel, 1Sa.2:26; İsa, Luk.2:52.
13:25 Şimşon’u... başladı Bkz. 3:10; 11:29’a ait notlar. ManaheDan’da Bkz. 18:12.
14:1 Timna’ya Beytşemeş’in batısında Sorek Vadisi’ndeki Tel Bataş’tır.Arkeologlar, kentin Filist zamanından kalan katmanını ortaya çıkarmışlardır. Filistli bir kadın İsrailliler’in Kenanlılar’la evlenmesi yasaktı (Çık.34:11,16; Yas.7:1,3; bkz. Esav, Yar.26:35; 27:46; 28:1; ayrıca bkz. 3:5-6; krş. 14:3).
14:2 Onu hemen bana eş olarak alın Bkz. Yar.34:4.Ailenin başı olan baba, oğulları için eş seçimi de dâhil olmak üzere, aileyi ilgilendiren her konuda yetki sahibiydi (bkz. 12:9; Yar.24:3-9; Neh.10:30).
14:3 sünnetsiz RAB’bin antlaşmasına bağlı olmayanlar, özellikle Filistliler için kullanılan bir küçümseme ifadesi (bkz. 1Sa. 14:6’ya ait not). ondan hoşlanıyorum Bu ifadenin İbranicesi, 17:6 ve 21:25’te geçen “dilediğini yapmak” ifadesine benzer.
14:4 isteyenin RAB olduğunu RAB, insana kötü veya anlaşılmaz görünen yollarla da amacını gerçekleştirir (bkz. Yar.45:8; 50:20; 2Ta.25:20; Yşa.55:8; Elç.2:23; 4:28; Rom.8:28-29).
14:5 Timna bağlarına Sorek Vadisi (Timna’nın bulunduğu yer) ve civarı verimli bağlarıyla ünlüydü. Adanmışlık yemini eden kişi için üzüm bağları, baştan çıkartıcı bir unsur olabiliyordu (bkz. Say.6:1-4). genç bir aslan Bkz. 1Sa.17:34; 2Sa.23:20; 1Kr.13:24; 20:36.
14:6 RAB’bin Ruhu’yla Bkz. 13:25; 14:19; 15:14; ayrıca bkz. 3:10 ve 11:29’a ait notlar. aslanı... çıplak elle parçaladı Tanrı’nın Ruhu, Şimşon’a böyle özel bir güç bahşetmişti (krş. Davut, 1Sa.17:34-37; Benaya, 2Sa.23:20).
14:8-9 leşini kovana... balı avuçlarına doldurdu Şimşon leşe dokunmakla adanmışlık yeminini bozmuş oldu (Say.6:6-7).
14:10 şölen Eski Ortadoğu’da bu tür şölenler yaygındı (bkz. Yar.29:22). Şimşon’un, bu tip şölenlerde şarap içildiğini bilmesine rağmen buna katılması akılsızca bir davranıştı (bkz. 13:4,7).
14:11 Bu gençlere muhtemelen davetlileri çapulculara karşı koruma görevi verilmişti (krş. “damadın konukları”, Mat.9:15).
14:12 bilmece Şölenlerde ve özel günlerde bilmeceler sorarak eğlenmek yaygındı.
14:14 Bkz. 14:8-9.
14:15 Dördüncü Bazı Septuaginta elyazmalarında ve Peşitta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “yedinci” diye geçer.
14:16 Beni sevmiyorsun Krş. Delila, 16:15.
14:19 RAB’bin Ruhu üzerine inince Tanrı, Şimşon aracılığıyla Filistliler’i alt edecektir (bkz. 3:10’a ait not). Aşkelon’a Filistliler’in beş büyük kentinden biri.
14:20 sağdıca Bkz. 15:2; muhtemelen ona eşlik eden otuz kişi arasından (14:11) Şimşon’a yardım eden genç adam (krş. Yu.3:29).
15:1 buğday biçimi sırasında Mayıs sonu, haziran başı (bkz. Rut 1:22’ye ait not). oğlak alıp karısını ziyarete gitti Evlilik gerçekleşmiş olmasına rağmen karı koca bazen birkaç ay ayrı evlerde yaşardı.Adamın, karısını ziyaretinde ev halkına hediye götürmesi gelenekti.
15:2 Küçük kızkardeşi Şimşon’un kayınpederi, daha önceden Şimşon’dan başlık parası aldığı için ona bir teklifte bulunma gereği duymuş olmalı (krş. Lavan ile Yakup, Yar.29:16-28; Saul ile Davut, 1Sa.18:19-21).
15:9 Lehi Bkz. 15:17. ‘Çene kemiği’ anlamına gelen Lehi adı, bu yöreye muhtemelen burada anlatılan olaylar gerçekleştikten sonra verilmiştir. Lehi’nin yeri kesin bilinmemekle birlikte bazı yorumculara göre günümüzdeki Kirbet es-Siyyac’dır.
15:11 Yahudalılar’dan üç bin kişi Yahudalılar’a ait bir kuvvetten sadece burada söz edilmektedir (ancak bkz. 1:2’ye ait not). Şimşon’un neler yapabileceğini iyi bilen bu adamlar, onu rızası dışında bağlamaya kalkışmadılar (15:12-13).
15:14 RAB’bin Ruhu Bkz. 3:10; 11:29 ve 14:19’a ait notlar.
15:15 bin kişiyi öldürdü Krş. 3:31.
15:19 Çukurdan su fışkırdı Krş. Çık.17:1-7; Say.20:2-13.
16:1 Gazze’ye Güneybatı Kenan’ınAkdeniz kıyısında bulunan önemli bir Filist liman kenti. fahişenin Şimşon üstün bir fiziksel güce sahip olduğu halde ahlâksal yönden zayıftı ve zaafları onu sonunda yıkıma götürdü.
16:2 Gün ağarınca O zamana kadar Şimşon’un yorulup tamamen uykuya dalmış olacağını ummuşlardı.
16:3 sürgüyle Muhtemelen tunçtan (1Kr.4:13) ya da demirden (Mez.107:16; Yşa.45:2) yapılmıştır. Hevron’un karşısındaki tepeye Gazze’den yaklaşık 60 km uzakta bulunan Hevron, Yahuda’nın en önemli kentiydi. Herkesin görebileceği bir yere çıkarak tek başına neler yapabileceğini gösteren Şimşon, Yahudalılar’ın hainliğine (15:11-13) uygun yanıtı vermiş oldu.
16:5 Filist beyleri Bkz. 3:3’e ait not. bin yüzer parça gümüş Olağanüstü derecede büyük bir ödül (krş. 17:10). Beş Filistli’nin ödeyeceği toplam miktar, yüzyıllar önce Yusuf’a biçilen paha üzerinden hesaplandığında, iki yüz yetmiş beş köle fiyatına eşdeğerdi (bkz. Yar.37:28).
16:13-14 Şimşon, “Başımdaki yedi örgüyü dokuma tezgahındaki kumaşla birlikte dokuyup kazıkla burarsan sıradan bir adam gibi güçsüz olurum” dedi. Şimşon uyurken Delila onun başındaki yedi örgüyü dokuma tezgahındaki kumaşla birlikte dokuyup kazıkla burdu Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde, “Şimşon, ‘Başımdaki yedi örgüyü dokuma tezgâhındaki kumaşla birlikte dokursan’ dedi. Kadın dokuyup kazıkla burdu” diye geçer.
16:19-20 gücünü yitirmişti... RAB’bin... ayrıldığını bilmiyordu Şimşon’un gücünün asıl kaynağı RAB’di. Şimşon, RAB’be adanmışlığının simgesini Filistli bir kadının yok etmesine izin vererek RAB’bin çağrısına ihanet etmiştir. Şu ana kadar onu sıkıntılarından kurtaran RAB, Şimşon’u düştüğü bu durumdan kurtarmayacaktır. RAB onu tamamen terk etmemiştir, ancak Şimşon artık halkın önderi değildir.
16:21 gözlerini oydular Bkz. 1Sa.11:2; 2Kr.25:7; ayrıca bkz. Hak.1:6’ya ait not. Gazze’ye Şimşon, daha önce büyük gücünü sergilediği Gazze’ye (16:1-3) utanç ve zayıflık içinde götürülmektedir. değirmen taşına koştular Bkz. 9:53’e ait not.
16:22 saçları uzamaya başladı Bkz. 13:5 ; 16:17,30. Bunun ayrıca belirtilmesinin nedeni, Şimşon’un adanmışlık göstergesinin yeniden oluştuğunu vurgulamak, RAB’bin ona tövbe etmesi ve yeniden adanmış biri olarak davranması için fırsat tanıdığını göstermektir.
16:23 İlahımız düşmanımız... elimize teslim etti Elde edilen zaferlerin kaynağı, galip gelen halkın taptığı ilahlar olarak görülürdü (bkz. 11:21’e ait not).
16:27 damdan Düz bir damı olan bu tapınak, muhtemelen ortadaki açık alana bakıyordu.
16:30 yüklendi Şimşon’un yerinden oynattığı sütunlar tahta, temeli taştandı.Arkeologlar, Tel Kasile’de birbirlerine yakın iki sütun temeli bulunan bir Filist tapınağı keşfetmiştir. ölürken Eğer adanmışlık yemini bozulursa ve adanma simgesi olan saç murdar hale gelirse, tıraş edilmeli ve adanmışlık yenilenmeliydi (bkz. Say.6:9-12). Delila Şimşon’un adanmışlık işareti olan saçını kestiğinde Tanrı, ondan gücünü alarak, Şimşon’un adanmışlığının bozulduğunu gösterdi; saçları uzamaya başlayınca adanmışlık süresi yeniden başlamış oldu (bkz. 16:22 ve ilgili not).Ancak Şimşon’un, Tanrı’ya suç sunusu olarak sunacak kuzusu ve adağını yenileyeceği kadar vakti yoktu (krş. 13:7); Filistliler’le mücadelede Tanrı’nın savaşçısı olarak kendi canını sundu. öldürdüğünden daha çok Bkz. 15:15; ayrıca bkz. 14:19; 15:8.
16:31 onun ölüsünü almaya geldiler Filistliler’in, ölünün ailesi tarafından alınıp gömülmesine izin vermesi, Şimşon’u daha fazla aşağılamaya niyetleri olmadığını gösterir (krş. 1Sa.31:9-10).
17:1-21:25 Bu beş bölümde Hâkimler’in ana konusu olan günah, tövbe ve kurtuluş döngüsü (bkz. Giriş) iki farklı olayla çarpıcı şekilde aktarılmaktadır. Anlatılan olaylar hâkimlerin ilk dönemlerinde gerçekleşmiştir (bkz. 18:30; 20:1, 27-28’e ait notlar). Özellikle “İsrail’de kral yokken” ve “herkesin dilediğini yaptığı” (17:6; 21:25) ifadeleriyle, krallık başlamadan önceki dönemde sistemli bir yönetim düzeninin olmadığı, toplumsal düzenin henüz sağlanmamış olduğu vurgulanır.
17:1-18:31 Efrayim bölgesinde bir Levili’nin yardımıyla Mika’nın, evinde yerel bir tapınma yeri oluşturmasından söz edilmekte ve İsrailliler’in tapınmasındaki yozlaşma anlatılmaktadır. RAB’be tapınma sırasında uygulanan bu putperest âdetler, kendilerine verilen mirası terk edip İsrail’in kuzey sınırına göç eden Danlılar tarafından benimsenmişti.
17:2 lanetlediğini duyduğum Lanetlenme korkusu, çaldığı parayı geri vermesinde etkili olmuştur. bin yüz parça gümüş Bkz. 16:5’e ait not. RAB seni kutsasın Bunu söyleyerek laneti etkisiz kılmayı umuyordu.
17:3 Anne de oğlu gibi, RAB’bi putlaştırmıştı (Çık.20:4,23; Yas. 4:16). bir oyma put, bir de dökme put Oyma put muhtemelen gümüş kaplamalı tahtadan, dökme put ise gümüşten ya da gümüşle kaplanmış daha ucuz bir metalden yapılmıştı. Bu olay, İsrail’deki ahlâksal ve ruhsal yozlaşmayı (bir annenin oğlunun hırsızlığını haklı bulmasına, ettiği laneti RAB’bin adıyla bozmaya çalışmasına ve put yapması için parayı sahtekâr oğluna geri vermesine kadar varan olaylarla) tüm açıklığıyla gösterir.
17:4 kuyumcuya Elç.19:24’te olduğu gibi, put yapan kimse.
17:5 özel aile putları İbranicesi “terafim”dir. Bunlar elle tutulur ebatta (Yar.31:34), insan biçiminde yapılırdı (1Sa.19:13). Burada, fal bakmakta kullanılan, ev halkına ait ilahlar söz konusudur (krş. Hez.21:21; Zek.10:2; bkz. 1Sa.19:13). efod Bkz. 8:27 ve Çık. 28:6’ya ait notlar.
17:6 kral yoktu Bkz. 18:1; 19:1; 21:25. İfade, Hâkimler Kitabı’nın İsrail’de krallık kurulduktan sonra yazıldığıyla ilgili bir göstergedir. dilediğini yapıyordu İsrail halkı, Kutsal Yasa’da bulunan antlaşma hükümlerinden sapmıştı (bkz. Yas.12:8).
17:7 Yahuda’nın Beytlehem Kenti’nde Levililer’e ayrılmış kırk sekiz kent arasında değildir (Yşu.21. bölüm). Levili Yonatan (bkz. 18:30 ve ilgili not).
17:8 Kenti’nden ayrıldı İsrailliler’in Kutsal Yasa’nın gereklerini yerine getirmemeleri Levililer’e yapılan yardımların da azalmasına yol açmıştı; adam bu yüzden kendine yaşayacak yer bulmak amacıyla kent kent dolaşıyor olmalıydı.
17:10 danışmanlık İbranice’den birebir çevirisi: “babalık”. Kutsal Kitap’ta, İlyas ve Elişa’ya da “baba” dendiği görülür (2Kr.2:12; 6:21; 13:14). on parça da gümüş Levili’nin verdiği kararın özünde maddiyata olan ilgisi vardı; bu, sonradan daha çekici bir teklifi kabul etmesiyle de görülür (18:19-20). Bunun yanı sıra yıllık hizmet karşılığında ödenecek bu bedel göz önüne alındığında, 16:5 ve 17:2’de belirtilen tutarların ne kadar büyük olduğu anlaşı lmaktadır.
17:12 Levili’yi kahinliğe atayarak Mika, bu sayede, yaptırdığı tapınma yerine yasallık ve saygınlık kazandırmayı amaçlıyordu. Muhtemelen kendi oğlunu görevden almıştı (bkz. 17:5).
18:1 yer arıyorlardı Dan oymağına verilen toprak, Yahuda ile Efrayim sınırının batı ucundaydı (Yşu.19:41-46), ancakAmorlular (Yşu.1:34) ile Filistliler’in güçlü direnişinden ötürü Danoğulları o bölgeyi ele geçirememişlerdi (bkz. 1:34’e ait not).
18:2 bilgi toplamak Bkz. 1:23 ; Say.11:1-2’ye ait not.
18:5 Tanrı’ya danış Bunu muhtemelen efodu ve aile putlarını kullanarak yapıyorlardı (bkz. 17:5’e ait not). Tanrı, hangi bölgelerin hangi oymaklara tahsis edileceği konusundaki isteğini zaten açıklamıştı (Yşu.14-20. bölümler). Dan oymağının sorumluluğu, vaat edilmiş topraklardan kendi payına ayrılmış yerleri ele geçirmekti. Oysa onlar, RAB’bin isteğine aykırı olan yolculuklarını sağ salim tamamlayabilmek için O’ndan bir onay bekliyorlardı.
18:6 Esenlikle gidin Levili, onlara duymak istediklerini söyler; hatta sözlerine güvenilirlik ve yetkinlik katmak için RAB’bin adını kullanmaktan çekinmez.
18:7 Layiş’e Sora ve Eştaol’den (18:2) yaklaşık 160 km uzaklıktadır. Bu kent Yşu.19:47’de Leşem olarak geçer; Danoğulları tarafından ele geçirilmesinin ardından Dan adını alır (18:29) ve İsrail’in en kuzeydeki yerleşim merkezi olur (bkz. 20:1; 1Sa.3:20; 2Sa.3:10). Yapılan kazılar, Dan Kenti’nde İsrailliler’e ait ilk izlerin İÖ 12. yüzyıla ait olduğunu ve ilk İsrailli yerleşimcilerin çadır gibi geçici barınaklarda yaşadığını açığa çıkarmıştır. Bölge Asur’un güçlü olduğu dönemde de saldırılara uğramış, kent birçok kere yıkılıp yeniden inşa edilmiştir. Saydalılar Akdeniz dünyasında ticaretle uğraşan barışçıl bir Fenikeli halk. ilişkileri yoktu Kendilerini yabancı güçlerin tehdidi altında hissetmiyorlardı ve bundan dolayı ortak savunmaya dâhil olma konusunda anlaşma yapmaya yanaşmıyorlardı.
18:11 altı yüz kişi Dan oymağının önderleri olarak, tüm oymağın kuzeydeki yeni yerleşim yerlerine göçüne öncülük ediyorlardı.
18:19 bir boyuna, bir oymağına Dan oymağına ait sadece tek bir boydan söz edilir ; o da Şuham boyudur (Say.26:42; Huşim, Yar.46:23). Danoğulları, Levili’nin kibirli ve maddiyata düşkün olduğunu biliyordu.
18:21 Mika ve komşularının muhtemel saldırısına karşı korumak amacıyla (krş. Yakup ve Esav, Yar.33:2-3).
18:24 Mika’nın sözleri, kendini putlara ne kadar adadığının göstergesidir.
18:28 Beytrehov Muhtemelen Say.13:21’de geçen Rehov (ayrıca bkz. 2Sa.10:6,8).
18:30 Yonatan Levili burada, Musa oğlu Gerşom oğlu Yonatan olarak tanıtılmıştır (Çık.2:22; 18:3; 1Ta.23:14-15). Eğer Yonatan Musa’nın torunu ise, bu bölümdeki olaylar hâkimlerin ilk dönemlerinde gerçekleşmiş olmalıdır (bkz. 20:1, 27-28’e ait notlar). sürgüne kadar Bu sürgün Asur ve Babil sürgünü değildir. Bazı yorumculara göre, yazar mecazi bir şekilde 1Sa.4:11,22’ye gönderme yapmaktadır ; bazılarına göre ise günümüzde bu sürgünle ilgili bir belge bulunmamaktadır (bkz. Layiş, 18:7’ye ait not).
18:31 Tanrı’nın Tapınağı Şilo’da olduğu sürece Bkz. Yşu.18:1. Tanrı İsrailliler’in her birinin başka yerlerde ve farklı biçimlerde değil, hep birlikte belirli bir düzen içinde Şilo Kenti’nde tapınmasını istemektedir (bkz. Şilo’nun yıkımı, Mez.78:60; Yer.7:12,14; 26:6). Şilo’daki arkeolojik çalışmalar, kentin İÖ 1050’de (muhtemelen 1Sa.4:3-7:2’de söz edilen dönemde) yıkıldığını ve yüzyıllarca kimsenin yaşamadığı bir yer olduğunu göstermektedir.
19:1 cariye Bkz. Yar.25:6’ya ait not.
19:2-3 onu sevinçle karşıladı Cariyesinin Levili’den ayrılması muhtemelen aile namusu meselesi olduğundan, adamın kayınbabası onların tekrar birleşmesine seviniyordu.
19:10 Yevus’un Bkz. 1:21; ayrıca bkz. Yar.10:1 5-18’ e ait not.
19:12 yabancı bir kente Levili, Yevuslular’ın yönetimindeki bir kentte konukseverlik görmemekten, hatta hayatını tehlikeye atmış olmaktan korkmuştu.
19:14 Benyaminliler’in Giva Kenti’ne Yahudalılar’ın Giva Kenti (Yşu.15:20,57) veya Efrayim’in dağlık bölgesindeki Giva (Yşu.24:33) değildir. Saul’un krallığının başkenti olarak, 1Sa. 11:4’te Saul’un yaşadığı Giva Kenti olarak anılır (ayrıca bkz. 1Sa.13:15).
19:18 RAB’bin evine Levili, RAB’be bir şükran sunusu ya da kendisiyle cariyesi için bir günah sunusu sunmak üzere Şilo’ya gitmeyi tasarlamış olmalı (bkz. 18:31; Yşu.18:1).
19:21 ayaklarını yıkadıktan Eski Ortadoğu’da konukseverlik göstergesi (bkz. Yar.18:4; 24:32; 43:24; Luk.7:44; Yu.13:5-14 ve ilgili notlar).
19:22 Yozlaşmışlığın ne kadar büyük çapta olduğu görülmektedir (17:6; 21:25; krş. Yar.19. bölüme ait notlar). Kenanlılar arasında eşcinsel ilişkiler yaygındı. serserileri İfade İbranice’de genel olarak ahlâksız kişiler için kullanılır (bkz. Yas.11:12-13’e ait not); burada eşcinsel ilişkiler anlamında kullanılmıştır (krş. putperestlik anlamında, Yas.13:13; sarhoşluk anlamında, 1Sa.1:16; asilik anlamında, 1Sa.2:12).
19:23 böyle bir kötülük yapmayın Bkz. Yar.19:7; 2Sa.13:12; ayrıca bkz. Rom.1:27.
19:29 cariyesinin cesedini on iki parçaya bölüp İsrail’i içinde bulundukları ahlâksal yozlaşmışlıkla ve sorumluluklarıyla yüzleşmeye çağırmaya niyetlenen bu adamın kendi yaptığı ahlâksızlığı görmemesi, o dönemin ahlâksal çöküşünün derinliğini açık bir şekilde gösterir (ayrıca krş. 1Sa.11:7).
20:1 Dan’dan Beer-Şeva’ya Kuzeyden (Dan) güneye (BeerŞeva) tüm İsrail’den söz ederken bu ifade kullanılırdı (bkz. 1Sa.3:20; 2Sa.3:10; 24:2; 1Ta.21:2; 2Ta.30:5). Bu bölümde anlatılan olaylar sırasında Danoğulları henüz kuzeye göç etmemişlerdi (18:27-29), ancak yazar önceden gerçekleşen bu olayları aktarırken yazdığı zamandaki konumlarına göre durumu aktarmaktadır. Burada tüm İsrail’in (Yaveş-Gilat hariç; bkz. 21:8-9) Givalılar ile öbür Benyaminliler’i cezalandırmasından söz edilmektedir. Bu derece geniş çaplı bir ittifak, hâkimlerin ilk dönemlerinde, ülkenin çeşitli bölgelerinin yabancıların yönetimine geçmesinden önce meydana gelmiş olmalıdır. tek beden gibi Krş. 20:8,11; 1Sa.11:7. Mispa’da... toplandı Saul’un zamanında da oymaklar RAB’bin önünde bu yerde toplanacaktır (1Sa.7:5-17; 10:17).
20:9 kura Bkz. Çık.28:30; Yun.1:7 ve Elç.1:26’ya ait notlar.
20:13 serserileri Bkz. Yas.11:12-13’e ait not. serserileri bize hemen teslim edin Yalnızca suça karışmış olanları cezalandırmak istiyorlardı. Onları öldürüp Givalı erkeklerin günahı ölüm cezasını gerektiriyordu; eğer İsrail halkı onların suçuna ortak olmak istemiyorsa bu cezayı yerine getirmeliydi (bkz. Yas.13:5; 17:7; 19:19-20).
20:16 sapanla vuracak Krş. Zek.9:15. Sapan aslında çok etkili bir silahtı (1Sa.17:49). Sapan taşı, yaklaşık yarım kilo ağırlıkta olup saatte 150 km hızla hedefi vurabilirdi.
20:18 Beytel’e Antlaşma Sandığı ve başkâhin Pinehas o sırada Beytel’deydi (bkz. 20:26-28). Tanrı’ya... sordular Muhtemelen Urim ve Tummim’in kâhin tarafından kullanılmasıyla (bkz. Çık.28:30’a ait not; 1Sa.2:28). önce hangimiz savaşacak? Bkz. 1:1-36. Yahudaoğulları Bkz. 1:2’ye ait not.
20:21 İsrailliler’den yirmi iki bin kişiyi Sayıları 26 700 olan (20:15) Benyaminliler, neredeyse kişi başına bir adam öldürmüşlerdi.
20:27-28 Pinehas Yeşu zamanında Tapınma Çadırı’nda görevli bir kâhindi (Yşu.22:13). Hâlâ görevde olduğuna göre, bu olaylar hâkimler döneminin başlarında gerçekleşmiştir (bkz. 20:1; 18:30’a ait notlar).
20:29 pusuya yattılar Bkz. 9:32; Yşu.8:2.2.
20:35 yirmi beş bin yüz İlk iki çatışmada bin Benyaminli ölmüştür (bkz. 20:21’e ait not).
20:46 yirmi beş bin Sayı 25 100 yerine, yuvarlanarak söylenmiştir (20:35).
20:47 Eğer bu kişiler kaçmamış olsaydı, Benyamin oymağı tamamen yok edilmiş olacaktı.
21:1 ant içmişlerdi Muhtemelen RAB’bin adıyla içilen bu ant, sıradan bir ant değildi; bozulduğu takdirde RAB’bin cezasını gerektirirdi (21:18; ayrıca bkz. Elç.23:12-15).
21:2 Beytel’e Bkz. 20:18,26-27. hıçkıra hıçkıra ağladılar Bkz. 20:23,26.
21:5 kendilerine katılmayanların Oymakların savaş zamanlarında ortak hareket etme yükümlülüğü vardı (bkz. 5:13-18’e ait not); savaşa katılmayanların cezalandırıldığı bile olurdu (5:15-17,23). ant içmişlerdi Savaşta yer almayanların öldürüleceğine dair ettikleri ikinci yemin İsrail’i zor durumda bırakacaktı.
21:10 on iki bin Bini Benyamin oymağını temsil etmek üzere, her oymaktan bin kişi (bkz. Say.31:6).
21:11 Her erkeği... öldüreceksiniz Cezanın bu denli ağır olması, oymaklar arasındaki antlaşma bağına son derece önem verildiğini gösterir. Bazı durumlarda günahların cezasız kalmasına rağmen (5:15-17), işlenen suçun ağırlığı ve Benyaminliler’in suçluları yargılanmak üzere iade etmemesi, İsrailliler’i bu andı içmeye zorlamıştır (21:5). RAB, kendi halkı İsrail’in putperest ulusların etkilerinden arınmasını, putperestleri yok ederek vaat edilen toprakları pak kılmasını defalarca istemiştir. Putperest adetleri yüzünden yabancıların yok edilmesini buyuran RAB’bin, kendi halkının arasında yeşeren putperestliğin yok edilmesi için daha da sert buyruklar vermesine şaşılmamalıdır.Ancak o çağda İsrail, yeni bir ulusal ve siyasal oluşumdu, bu yüzden her olayı günümüz için örnek almak doğru olmaz; özellikle RAB’bin o çağdaki İsrail halkına verdiği buyruklar, günümüzde uluslar arası ruhsal bir topluluk olan kilise için geçerli olamaz. Burada da aktarıldığı gibi, o zamanki İsrail, yetkisini ve varlığını tehdit edenlere karşı adalet isteme hakkına sahipti (bkz. Rom.13:4).
21:12 Kenan topraklarında Kızlar doğudan, Şeria’nın karşı yakasından getirilmişti.
21:19 RAB adına bir şölen Bağlardan söz edildiğine göre (21:20), büyük olasılıkla Çardak Bayramı’nın kutlandığı dönem söz konusudur (1Sa.1:3’e ait not); ancak sadece yerel bir şölen de olabilir. Beytel’in kuzeyinde... Levona’nın güneyindedir Şilo’nun yeri ile ilgili bu ayrıntılı açıklama, anlatılanların, Şilo’nun muhtemelenAfek Savaşı’nın ardından (1Sa.4:1-11) harabe haline geldiği bir zamanda yazıldığını gösterir.
21:21 eş kapın Böylelikle öbür oymaklar Benyaminliler’e kız vermediklerini iddia edebileceklerdi.
21:22 Kızların babaları ya da erkek kardeşleri bize yakınmaya gelirse Kaçırılan bir genç kızın erkek kardeşlerinin bedel talep etmesi gelenekseldi (bkz. Yar.34:7-31; 2Sa.13:20-38). Bu yüzden, büyüklerin böyle bir tepki beklemeleri ve genç kızların aileleri ile anlaşmaya hazır olmaları önemliydi.
21:24 kendi topraklarına Bu savaşçılar en azından beş aydır evlerinden uzaktaydı (bkz. 20:47).
21:25 İsrail’de kral yoktu Bkz. 17:6’ya ait not.
1:1 Hâkimlerin egemenlik sürdüğü günlerde Büyük olasılıkla İÖ 138 0 ile 10 50 yılları arasında. İsrail’in RAB’be sırt çevirdiği, ahlâksal çöküntü yaşadığı ve yabancı halklar tarafından yenilgiye uğratılıp zulüm gördüğü bir dönemdi (bkz. Hâkimler: Giriş). Yahuda’nın Beytlehem Kenti’nden Yıllar sonra Davut’un doğup büyüyeceği yerdir (1Sa.16:18; ayrıca bkz. 4:17; İsa Mesih’in doğduğu yer, Luk.2:4-7).
1:2 Efrat Beytlehem’in bulunduğu bölge (bkz. 4:11; Yar.35:19; 1Sa.17:12; Mik.5:2).
1:3 Naomi, kocası Elimelek ölünce Naomi’nin ilk kaybı (bkz. 1:21).
1:4 eş aldılar Böylelikle ailenin soyunu devam ettirme olasılığı doğdu. Moav kızlarından Bkz. Yar.19:36-37. Moavlı kadınlarla evlenmek yasaya göre yasak değildi, ama Musa’nın halkın yasaya bağlılığını yenilediği dönemde Moavlı soyundan onuncu kuş ağa kadar olanların RAB’bin topluluğuna girmesi yasaklanmıştı (Yas.23:3-5). Rut İsa’nın Matta’daki soy ağacında adı geçen beş kadından biri (Mat.1:3,5-6,16).
1:5 Mahlon Rut’un eşi (4:10). Naomi yapayalnız kaldı Naomi her anlamda yoksun hale gelmişti: kocasını ve oğullarını yitirdiği için ailenin soyunu sürdüremeyecekti, kendi topraklarından uzakta yaşıyordu, günlük ihtiyaçlarını karşılayamıyordu. Yanında sadece yabancı bir halktan olan iki gelini kalmıştı ve ikisi de çocuksuzdu.
1:6 RAB’bin kendi halkının yardımına yetişip Krş. 1:13,21; 2:20; 4:12-15. yiyecek Beytlehem’deki (kentin adının anlamı ‘yiyecek evi’dir) kıtlık sona ermiştir. dönmeye hazırlandı Yoksunluk içindeki Naomi, o sıralar bazı soydaşlarının da yaptığı gibi, vaat edilmiş topraklara dönmeye karar verir.
1:8 analarınızın evine dönün Krş. 1:11-12,15. Bu şekilde yeniden bir aile kurma şansları olabilirdi.
1:11 Size koca olacak oğullarım olabilir mi Kutsal Yasa’ya göre, ölen bir adamın, erkek kardeşi veya en yakın akrabası dul eşiyle evlenmeliydi (bkz. Yar.38:8; Yas.25:5-6 ve 25:5-10’ a ait notlar; ayrıca bkz. Mar.12:18-23). Bu yasa, dul kadının yasal olarak korunmasını ve soyun devamını güvence altına almayı amaçlıyordu.
1:13 RAB beni felakete uğrattı Bkz. 1:20-21.
1:14 Orpa ile Rut’un davranışlarının farklılığı, Rut’un yalnız kalan kaynanasına vefakârlığını ön plana çıkarır.
1:15 kendi ilahına Moavlılar’ın en büyük ilahı Kemoş’tu.
1:16 Rut’un hem Tanrı’ya hem de Naomi’ye gösterdiği vefa onun karakterini ortaya koyar. Naomi’nin yalnızlığını paylaşmak dışı nda onu bekleyen bir gelecek olmamasına rağmen, Rut’un adanmışlığı tamdır (krş. 2Sa.15:21).
1:17 RAB bana daha kötüsünü yapsın Bkz. 1Sa.3:17’ye ait not. İsrailli olmayan Rut, Naomi’ye bağlılığını, İsrail’in Tanrısı’nın adı üzerine ant içerek ve O’nu kendi Tanrısı kabul ederek gösterir (bkz. 1:16).
1:20 Naomi değil, Mara diye Naomi ‘tatlı’, Mara ‘acı’ anlamına gelir. Eski çağlarda adlar, bazen kişilerin içinde bulunduğu durumu betimlerdi. Her Şeye Gücü Yeten Bkz. Yar.17:1’e ait not.
1:21 Öykünün ana teması (varlık ile yokluk karşıtlığı) bu ayetle başlar (bkz. Giriş).
1:22 Moavlı gelini Rut’la Rut’un, İsrailliler arasında pek hoş görülmeyen bir halktan geldiği anımsatılıyor (2:2,6,21; 4:5,10; bkz. 1:4’e ait not; 2:10). Biçilmeye başlandığı Biçim mevsimi nisan ile mayıs aylarıydı (önce arpa, birkaç hafta sonra da buğday; bkz. 2:23). Ürün kaldırma süreci şöyleydi:(1) Olgunlaşan ekinler biçilir (Yas.23:25; Yer.50:16; Yoe.3:13)-bu genellikle erkekler tarafından yapılırdı; (2) ekinler demetler halinde toplanırbu da genellikle kadınlar tarafından yapılırdı ; (3) tarlada kalan artıklar toplanır (2:7); (4) demetler harman yerine taşınırbu da katırlar ve öküz arabalarıyla yapılırdı (Amo.2:13); (5) harman öküzle dövülür (Yas.25:4; Hoş.10:11)-bu işlem keskin dişli harman döveniyle (Yşa.41:15; Amo.1:3) ya da araba tekerlekleriyle yapılırdı (Yşa.28:28); (6) ekin yabayla savrulur (Yer.15:7)-genellikle öğleden sonra esen rüzgârda savrulan harmanın çöpüyle taneleri birbirinden ayrılırdı (Mez.1:4), yerde sadece taneler kalırdı; (7) taneler kalburla elenir (Amo.9:9) ve her tür yabancı maddeden ayrılırdı ; (8) elenmiş ürün depolanmak üzere çuvallara doldurulurdu (Yar.42-44. bölümler). Harman yerleri dikkatlice seçilirdi ; düz, sert ve rüzgâra açık alanlar tercih edilirdi. Naomi ile Rut’un, Beytlehem’e biçim mevsiminin başladığı zaman varmaları, Naomi’nin eski durumuna kavuşacağının ilk işaretidir.Arpa biçimi zamanının belirtilmesi, Rut ile Boaz’ın ekin tarlalarında tanışması olayına geçiş sağlar.
2:1 Boaz İsa’nın her iki soyağacında da Boaz’ın adı geçer (Mat.1:5; Luk.3:32). akrabası Boaz’ın varlığı, Naomi için kocasının aile soyunu sürdürebileceğine dair bir umut işaretidir (bkz. 2:20’ ye ait not).
2:2 İzin ver de... gideyim Dul ve yabancı bir kadın olan Rut, kendisini gözetecek biri olmaksızın tarlada çalışmaya razı olmuştur. ardında başak devşireyim Kutsal Yasa, ekin artıklarının yoksullara, yabancılara, dul ve yetimlere bırakılmasını buyuruyordu (Lev.19:9; 23:22; Yas.24:19). Böylelikle bu kişiler çalışabilir ve başkalarına bağımlı olmadan kendi geçimlerini sağlayabilirlerdi.
2:3 Bir rastlantı sonucu RAB’bin amacı doğrultusunda gerçekleşen bir tanışmaydı (2:19-20).
2:4 Boaz’ın orakçılarla arasındaki bu konuşma, onun hem saygın hem de RAB’be bağlı biri olduğunu gösterir.
2:9 kızların ardından git Erkekler ekini biçer, arkalarından gelen kadın hizmetkârlar da ekini demet haline getirirlerdi. Bu kadınların arkasından giden Rut, tarlada kalan artıkları topluyordu (bkz. 2:2’ye ait not). Sana ilişmesinler Boaz’ın bu kısa uyarısı, Rut’un nasıl bir riske atıldığını ve Boaz’ın onu gözettiğini ortaya koyar.
2:11 kaynanan için yaptığın Rut’un kimsesiz kalmış kaynanasına bağlılığı kitabın ana temalarındandır.
2:12 Kanatları altına Bkz. Mez.36:8; 61:5; Mat.23:37; ayrıca bkz. 3:9’a ait not.
2:13 Kölelerinden Alçakgönüllülük ifadesi.
2:15 adamlarına... buyurdu Boaz, Kutsal Yasa’nın gerektirdiğinden de fazlasını yaparak Rut’un emeğinin karşılığını bolca almasını sağlar (bkz. 3:15).
2:17 Sırık veya sopayla dövülerek devşirilebilecek kadar az miktardaydı. bir efa Bir erkeğin bir ayda elde ettiği miktardı.
2:20 iyiliğini esirgemeyen Boaz, RAB’bin halkıyla yaptığı antlaşmanın gereklerinden biri olan “iyiliği” (bkz. “hesed”, Yer.2:2’ye ait not) yabancı bir kadın olan Rut’a da göstermiştir (ayrıca krş. Rut’un davranışı, 3:10). yakın akrabalarımızdan Terimin İbranicesi “goel”, ailenin muhtaç kalan üyelerini korumakla yükümlü yakın akraba anlamına gelir (bkz. Giriş). Olan biteni kavrayan Naomi’nin yüreğinde umudun canlandığı bu an, olayların dönüm noktasıdır.
3:2 Harman mevsiminde, tarla sahibi ile adamları, geceyi harman yerinde geçirerek ürünleri hırsızlara karşı korurlar, geceleri de eğlenceler düzenlerlerdi (3:14; Yşa.9:3; 16:9-10; Yer.48:33).
3:3 Naomi Rut’un bir gelin gibi hazırlanmasını istemektedir (bkz. Hez.16:9-12).
3:4 ayaklarının üzerindeki örtüyü kaldır Rut’un bu hareketi evlilik teklifi sayılıyordu (bkz. 1:11). Naomi’nin Rut’a verdiği öğüt, Boaz’ın yakın akrabalık sorumluluğunu yerine getirmesini sağlamaya yönelikti. Perez’in annesi Tamar da (4:12), yakın akrabalık yasasına göre evlilikle sağlanan korunmayı talep etmişti (Yar.38:13-30).
3:9 Kölenle evlen İbranice’den birebir çevirisi: “köleni eteğinle ört” (bkz. Hez.16:8). Rut bu şekilde Boaz’a yakın akrabalık sorumluluğunu hatırlatır. Tarlada Rut’u RAB’bin koruyucu kanatları altına teslim eden Boaz (2:12), bu korumayı sağlayacak kişi olmaya çağrılmaktadır.
3:10 iyiliğin, ilkinden de büyük Bkz. 2:11; 2:20’ ye ait not.
3:11 erdemli bir kadın Bkz. Özd.31:10. “Erdemli bir karakteri” tanımlayan İbranice sözcük, 2:1’ de Boaz için “varlıklı” diye çevrilmiştir. Böylece, Rut ile Boaz’ın tanımlamaları arasında bir denge kurulmuştur.
3:12 benden daha yakın biri var Boaz’ın, Rut’un eski kocasıyla (Mahlon) akrabalık derecesi belirtilmemiştir (bkz. 2:20’ye ait not). Naomi, Boaz’ın Rut’u korumaya istekli olduğunu gördüğü için Rut’u Boaz’a yönlendirmişti. Boaz, Kutsal Yasa’nın gereklerini dikkate alarak önceliği en yakın akrabaya verir.
3:15 Bkz. 2:15 ve ilgili not.
3:17 eli boş Yokluk ile varlık teması bir kere daha vurgulanır (bkz. 1:21’e ait not).
4:1 kent kapısına O dönemde kent kapısı sorunların konuşulup çözümlendiği yerdi.Alışveriş ve yasal antlaşmalar, tanıkların kolayca bulunduğu yer olan kent avlusunda yapılırdı (1:9-12; bkz. Yar.19:1’e ait not).
4:2 kentin ileri gelenlerinden on adam Böylelikle yasal işlemler için gereken ortam oluşturulur.
4:3 tarlasını satıyor Bkz. 2:20’ye ait not. Burada iki durumdan biri söz konusudur:(1) Naomi toprağın asıl sahibidir ama maddi olanaksızlar yüzünden satmak zorunda kalmıştır. Yakın akrabanın bir görevi de, aile dışından birine satılma tehlikesi olan toprağı kurtarmaktı. (2) Naomi toprağın sahibi değildir ; toprak, aile Moav’a gitmeden önce kocası Elimelek tarafından satılmıştır. Naomi yasaya göre toprağı geri alma hakkına sahiptir, ancak maddi gücü buna yeterli olmadığı için yakın akrabasının yardımına muhtaçtır. Bu durumda burada söz konusu olan satış, Naomi’nin toprağı geri alma hakkını satmasıyla ilgilidir.
4:5 ölen Mahlon’un... dul eşi... Rut’u da almalısın Boaz, yükümlülüğün öbür yüzünü açıklar:Rut’la evlenmek. Yakın akrabalık yasası (Yas.25:5-6; bkz. Lev.25:25’ e ait not), Rut’un ilk doğan oğluna, Mahlon’un adını devam ettirme ve aile mirasına sahip olma hakkını veriyordu.
4:6 yakın akrabalık görevini yapamam Muhtemelen, Rut’tan bir oğul sahibi olur ve bu oğul ileride tek varis olarak kalır da kendi mal varlığı Elimelek’in ailesine geçer diye korkuyordu (krş. Yar.38:9). Bu akrabanın yasal sorumluluğu reddetmesi, Boaz’ın bu iki dula gösterdiği iyilik ve cömertliği ön plana çıkarır (krş. Orpa ile Rut arasında göze çarpan fark, 1:14’e ait not).
4:7 çarığını çıkarıp Halkın huzurunda yapılan bu hareket, mal mülk hakkının çarığın verildiği kişiye devredildiğini gösteriyordu (krş. Amo.2:6; 8:6). Eski Nuzi Kenti’nde (bugünkü Kerkük’e yakın) bulunan belgelerde benzer bir uygulamadan bahsedilir.
4:9 tanık Halkın huzurunda tanıklık edenler, tüm yasal işlemleri ve öbür bağlayıcı antlaşmaları tasdik etmiş olurlardı.
4:10 ölen Mahlon’un adı Bkz. Yas.25:6.
4:11 İsrail soyunun... Rahel ve Lea’ya Rahel ve Lea’nın çocuklarından oluşan Yakup soyu (İsrail), Rut ve Boaz’ın nesiller sonraki torunu olan Davut’un soyuyla özdeşleştirilir. RAB, Davut’la yapacağı antlaşmada soyunun kalıcı olacağını ve İsrail’in geleceğinin bu soy aracılığıyla kutsanacağını vaat edecektir (bkz. 2Sa.7. bölüm). Efrat Bkz. 1:2’ye ait not.
4:12 Tamar’ın Yahuda’ya doğurduğu Peres’in Peres Boaz’ın atasıydı ( 1:18-21; Mat.1:3; Luk.3:33). İleri gelenlerin kutsama sırasında Peres’in adını anmalarının nedeni, Tamar’ın Peres’i ölen kocasının akrabası Yahuda’dan dünyaya getirmesiydi (bkz. 1:11’ e ait not ; Yar.38:8). Üstelik Peres’in soyu, Yahuda oymağını İsrail’de seçkin bir konuma yükseltmişti; ileri gelenlerin kutsaması, Ovet’in soyundan gelecek Davut’un yaşamında ve soyunda tümüyle gerçekleşecekti.
4:13-17 Kitabın sonuç bölümü, giriş bölümüyle bir denge oluşturur (1:1-5): (1) Her iki bölümün İbranicesi’nde eşit sayıda sözcük vardır; (2) her ikisi de Naomi’ye odaklanır; (3) giriş bölümü Naomi’nin yokluk içindeki halini, sonuç bölümü varlığa kavuşmasını anlatır.
4:13 RAB’bin kutsamasıyla gebe kalan RAB böylelikle Rut’a güvence sağlar (bkz. 1:6’ ya ait not).
4:14 yakın akrabasız Burada Boaz’dan değil, 15-17. ayetlerde görülebileceği gibi, Ovet’ten söz ediliyor. Rut’un oğlu Naomi’nin de oğlu sayılıyordu (4:17) ; böylece Naomi artık kocasını mirasçıdan yoksun bırakma utancından kurtulmuştur ve yaşlandığı nda kendisine bakabilecek bir “yakın akraba”ya sahiptir. ünü... yayılsın 11. ayette Boaz için de aynı dilekte bulunuluyor.
4:15 yedi oğuldan bile daha değerli Bkz. 1Sa.1:8. İsrail’de yedi rakamı, eksiksizliği ve kusursuzluğu simgelediği düşünülürse, yedi oğula sahip olmak aile için bereketin doruk noktası sayılırdı (bkz. 1Sa.2:5; Eyü.1:2; 42:13). Rut’un Naomi’ye adanmışlığının, aile için bundan bile üstün bir bereket olduğu vurgulanıyor.
4:16 bağrına bastı Muhtemelen evlatlığa kabul etmeyi ifade eder (bkz. Yar.30:3’e ait not).
4:17 Naomi’nin bir oğlu oldu Çocuk sahibi olamayan yaşlı Naomi, Rut sayesinde Mahlon’un yerine bir mirasçı edinmiştir (bkz. varlık ile yokluk teması, Giriş).
4:18-22 Bkz. 1Ta.2:5-15; Mat.1:3-6; Luk.3:31-33. Yar.5:3-32 ve 11:10-26’ daki soyağaçları gibi, bu soyağacında da on ad sıralanmıştır ; bunlar, 1:1’ de söz edilen hâkimlerin çalkantılı döneminin tersine, İsrail’i adaletle yöneten Davut’un adıyla son bulur. Soyağacı, Naomi nasıl Rut ve Boaz’ın özverili sevgisi sayesinde yokluktan kurtulup eski gönencine kavuştuysa, RAB’bin de onların soyundan gelen ve kendisi için savaşan Davut aracılığıyla İsrail’in aynı şekilde savaştan barışa kavuşturacağına işaret eder. Soyağacının sonu, ‘Davut oğlu’ İsa Mesih’e dayanır (Mat.1:1) ve asıl barış Mesih’le gerçekleşecektir (bkz. Yşa.2:1-4; 11:1-9; 65:18-25; krş. Mez.72).
4:20 Salmon’un Bazı Septuaginta elyazmalarında “Salmon” diye geçerken, Masoretik metinde “Salma” diye geçer.
1:1 Ramatayim Muhtemelen Rama’nın öbür adıdır (bkz. 1:19; 2:11; 7:17; 19:18; 25:1). Yeni Antlaşma döneminde Aramatya adıyla bilinir (bkz. Mat.27:57 ve ilgili not). Efrayim oymağının Elkana’nın ailesi, büyük olasılıkla Efrayim’deki Kohat boyundan olan Levili’ydi (bkz. Yşu.21:20-21; 1Ta.6:22-27). Suf Ya bir bölge adıdır (buna göre Ramatayim’in bulunduğu bölgedir, 9:5) veya Suf adlı beyin soyu anlamındadır (ayrıca bkz. 1Ta.6:34-35).
1:2 iki karısı Bkz. Yar. 4:19; 16:2 ve 25:6’ya ait notlar. Hanna büyük olasılıkla Elkana’nın ilk eşiydi ve kısırdı.
1:3 Her Şeye Egemen RAB’be “Orduların RAB’bi” olarak da çevrilebilir. İsrail’de krallık döneminden hemen önce kullanılmaya başlanmıştır. İsrail’de krallığın kurulmakta olduğu dönemde RAB’bin böyle tanımlanmasının nedeni, O’nun hem göksel orduların (krş. Yas.33:2; Yşu.5:14; Mez.68:17; Hab.3:8) hem de İsrail ordularının Tanrısı (17:45) olmasıdır. Kutsal Kitap’ta “ordular”, insanları (bkz. Çık.7:4; Mez.44:9), gök cisimlerini (bkz. Yar.2:1; Yas.4:19; Yşa.40:26) ve göksel varlıkları (Yşu.5:14; 1Kr.22:19; Mez.148:2) da kapsar; yani “ordular” sözcüğü ‘kalabalık, çok sayıda olan’ gibi bir anlama sahiptir. Nihai olarak Tanrı’nın evrendeki bütün güçlere egemen olduğunu ifade ettiği için, burada olduğu gibi, “Her Şeye Egemen RAB” şeklinde çevirmek yerindedir. her yıl... giderdi Her İsrailli erkek yılda üç kere, üç büyük bayram için, RAB’bin huzuruna çıkmakla yükümlüydü (bkz. Çık.23:14-19; 34:23; Yas.16:16-17). Elkana’nın bu seferki yolculuğu, büyük olasılıkla, RAB’bin hem halkını Kenan topraklarına olan yolculukları süresince gözetmesinin anıldığı (bkz. Lev.23:43) hem de her yıl halkına sağladığı bereketli hasadın kutlandığı (bkz. Yas.16:13-15) Çardak Bayramı’na katılmak içindi. Hanna’nın üzüntüsü, RAB’bin bereketinin kutlandığı bu bayramı kısır bir kadın olarak kutlamaktan ötürü daha da artmış olmalıdır. Şilo Efrayim bölgesinde, Beytel ile Şekem arasında bulunan kasaba. Buluşma Çadırı ve dolayısıylaAntlaşma Sandığı buradaydı (bkz. 4:3; Yşu.18:1 ve ilgili not; Hak.2 1:19).
1:4 kurban Büyük olasılıkla, RAB’bin gösterdiği iyiliklere duyulan şükran ve O’nunla paydaşlık anlamına gelen bayram yemeği ile sunulan esenlik sunusudur (bkz. Lev.7:11-18).
1:5 RAB... rahmini kapamasına Yaşam sadece RAB’bin buyruğuyla var olur (bkz. Yar.18:10; 29:31; 30:2,22).
1:6 kuması Bkz. Yar.16:4 ve ilgili not.
1:8 senin için on oğuldan daha iyi Bkz. 2:5; ayrıca bkz. Rut 4:15’e ait not.
1:9 Tapınağı’nın Tapınak bu ayette ve 3:3’te “RAB’bin tapınağı”, 2:22’ de “Buluşma Çadırı” ve 2:3 2’ de “konutum” olarak adlandırılır. Kral Süleyman’ın tapınağı inşa etmesinden yıllar öncesi olmasına rağmen yatak odalarından ve kapılardan söz edilmesi (3:2,15), çadırın artık daha yerleşik bir biçim aldığını ve “tapınak” teriminin kullanılmasının mümkün olduğunu gösterir (krş. Yer.7:12 ve ilgili not, 14; 26:6).
1:11 adağı Bkz. Yar.28:20-22; Say.21:2; Mez.50:14 ve ilgili not; 76:11; 116:14,18; 132:2-5; Özd.20:25 ve ilgili not; 31:2. Kadınların adaklarıyla ilgili düzenlemeler Say.30. bölümde açıklanır. anımsar RAB’bin “anımsaması”, Hanna’nın varlığını hatırlaması değil, ona “iyiliğini” göstermek üzere olduğu anlamına gelir (bkz. 1:19-20; ayrıca bkz. Yar.8:1’e ait not; “iyilik”, Yşu.2:12-13’e ait not). kulunun Bkz. Yar.18:2. hiç ustura değmeyecek Krş. Hak.13:5 ve ilgili not. Uzun saç, RAB’be hizmet etmeye adanmış olmanın göstergesiydi. Genelde belirli bir süre için geçerli olurdu (bkz. Say.6:1-21 ve ilgili notlar), ancak Hanna’nın adağı oğlunun yaşam boyu hizmet etmesi yönündeydi.
1:13 sarhoş Eli’nin tepkisinden, o günlerde sarhoşların tapınağa girmelerinin anormal bir durum olmadığı anlaşılıyor (krş. Hak. 17-21. bölümlerde anlatılanlarda görülen dinsel ve ahlâksal çöküş).
1:16 kötü Bkz. Yas.11:12-13’ e ait not.
1:20 Samuel ‘Tanrı duyar’ anlamına gelir.
1:21 yıllık kurbanını Bkz. 1:3-4’ e ait notlar. adağını Bkz. Mez.50:14; 56:12; 116:17-18. Elkana, ürünleri ve sürüleri kutsaması için her yıl Tanrı’nın huzuruna (tapınağa) varıp dua ettiğinde adaklarda bulunur ve bu adakları Çardak Bayramı’nda yerine getirirdi (bkz. 1:3’ e ait not).
1:22 sütten kesildikten sonra Çocuklar en az üç yaşına kadar emzirilirdi (bkz. Apokrifa’da 2. Makabeler 7:27).
1:23 sözünü Lut Gölü Tomarları’nda, Septuaginta’da ve Peşitta’da, “senin sözün” olarak geçer. Eli’nin 1:17’ deki açıklaması veya RAB’bin daha önce söylediği ama kayıtlara geçmemiş bir sözü olabilir.
2:1-10 Hanna’nın duası, RAB’bin her şeyi değiştirecek güce sahip olduğuna iman etmenin göstergesidir. 1. ve 2. Samuel kitaplarının teolojisi bu tema üzerinedir.
2:1 dua etti Bkz. Mez.72:20; krş. Luk.1:46-55,67-79. Davut’un 2Sa.22. bölümdeki ezgisi, Hanna’nın bu ezgisine pek çok yönden benzer. Hanna’nın ezgisiyle başlayan Davut’un krallık öyküsü, Davut’un ezgisiyle son bulur. Hanna, Kutsal Ruh’un yönlendirmesiyle, oğlu Samuel’in hizmeti sayesinde kurulacak krallıktan söz eder. Yüreğim, RAB’de bulduğum sevinçle coşuyor Hanna’nın sevincinin öncelikli nedeni çocuk sahibi olması değil, RAB’den duasına cevap almasıdır. gücümü İbranice’den birebir çevirisi: “boynuzumu” (bkz. 2:10). gücümü yükselten Krş. Yas.33:17; Mez.75:4 ve ilgili not; 112:9; Luk.1:69-71 ve ilgili not. ‘Utançtan kurtarıp onurlandıran’ anlamındadır.
2:2 Kutsallıkta RAB’bin benzeri yok Bkz. Lev.11:44 ve ilgili not. dayanak Sözcüğün İbranicesi ‘kaya’ anlamına da gelir (bkz. 2Sa.22:2 ve ilgili not; Mez.19:14; Yşa.17:10 ve ilgili not).
2:3 RAB her şeyi bilen Tanrı’dır Bkz. 16:7; 1Kr.8:39; Mez.139:1-6 ve ilgili not; Yu.2:24-25.
2:4-5 Hanna, insanların beklentilerinin Tanrı’nın tasarılarına her zaman uymadığını vurgular. Bu gerçek, Kutsal Kitap boyunca anlatılan öykülerde de vurgulanır.
2:5 yedi çocuk Bkz. 1:8; Rut 4:15’e ait not.
2:6-8 Hanna, yaşam ve ölümün, gönenç ve yoksulluğun Tanrı’nın mutlak gücüyle belirlendiğini açıklar (ayrıca bkz. Yas.32:39; 1Kr.17:20-24; 2Kr.4:32-35; Yu.5:21; 11:41-44).
2:6 Ölüler diyarına Bkz. Yar.37:35’e ait not.
2:8 yeryüzünün temelleri... kurmuştur Bu sözler evrenin yapısıyla ilgili bir kuram olarak yorumlanmamalıdır; Tanrı’nın yeryüzünde yaşamın sürmesini sağlayan dengeleri oluşturduğunu vurgular (bkz. Eyü.9:6; 38:6; Mez.24:2 ve ilgili not; 75:3; 104:5; Zek.12:1).
2:9 kullarının İbranice metinde, normalde “kul” için kullanılan sözcükten (ebed) farklı olarak, hem kişinin sevgisini ve bağlılığı nı hem de RAB’bin gösterdiği sevgi ve iyiliği vurgulayan sözcük (hasid) kullanılmıştır (bkz. 2Sa.22:26; Mez.4:3 ve ilgili not). adımlarını korur Bkz. Mez.91:11-12; 121:3.
2:10 bütün dünyayı Bkz. Yas.33:17; Yşa.45:22. yargılayacak Bkz. Makale: Yargı, s.260 ; Mez.96:13. Kralını Hanna’nın duası, İsrail’de krallığın kurulacağını ve Tanrı tarafından kutsanacağını önceden bildirir. Hanna’nın beklentisi nihai olarak Mesih’te yerine gelecektir. Meshettiği Burada olduğu gibi, genellikle ‘kral’ anlamında kullanılır (bkz. Bilgi Kutusu: Meshetmek, s.158). İsrailliler, RAB’bin vaat ettiği, Yahuda oymağından gelecek (Yar.49:10) ve düşmanları bozguna uğratacak (Say.24:17-19) kralı bekliyordu. RAB seçeceği kralın görevlerini ve yapmaması gerekenleri bildirmişti (Yas.17:14-20). İsrail’de krallığın Davut’un kral olarak seçilmesiyle başlaması 1. ve 2. Samuel kitaplarında anlatılır (bkz. Makale:Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail’in Kralı Kavramları, s.370). gücünü yükseltecek Bkz. 2:1’e ait not.
2:12-13 değersiz Bkz. 1:16 ve ilgili not. önemsemiyorlardı İbranice’den “tanımıyorlardı” diye de çevrilir. RAB’bi “tanımak”, hem O’nun karakterini ve tasarısını bilmeyi hem de antlaşma yükümlülüklerini yerine getirerek O’nunla yakın bir ilişki içinde olmayı ifade eder (bkz. Yer.31:34; Hoş.2:20 ve ilgili not).
2:13-16 Kâhinin payı, kurbanın döşü (göğsü) ve sağ buduydu (Lev.7:34). Eli’nin oğulları, kurbandan RAB’bin belirlediği kısımlar yerine istedikleri yerleri, üstelik daha kutsanmamış haldeyken aldılar, haşlamak gerekirken kızarttılar ve yağı sunak üzerinde yakmadılar; bütün bunlardan ötürü günah işlemiş oldular.
2:15 yağları yakılmadan önce Kurbanın yağı, RAB’bin payı olarak sunakta yakılmalıydı (bkz. Lev.3:16 ve ilgili not; 4:8-16,26,31,35; 7:30-31; 17:6). kızartmalık Haşlama, Kutsal Yasa’da kâhinlerin payı için belirlenmiş tek pişirme biçimiydi (Say.6:19-20). Yalnızca Fısıh kuzusunun kızartılması buyrulmuştu (Çık.12:8-9).
2:16 zorla Kâhinlerin payını sunmak, tapınanlar tarafından gönüllü olarak yapılan bir eylem olmalıydı (bkz. Lev.7:28-36; Yas.18:3).
2:18 Bu arada... Samuel 2:12 ve 4:1 ayetleri arasında, Samuel ile Eli’nin oğullarının tutumlarının farklılığı vurgulanır. keten efod RAB’bin hizmetinde olanlar tarafından giyilen özel kâhin giysisi (bkz. 22:18; 2Sa.6:14). Samuel’in giysisi başkâhinin giydiği efoda benziyordu (bkz. 2:28’ e ait not; krş. Çık.39:1-7).
2:19 Yıllık kurbanı Bkz. 1:3’e ait not.
2:22 görevli kadınlarla düşüp kalktıklarını Bkz. Çık.38:8. Eli’nin oğullarının yaptıkları, Kenanlılar’ın cinsel ahlâksızlık içeren tapınma eylemlerini çağrıştırır (krş. Yas.23:17-18).
2:25 Tanrı Birine karşı suç işlendiğinde konuya karar verecek olan üçüncü bir taraf (Tanrı veya Tanrı’nın temsilcileri olan hâ-kimler olabilir; bkz. Çık.22:8-9’a ait not) olmalıydı; ancak suç Tanrı’ya karşı işlendiğinde, Tanrı hem kendisine karşı suç işlenen hem de hükmü verecek olan taraftır. RAB onları öldürmek istiyordu Hem cinsel ahlâksızlıkları yüzünden hem de tapınmaya, yani RAB’be saygısızlık ettikleri için.
2:26 giderek büyüyen... RAB’bin de halkın da beğenisini kazanmaktaydı Krş. Luk.2:52.
2:27 Tanrı adamı Genellikle peygamberler için kullanılan bir tanımlama (bkz. 9:6,9-10; Yas.33:1; Yşu.14:6; 1Kr.13:1; 17:24; 2Kr.4:9). Atan Harun.
2:28 Kâhinlerin üç görevinden söz edilmektedir:(1). sunağıma çıkması Buluşma Çadırı’nın avlusundaki sunakta sunu sunma törenini gerçekleştirmek için. (2). buhur yakıp Kutsal Yer’deki buhur sunağında (Çık.30:1-10). (3). önümde efod giymesi Bkz. 2:18’ e ait not. Başkâhinin özel efodundan söz edilmektedir (bkz. Çık.28:6-14).
2:30 demiştim Bkz. Çık.29:9; Lev. 8-9. bölümler; Say.25:13. benden uzak olsun! Bu söz, RAB’bin daha önce Harun’un soyu için verdiği kâhinlik vaadini bozduğu anlamına gelmez ; sadece Eli ve ev halkı, günahları yüzünden artık bu ayrıcalığa sahip olmayacaklardır. Beni onurlandıranı ben de onurlandırırım Bkz. 2:29. Ruhsal bakımdan ayrıcalıklı konuma sahip olmak, kişiye sorumluluk ve yükümlülük getirir; ancak bunlar geri alınamaz haklar değildir (bkz. 2Sa.22:26-27).
2:31 gücünü İbranice’den, “kolunu” diye de çevrilir (krş. 2Sa.22:35). Soyundan hiç kimsenin... yaşamaması Eli’nin kâ-hin soyu, oğullarının ölümünün ardından (4:11) gerçekleşen Nov katliamı (22:18-19) veAviyatar’ın kâhinlik görevinin elinden alınmasıyla (1Kr.2:26-27) birlikte tükenmiş olacaktır.
2:32 konutumda sıkıntı Antlaşma Sandığı’nın Filistliler tarafından ele geçirileceği (4:1-11), Şilo’nun yıkılacağı (Yer. 1:14) ve Buluşma Çadırı’nın Nov’a taşınacağıyla (21:1-6; bkz. 21:1’e ait not) ilgili önbildiridir.
2:33 Davut’tan sonra Süleyman’ı değil Adoniya’yı kral yapmaya çalışacak olan (bkz. 1Kr.2:26-27) Aviyatar’la ilgili bir önbildiri olabilir.
2:34 senin için bir belirti Bkz. 10:7-9; Çık.4:8’e ait not; 1Kr.13:3 ve ilgili not; Yer.28:15-17; Luk.1:18-20,64.
2:35 güvenilir bir kâhin çıkaracağım kendime RAB’bin vaat ettiği bu kişi, Kral Davut’un döneminde kâhin olarak hizmet edecek (bkz. 2Sa.8:17; 15:24,35; 20:25) ve Kral Süleyman’ın döneminde başkâhin olarak Aviyatar’ın yerine geçecek olan Sadok’tur (bkz. 1Kr.2:35; 1Ta.29:22). onun soyunu sürdüreceğim Krş. 25:28; ayrıca bkz. 2Sa.7:16; 1Kr.11:38. Sadok’un soyu antlaşmalar arası döneme kadar devam edecektir; o dönemde IV. Antiokus Epifanes (İÖ 175-164) kâhinlik görevini, kâhin soyundan olmayan Menelaus’a satacaktır (bkz. Apokrifa’da 2. Makabeler 4 :23-50). meshettiğim kişinin Kral Davut ve onun ardından tahta geçen her kral için kullanılan tanımlamadır (bkz. 2:10’ a ait not).
3:1 genç Samuel Bkz. 2:11,18. Yahudi tarihçi Josefus, Samuel’in o sıralar on iki yaşında olduğunu belirtir. RAB’bin sözü seyrek geliyordu Bkz. Özd.29:18 ve ilgili not; Amo.8:11. Hâkimler döneminde (250 yıldan fazla bir süredir), 2:27-36’ da söz edilen peygamberin dışında yalnızca iki peygamberin görevlendirildiği (Hak.4:4; 6:8) ve beş vahyin (Hak.2:1-3; 6:11-26; 7:2-11; 10:11-14; 13:3-21) verildiği kaydedilmiştir.
3:3 Tanrı’nın kandili daha sönmemişti Altın kandillik (bkz. Çık.25:31-40).Alevlerin azaldığı sabahın erken saatlerine yakın bir zaman dilimi söz konusu olmalıdır (bkz. Çık.27:20-21; 30:7-8; Lev.24:3-4; 2Ta.13:11; Özd.31:18). Kutsal Yasa’da kandilin sönmemesi gerektiği belirtildiği için orada nöbet tutulurdu. Tapınağında Bkz. 1:9’a ait not.
3:4 Buradayım Bkz. Yar.22:1’e ait not.
3:7 RAB’bi daha tanımıyordu Bkz. 2:12-13’e ait not.
3:10 Samuel, Samuel! Bkz. Yar.22:11’e ait not.
3:11-14 RAB’bin Samuel’e verdiği ilk vahyin Eli’ye verdiği vahyi özetlemesi (2:27-36), Samuel’in RAB’den vahiy almakta olduğunu doğrular.
3:13 Tanrı’ya saygısızlık ettiler Septuaginta’da ve bazı eski İbrani din bilginlerine göre böyleyken, Masoretik metinde “başlarına lanet getirdiler” diye geçer (bkz. Lev.24:14-16).
3:15 görümü Bkz. 3:1,11-14’ e ait notlar.
3:17 Tanrı... yapsın! Bkz. 14:24’e ait not; 14:44; 25:22; 2Sa.3:9, 35; 19:13; 1Kr.2:23; 2Kr.6:31.
3:20 Dan’dan Beer-Şeva’ya Dan ülkenin en kuzeyinde, BeerŞeva ise en güneyinde bulunuyordu. Tarihsel Kitaplar’da (bkz. Giriş), İsrail halkına ait olan toprakları tüm sınırlarıyla belirtmek için sıklıkla bu ifade kullanılır.
3:21 Şilo’da görünmeyi sürdürdü 4-6. bölümlerde anlatılan olaylardan sonra bu durum değişecektir (bkz. Yer.7:12-14; 26:6).
4:1 Samuel’in sözü bütün İsrail’de yayıldı Krş. 3:1. Even-Ezer Bu Efrayim kasabası, İsrailliler’in Filistliler’le iki kere çatıştığı ve ikincisinde yenilgiye uğrayıp Antlaşma Sandığı’nı Filistliler’e kaptırdıkları yerdir (5:1). Sonraları İsrailliler, Filistliler’i yendiklerinde Even-Ezer adlı bir anıt dikeceklerdir (7:12). Afek Kıyı kenti Yafa’nın yaklaşık 1 5 km kuzeydoğusundaki kasaba. İÖ 12. yüzyıldaAkdeniz kıyı bölgesine göç etmiş HintAvrupa kökenli bir halk olan Filistliler’in bu kadar kuzeye ulaşması, İsrail oymaklarını hakimiyetlerine almayı amaçladıklarını gösterir (bkz. 1:9; Hak.15:11).
4:3 İleri gelenler, savaşta uğradıkları bozgunun Filistliler’in askeri gücünden çok Tanrı’nın öfkesinden kaynaklandığını ve Tanrı ile Antlaşma Sandığı arasında bir bağlantı olduğu için (krş. 4:4) sandığın aralarında olmasının RAB’bin lütfunu sağladığını sanıyorlardı. Oysa bu anlayış, ilahı simgesiyle özdeşleştirip o simgeyi yönlendirme yoluyla ilahtan iyilik görme düşüncesine dayanıyordu, yani putperestliğe ait bir inanıştı.
4:4 Keruvlar arasında taht kurmuş Bkz. Çık.25:17-22 ve ilgili notlar. RAB bu Keruvlar arasında bulunduğu için,Antlaşma Sandığı RAB’bin tahtı olarak görülürdü (bkz. 2Sa.6:2; Mez.80:1; 99:1). Hofni ile Pinehas Kâhinler olarak ordununAntlaşma Sandığı’nı yanlış amaçla kullanmasını engelleyecekleri yerde, onu kendi elleriyle savaş alanına götürmüşlerdi (bkz. 2:12).
4:6 İbraniler’in Bkz. Yar.14:13’e ait not.
4:7 Tanrılar ordugaha gelmiş Çok tanrılı inanca sahip Filistliler, İsrailliler’in inandığı Tanrı ile Antlaşma Sandığı’nı özdeş görüyorlardı (bkz. 4:3’ e ait not).
4:8 Mısırlılar’ı... belaya Bkz. 6:6’ya ait not.
4:11 Tanrı’nın Sandığı alındı O çağda, savaşta bozguna uğratılan ulusun taptığı ilahın simgesini ganimet olarak almak âdetti (bkz. 5:6; 31:10). Hofni ile Pinehas öldü RAB’bin Samuel’e bildirdikleri ( 2:34; 3:12) yerine geldi.
4:12 Giysileri yırtılmış, başı toz toprak içindeydi Acı ve yas işareti (bkz. 2Sa.1:2; 1 3:19; 15:32).
4:13 Tanrı’nın Sandığı için yüreği titreyen Eli, Antlaşma Sandığı’nı savaş alanına götürmenin ne kadar akılsızca ve tehlikeli olduğunu bilecek kadar ruhsal duyarlılığa sahipti (bkz. 4:18).
4:18 Oğullarını ve halkı kötü yollara yönelmekten alıkoymaya gücü yetmeyen kâhin Eli, hâkimler döneminde ne derece yozlaşma olduğunun göstergelerinden biridir. ş işman Krş. “kendinizi semirterek neden oğullarını benden çok önemsiyorsun ?”, 2:29. İsrail halkını kırk yıl süreyle yönetmişti Eli’nin hakimler arasında sayıldığı görülür (bkz. Hak.2:16-19; Rut 1:1; 2Sa.7:11).
4:21 Yücelik... ayrıldı Sandığı yüce kılan RAB’bin kendisidir (bkz. İbr.9:5 ve ilgili not). Ancak sandığın ellerinden gitmesi, RAB’bin halkını terk ettiğinin değil (bkz. Yer.3:16-17), RAB ile halkı arasındaki ilişkinin bozulduğunun işaretiydi.Aynı zamanda İsrailliler’e, sandığa sahip olmalarının RAB’bi kendi isteklerini yerine getirmeye mecbur etmeyi sağlayacağını düşünmelerinin ne kadar büyük bir hata olduğunu göstermekteydi.
5:1 Aşdot’a Filistliler’in beş büyük kentinden biri (Yşu.13:3).Akdeniz kıyılarında bulunuyordu (bkz. Yşa.20:1-2’ ye ait not).
5:2 Dagon Kenan mitolojisinde ilah El’in oğlu (veya erkek kardeşi) ve Baal’ın babasıdır. Filistliler’in baş ilahıydı (bkz. Hak.16:23). Mezopotamya’danAram ve Kenan topraklarına dek uzanan kesimde yaşayan halk tarafından, İÖ üçüncü binyılın sonlarından Makabe dönemine dek (İÖ ikinci yüzyıl;Apokrifa’da bkz. 1. Makabeler 10:83-84) bu ilaha tapılmıştır. Dagon’un, fırtına veya tahıl ilahı olduğu tahmin edilmektedir (bkz. Hak.10:6’ya ait not).
5:3 Antlaşma Sandığı, Dagon’un İsrail’in Tanrısı’ndan üstün olduğunu göstermek üzere Dagon putunun yanına koyulmuştu. yüzüstü yere düşmüş Krallara ve ilahlara saygı gösterme şekliydi.
5:4 başıyla iki eli kırılmış Eski Ortadoğu’da, öldürülen düşman askerlerinin başı ve sağ eli savaş ganimeti olarak ve ölü sayısını tespit etmek için (krş. 18:27) ordugaha götürülürdü (bkz. 1Ta.10:10). Oradaki halk, bunun RAB’bin Dagon’a galip geldiğinin göstergesi olduğunu hemen anlamış olmalıdır.
5:5 bugün 1. ve 2. Samuel’in yazıldığı tarih (bkz. Giriş). eşiğine basmıyorlar Dagon’un dağılmış parçalarının bulunduğu eşiğin doğaüstü güce sahip olduğunu düşünmüş olmalılar (krş. Sef.1:9 ve ilgili not).
5:6 Bkz. 5:7,9,11; 6:3,5,9; 7:13 ; ayrıca krş. 4:8. ağır biçimde cezalandırdı Bu ifade İbranice’den, “RAB’bin eli ağırdı” diye de çevrilebilir. Dagon’un kırık elleri eşikte dururken (1:4)Aşdot ile çevre halkın üzerine bela gelmesi (bkz. 5:9,11), olanların RAB’bin gücü (eli) sayesinde gerçekleştiğini gösteriyordu (bkz. 6:4’e ait not). RAB, Filistliler’in, İsrailliler’e karşı kazandıkları zaferin ve sandığı ele geçirmelerinin ilahlarının üstünlüğü sayesinde olduğunu düşünmelerine izin vermemişti (bkz. 4:11’e ait not; 17:4).
5:8 beylerini Filistliler’in beş büyük kentinin önderleri (bkz. 6:16; Yşu.13:3; Hak.3:3). İsrail Tanrısı’nın Sandığı Gat’a götürülsün Filist beyleri kentlerde yaşanan olaylar ile sandığın orada bulunması arasında doğrudan bir bağlantı olduğundan emin değildiler (bkz. 6:9). Sandığı Gat’a götürerek bunu sınayacaklardı.
5:10 Ekron’a Filistliler’in beş büyük kentinden en kuzeyde (bkz. Yşu.13:3), İsrail topraklarına yakın olanı.
6:3 suç sunusu Kâhinler ve falcılar, Antlaşma Sandığı’nı İsrail’den çıkarmanın suçunu kabul ettiklerini ve Rab’bin onurunun bu şekilde çiğnenmesini telafi etmek istediklerini işaret eden bir armağanla, sandığın geri götürülmesini önerirler (bkz. 6:5; ayrıca bkz. Lev.5:1 4-6:7).
6:4 beş altın ur... beş altın fare Filist’in büyük kentlerinin sayısı kadar ve cezalandırıldıkları hastalık ile hastalığın taşıyıcısı olan hayvanların simgesi olarak ( 5:6).
6:5 Bkz. 6:3’ e ait not.
6:6 Mısırlılar’ın ve Firavun’un İsrailliler’in Mısır’dan kurtuluşları sırasında Tanrı’nın Mısır üzerine gönderdiği belalar, çevre halklar üzerinde kalıcı bir etki yaratmıştı (bkz. 4:8; Yşu.2:10). inat ediyorsunuz Bkz. Çık.4:21’e ait not.
6:7-9 Bütün bunlar bir önbildiri niteliğindeydi. Yeni doğum yapmış bu iki ineğin, hem süt verememekten ötürü çektikleri acıya rağmen buzağılarının sesine kulak vermemeleri, hem de eğitilmemiş olmalarına rağmen (ikisi de ters istikamete gidebilirdi) ve alışık olmadıkları bir şekilde çalıştırıldıkları halde (arabaya koş ulmuşlardı ve 15 km uzunluğunda dik bir tepeye tırmanıyorlardı) tam belirlenen yere gitmeleri, bunu RAB’bin gerçekleştiğini kanıtlıyordu. RAB, bunların gerçekleşmesini sağlayarak Filistli önderlere mutlak yetkisini gösterdi.
6:7 boyunduruk vurulmamış Yük arabası çekmek üzere eğitilmemiş. buzağılarını artlarından ayırıp İnekler, normalde buzağı ları emzikten ayrılmadan terk etmez.
6:9 Beytşemeş Filist sınırında, Yahuda oymağına ait bir kasaba (bkz. Yşu.15:10). Beytşemeş tepe üzerine kuruluydu. bir rastlantı Bkz. 5:8’e ait not.
6:13 buğday biçiyorlardı Buğday biçim zamanı, nisan ortasından haziran ortasına dek sürer.
6:14-15 Beytşemeş Levililer’e ayrılan kentlerden biriydi (bkz. Yşu.21:13-16).
6:17 suç sunusu Bkz. 6:3’ e ait not.
6:18 büyük taş tanık olarak Olayın anımsanmasını sağlayacak bir çeşit anıt (krş. Yşu.4:6-9’a ait not). bugün 1. ve 2. Samuel kitaplarının yazıldığı tarih (bkz. Giriş).
6:19 RAB, Antlaşma Sandığı’yla yakından ilişkili olduğu için ona büyük bir saygıyla yaklaşılmalıydı (bkz. 2Sa. 6. bölüm; Say.4:15,17-20). yetmiş Bazı İbranice elyazmalarında “yetmiş kişi” olarak geçerken, çoğu İbranice elyazmasında “yetmiş kişi, elli bin kişi” olarak geçer.Ancak “elli bin” ifadesinin de bulunduğu elyazmalarında bu kısım dilbilgisine uygun olmayan bir biçimde (bağlaçsız) eklendiğinden ve kasaba bu kadar nüfusu barındıracak kadar büyük olmadığından dolayı sayının sadece “yetmiş kişi” olarak belirtildiği elyazmaları bu ayet için geçerli kabul edilir.
6:20 Bu kutsal Tanrı’nın Bkz. 2:2 ve ilgili not. Bizden sonra kimegidecek? Krş. 5:8-10.
6:21 Kiryat-Yearim’de Yeruşalim’in 15 km kadar batısındadır.
7:1 Avinadav’ın tepedeki evine Antlaşma Sandığı, Davut tarafından Yeruşalim’e getirilene dek Avinadav’ın evinde kalır (2Sa.6:2-3). Buluşma Çadırı (ve yakmalık sunu sunağı) Şilo’daki yıkımdan bir şekilde kurtulur (Yer.7:12,14; 26:6). Önce Nov’a (21:1-9), daha sonra da Givon’a götürülür (1Kr.3:4; 1Ta.16:39; 21:29; 2Ta.1:3,13) ve Davut’un krallık dönemi boyunca orada kalır. Tapınağın yapımı tamamlandıktan sonra Kral Süleyman,Antlaşma Sandığı’nı ve Buluşma Çadırı’nı Yeruşalim’e taşıtır (bkz. 1Kr.8:3-6; 8:4’e ait not).
7:2 yirmi yıl boyunca Büyük olasılıkla,Antlaşma Sandığı’nın İsrail’e dönüşü ile Samuel tarafından Mispa’da düzenlenen toplantı arasında geçen süredir (bkz. 7:5).
7:3 Aştoret’in İlaheler için kullanılan genel bir terimdi (bkz. Hak.2:13’e ait not). Putperestler verimlilik törenlerinde dişil ve eril ilahlar olarak çoğunlukla hem Aştoret’e hem Baal’a tapınırlardı (bkz. 7:4; 12:10; Hak.10:6) ve bu tür tapınmalar cinsel taşkınlıklar içerirdi.
7:5 Mispa’da Bkz. 2Kr.25:23’e ait not. Benyamin bölgesinde, Yeruşalim’in 10 km kadar kuzeyinde bulunan kasaba (Yşu.18:26; krş. Hak.20:1; 21:1).Aynı adı taşıyan birkaç yer daha vardır (bkz. 22:3; Yar.31:49; Yşu.11:3,8; 15:38). yakaracağım Bkz. 7:8-9; 8:6; 12:17-19,23; 15:11. Musa gibi Samuel de (bkz. Mez.99:6; Yer.15:1) İsrail’de Tanrı’yı temsil etmiş ve İsrail adına Tanrı’yla konuşmuştur (krş. Musa, Çık.32:11-14; 34:8-9; Say.14:13-19 ; Yeş aya, 2Kr.19:3-6 ; Yeremya, Yer.7:16; 15:1 ve ilgili notlar ;Amos, Amo.7:2-6).
7:6 su... RAB’bin önüne döktüler Muhtemelen RAB’be adanmışlığın göstergesi olarak (bkz. 1:15; Mez.62:8; Ağı.2:19 ve ilgili not). Samuel... önderlik etti Bkz. 7:15. Samuel hem peygamber hem kâhin hem de hâkimdi.
7:8 Tanrımız RAB’be yakarmayı bırakma Bkz. 7:5’e ait not.
7:10 RAB... korkunç bir sesle gürleyerek RAB İsrail halkının koruyucusu olacağına söz vermişti (bkz. Çık.23:22; Yas.20:1-4; ayrıca bkz. 2Sa.5:19-25; Yşu.10:11-14; Hak.5:20-21; 2Kr.7:6; 19:35; 2Ta.20:17,22).
7:12 Even-Ezer ‘Yardım taşı’ anlamına gelir (bkz. 4:1’e ait not).
7:13 Filistliler’in hemen karşı saldırıya geçmediklerinden söz ediliyor (bkz. 2Kr.6:23-24).
7:14 Amorlular Bkz. Yar.10:16’ya ait not.
7:16 Beytel’i, Gilgal’i, Mispa’yı Birbirine oldukça yakın kentlerdir, dolayısıyla küçük bir alan söz konusudur. İsrail’i yönetirdi Bkz. 4:18’e ait not.
7:17 Rama’daki Bkz. 1:1’e ait not.
8:1 Samuel yaşlanınca Büyük olasılıkla Mispa’da kazanılan zaferden yaklaşık yirmi yıl sonra (bkz. 7:11), Samuel altmış beş yaşlarındayken (bkz. Giriş).
8:2 Beer-Şeva’da Yeruşalim’in 70 km güneybatısındadır (ayrıca bkz. Yar.21:31’e ait not).
8:3 rüşvet alır Rüşvet Kutsal Yasa’da açıkça yasaklanmıştır (bkz. Çık.23:8; Yas.16:19-20 ve ilgili not).
8:5 bizi yönetecek bir kral ata Halkın ileri gelenlerinin, bir kral dilemelerinin asıl nedeni, komşu uluslar gibi olmak istemeleridir ; onlarınki gibi, savaşta kendilerine önderlik edecek ve oymakları tek bir halk olarak birleştirebilecek birini istemektedirler (bkz. 1:20; 10:19; 12:12; ayrıca bkz. Giriş).
8:7 Halkın sana bütün söylediklerini dinle RAB, İsrail’de krallık kurulacağına ilişkin belirtileri uzun süredir vermekteydi (Yar.49:10; Say.24:7,17; Yas.17:14-20; bkz. 8:9,22), bu yüzden halkın bir kral istemesi yanlış değildi. Ancak onlar öteki ulusların başındaki gibi bir kral isteyerek kralları olan RAB’le aralarındaki antlaşmayı bozmuş oluyorlardı. reddettikleri sen değilsin, kralları olarak beni reddettiler Krş. Hak.8:23; bkz. 10:19; 12:12,17,19-20. Halk, kralları olan RAB’bin geçmişte bütün ihtiyaçlarını (askeri zafer dâhil) sürekli karşıladığını unutmuştu (12:12; Say.23:21; Yas.33:5; krş. 10:18; 12:8-11) ve içinde bulundukları ruhsal sorunun farkında değildi, sadece durumun siyasal yönünü görüyordu.
8:11 savaş arabalarında Bkz. Yşu.11:6.
8:15 ondalığını Kralın payı, halkın RAB’be adaması gereken ondalıktan çok daha fazlaydı (Lev.27:30-32; Say.18:26; Yas.14:22,28; 26:12). Halkın Yüce Kral RAB’be adadığı her şeyi (toprak, ürünler, davarlar, hatta nüfusun tamamı, 8:7), başa gelecek kral kendisi için talep edecekti.
8:18 seçtiğiniz kral yüzünden feryat edeceksiniz Bkz. 1Kr.12:4; Yer.22:13-17.
8:20 bütün uluslar gibi Bkz. 8:5,7’ ye ait not.
9:1-11:15 Tanrı’nın Saul’u İsrail’e kral olarak ataması üç ayrı aşamada gerçekleşir:Saul, Peygamber Samuel tarafından meshedilir (9:1-10:16), kurayla seçilir (10:17-27) ve krallığı halkın oybirliğiyle onaylanır (11:1-15).
9:1 sözü geçen biriydi Kiş, büyük olasılıkla varlıklı bir toprak sahibiydi.
9:2 Krş. 16:7.
9:5 Suf Bkz. 9:6’ ya ait not; 1:1 ve ilgili not.
9:6 Hizmetkar... karşılık verdi Saul’un Peygamber Samuel’i tanımaması, atalarının inancına karşı ne denli ilgisiz olduğunu gösterir. bu kentte Büyük olasılıkla Rama (bkz. 9:12; 7:17). Tanrı adamı Bkz. 1:27’ ye not. Bütün söyledikleri bir bir yerine geliyor Bkz. 3:19.
9:8 çeyrek şekel gümüş Bir işçinin haftalık ücreti. Madeni paraya geçilmeden önce, alım satım işlemleri altın veya gümüşle yapılırdı (bkz. 13:21; Eyü.28:15).
9:11 kuyudan su çekmeye giden kızlarla Havanın nispeten serinlediği akşam saatleriydi (bkz. Yar.24:11).
9:12 tapınma yerinde İsrailliler, vaat edilen toprakları fethettikten sonra, Kenanlılar’ın tepelerde sunak kurma geleneklerine uymuşlardı. O sırada merkezi tapınma yeri kullanılmıyordu, çünkü Antlaşma Sandığı Buluşma Çadırı’nda değildi ; ayrıca Şilo yıkılmış, Eli’nin oğullarının ölümüyle kâhinlik görevi sekteye uğramıştı. Sonraları bu tapınma yerlerinde putperestliğe ait uygulamalar görülmeye başlanacaktır (bkz. 1Kr.3:2’ye ait not).
9:13 Kurbanı o kutsayacağı için Samuel bu yemeğe önderlik ediyordu (bkz. 2:13-16).
9:16 Onu... meshedeceksin Buraya kadar kâhinler için kullanılan “meshedilme, meshedilen kişi” terimleri (bkz. Çık.29:7; 40:12-15; Lev.4:3; 8:12), bu noktadan itibaren genellikle kral için kullanılır (bkz. 2:10’a ait not; ayrıca bkz. 24:6; 26:9,11,16; Zek.4:14; krş. Mez.2:2). Meshedilmek, belirli bir hizmet için RAB’be adanmış olmayı belirtir (bkz. 10:1,6; 16:13; krş. Yşa.61:1). önderi Bkz. 10:1; 13:14; 25:30; ayrıca krş. 2Sa.5:2; 7:8; 1Ta.11:2; 17:7. Filistliler’in Bkz. 7:13’e ait not.
9:20 İsrail’in özlemi Halkın kral istemesinden söz ediliyor.
9:21 oymaklarının en küçüğü... boyların en küçüğü Benyamin, Yakup’un oğullarının en küçüğüydü ; Benyamin oymağının nüfusu hâkimler döneminde büyük ölçüde azalmıştı (bkz. Hak.20:46-48). Tanrı’nın, bu küçük oymaktan kral seçmiş olması, seçtiği kişiyi veya halkı yücelttiğini gösterir (2:7); bu, Samuel kitaplarının ana temalarından biridir (krş. 1Ko.1:26-31) ; Tanrı, seçimlerini dünyanın ölçütlerine göre yapmaz.
9:24 budu RAB’bin kâhinlerine ayrılan kısımdı (bkz. Çık.29:22, 27; Lev.7:32-33,35; Say.6:20; 18:18). Bu seçkin parçanın Saul’a sunulması Saul için büyük bir onurdu.
10:1 yağ Büyük olasılıkla baharatla harmanlanmış zeytinyağı (bkz. Çık.30:22-33). RAB seni... meshetti... önder Bkz. 9:16 ve ilgili not.
10:2 Rahel’in mezarı Bkz. Yar.35:20.
10:3 meşe ağacına Belirgin ağaçlar, yolcular için önemli işaret noktalarıydı (bkz. Yar.12:6 ve ilgili not). Beytel’e Yeruşalim’in 15 km kuzeyinde bir kent (bkz. Yar.12:8’e ait not).
10:5 Givat-Elohim’e Givat Saul’un memleketiydi (bkz. 10:26; 11:4). Kentin adı, “Giva”, “Benyamin oymağına ait Giva Kenti” (13:2,15) ve “Saul’un (yaşadığı) Giva Kenti” olarak da geçer (11:4; 15:34; 2Sa. 21:6). Samuel’in kenti bu şekilde adlandırmasının nedeni (“Elohim” İbranice’de Tanrı’nın adı olduğuna göre), Saul’a Kenan topraklarının Tanrı’ya ait olduğunu hatırlatmak olabilir. çenk... lir Bkz. 2Kr.3:15; 1Ta.25:1. peygamberlik ederek Burada (ve 10:6,10-11,13’ te), RAB’bin Ruhu’nun yönlendirmesiyle, yoğun bir şekilde RAB’bi övmeleri söz konusudur (bkz. Say.11:24-30). peygamber topluluğuyla Samuel’in de aralarında bulunduğu peygamberler topluluğu (krş. 1Kr.20:35’e ait not), ruhsal yönden yozlaşmanın yaşandığı dönemlerde birbirlerini teşvik etmek amacıyla bir araya gelen küçük bir topluluktu.
10:7 duruma göre gerekeni yap Samuel’in Saul’un kral olduğunu halka duyurması anlamındadır (bkz. 11:4-11).
10:8 benden önce Gilgal’a git Bkz. 9:25. Saul’un Samuel’i Gilgal’da yedi gün beklemesi gerekiyordu (bkz. 13:7-14). Gilgal’a Bkz. Yşu.4:19’a ait not.
10:11 Saul da mı peygamber oldu? Bkz. 19:24 ve ilgili not.
10:12 onların babası kim? Tanınmış peygamberler “baba” olarak da anıldığına göre (2Kr.2:12; 6:21; 13:14), bu söz Samuel’i yermek veya Saul’la alay etmek amacıyla söylenmiş olabilir.
10:17-18 Samuel, İsrail halkını... bir araya getirip Saul’un krallığa atanmasının ve meshedilmesinin ardından (9:15-17,20-21,27; 10:1), RAB’bin seçimini halka bildirmek (11:21) ve kralın görevlerini tanımlamak ( 11:25) üzere Samuel tarafından bir toplantı düzenlenir. Mispa’da Bkz. 7:5’e ait not. sizi kurtardım İsrail halkı girdiği savaşlarda hep RAB’bin yardımıyla galip gelmişti. Halkın başına, yönetime geçecek kişinin başarılı bir savaşçı olması bu gerçeği değiştirmeyecektir; sonraki yıllarda elde edecekleri zaferler yine RAB’bin sayesinde olacaktır (bkz. örn. 2Sa.8. bölüm; 2Ta.20:16-22).
10:19 Tanrınız’a sırt çevirdiniz Bkz. 8:7’ye ait not.
10:20 kurayla seçildi Bkz. 14:41-42; Yşu.7:16-18. Bunun için Urim ve Tummim kullanılırdı (bkz. 2:28 ve Çık.28:30’a ait notlar).
10:23 bir baş uzundu Bkz. 9:2 ve ilgili not.
10:24 Yaşasın kral! Bkz. Mez.62:4’e ait not.
10:25 krallığın ilkelerini Bu ilkeler hem kralın hem de halkın yararına verilmiştir.Amacı, İsrail’deki krallığı komşu uluslarınkinden ayırt etmek ve antlaşmayla Yüce Kral RAB’be bağlı olan İsrail halkını yönetecek kralın görevinin RAB’bin yönetimiyle uyumlu olmasını sağlamaktır (bkz. Yas.17:14-20). kitap Bkz. Çık.17:14’e ait not. RAB’bin önüne koydu Kitap önce Buluşma Çadırı’nda, tapınak inşa edildikten sonra da tapınakta muhafaza edildi.
10:27 kötü kişiler Bkz. 2:12; ayrıca bkz. Yas.11:12-13’ e ait not. O bizi nasıl kurtarabilir? Halkın güvenliğini ancak bir insan kralın sağlayabileceğini sanıyorlardı (bkz. 10:17-18’ e ait not; ayrıca bkz. 8:20).
11:1 Ammon Ammonlular Lut’un soyundandı (bkz. Yar.19:36-38 ve ilgili not; Yas.2:19). Şeria Irmağı’nın doğusunda, Yabbuk’un güneyinde yaşarlardı (bkz. Yas.2:37; Yşu.12:2). Batıda İsrail’in karşı karşıya olduğu Filist tehdidi,Ammonlular’ın doğudan İsrail’e saldırmaları için fırsat yaratmıştı. Yaveş-Gilat Kent, Şeria Irmağı’nın doğusunda yer alıyordu.
11:2 sağ gözünü oyup çıkaracağım Bkz. Hak.16:21’e ait not. Böylelikle okçular yetilerini de kaybedecekti.
11:4 Saul’un yaşadığı Giva Bkz. 10:5’e ait not ; 10:26.
11:5 Saul... tarladan dönüyordu Saul, Mispa’da halkın önünde kral olarak atandıktan sonra (10:17-25), evine döndü.
11:6 Tanrı’nın Ruhu üzerine indi Bkz. 10:6,10 ; krş. Hak.3:10’a ait not; 14:6,19; 15:14. Hâkimler döneminde İsrail halkının en büyük zayıflıklardan biri oymakların tek bir ulus olarak birleşmemiş olmalarıydı. Kutsal Ruh’un donattığı kral bunu yapacaktı.
11:7 Ulaklar aracılığıyla İsrail’in her bölgesine bu parçaları gönderip Bkz. Hak.19:29 ve ilgili not.
11:8 Bezek’te Kent, Şeria Irmağı’nın batı yakasında, Şekem’in kuzeyinde, Yaveş-Gilat yakınındaydı.
11:11 sabah nöbetinde Gecenin üçüncü dilimi (2:00-6 :00 arası; bkz. Mat.14:25’e ait not).
11:13 RAB... İsrail halkına kurtuluş verdi Saul, İsrail’in gerçek kurtarıcısının kim olduğunun farkındadır (bkz. 10:18’e ait not). Kazanılan zafer RAB’bin Saul’un kral oluşunu onayladığını gösterir.
11:14-15 Samuel, halkın RAB’bin krallığına olan bağlılığını yenilemek amacıyla bir toplantı düzenler. Başlarına bir kral atanmış olsa da, asıl kralın hâlâ RAB olduğunu ve O’nun yetkisinin üstünlüğünü hatırlatmak ister (bkz. Giriş ; 12. bölüm). Saul daha önce Rama’da Samuel tarafından meshedilmiş (10:1) ve Mispa’da halkın önünde kral ilan edilmiştir (10:17-27). Ancak, RAB’bin seçilmiş kralı olarak görevine resmen Gilgal’da başlar.
11:15 Esenlik kurbanları Bu sunu, RAB ile halkı arasındaki paydaşlığı ve esenliği simgeliyordu (bkz. Çık.24:5,11; Lev.7:11-2 1; 22:21-23).
12:3 bana karşı tanıklık edin Samuel’in antlaşmaya gösterdiği sadakatten söz etmesinin amacı, vereceği öğütlerin öncesinde bir güven ortamı oluşturmak ve Saul’a örnek olmaktır. Hanginizin öküzünü aldım? Kimin eşeğine el koydum? Bkz. Çık.20 :17; 22:1,4,9. Kimi dolandırdım? Kime baskı yaptım? Bkz. Lev.19:13; Yas.24:14. kimden rüşvet aldım? Bkz. Çık.23:8; Yas.16:19 ve ilgili not. Oğullarının tersine Samuel, konumunu kendi çıkarları için kullanmamıştı (bkz. 8:3 ve ilgili not; krş. Say.16:15).
12:6-17 Samuel, halkın kral istemesinin, asıl kral ve kurtarıcı RAB’bi reddetmek ve aralarındaki antlaşmaya uymamak anlamına geldiğini anlatır.
12:8-11 Hâkimler döneminde görülen günah, hezimet, tövbe ve zafer üzerine kurulu döngünün özetidir (bkz. örn. Hak.2:10-15 ve ilgili not; ayrıca bkz. Hakimler:Giriş).
12:9 RAB’bi unuttular Tanrı’nın halkı bu hataya sürekli düşecektir (bkz. Hoş.2:13 ve ilgili not).
12:10 Baal’ın ve Aştoret’in Bkz. 7:3; Hak.2:13’e ait not.
12:13 RAB size bir kral verdi Bkz. 8:7 ve ilgili not. RAB halkının isteğini yerine getirir, ancak amacı farklıdır:halk çoğunlukla olduğu gibi inatçı bir tutum sergilemiştir, ama kendi isteğinin iyi bir sonuç vermediğini görünce RAB’bin isteğini yapmaya razı olacaktır. RAB bir krallık oluşturacağını önceden de bildirmişti (bkz. Yas.17:14-20) ; sonraki yıllar içinde bu krallığın nasıl olacağını daha ayrıntılı bir şekilde açıklayacaktır (bkz. 2Sa.7. bölüm ve ilgili notlar). Tanrı’nın tam olarak istediği krallık nihai olarak Mesih’le yerine gelecektir (bkz. Mez.2:7; Yşa.9:6-7; Yer.23:1-5; krş. Yşa.24-27,65-66. bölümler; Hez.37. bölüm).
12:14 RAB’bin halkı kutsaması, artık hem kralın hem de halkın RAB’bin antlaşmasına uygun yaşamasına bağlıdır (bkz. Çık. 19:5-6; Yas.8:19; 11:13-15,22-23; 28:1,15; 30:17-18; Yşu.24:20).
12:15 Ama RAB’bin sözünü dinlemez... karşı gelirseniz Samuel, Musa’nın yüzyıllar önce bildirdiklerinin aynısını bildirir (bkz. Yas.28:1,15; 30:15-20). Krallığın kurulması, İsrail halkının RAB’be olan sorumluluklarını değiştirmemiştir.
12:16 ş u olağanüstü olayı görün Bkz. 12:24.
12:17 buğday biçme zamanı Bkz. 6:13’e ait not.
12:18 RAB’den de Samuel’den de çok korktu Bkz. Çık.14:31 ve ilgili not.
12:20 yine de RAB’bin ardınca gitmekten vazgeçmeyin Samuel, krallık düzeni kurulmaktayken halkın asıl krallarının RAB olduğunu unutmaması gerektiğini vurgular.
12:22 RAB görkemli adının hatırına Bkz. Yşa.42:7; Hez.20:9’a ait not.
12:23 sizin için RAB’be yalvarmaktan vazgeçip Bkz. 7:8 ve ilgili not. size iyi ve doğru yolu öğreteceğim Samuel burada peygamberlerin hem krallara hem de halka yönelik görevini özetler. Özellikle İsrail kralları, RAB’bin peygamberlerinin öğretilerini ve uyarılarını dikkate almalıdır.
12:24 RAB’den korkun Bkz. Yar.20:11; Mez.15:4; 111:10 ve Özd.1:7’e ait notlar.
13:2 Mikmas Güney batısında Giva, kuzeybatısında Beytel yer alır (bkz. 13:23). Yonatan’ın Saul’un büyük oğlu (bkz. 14:49; 31:2).
13:3,7 İbraniler Bkz. Yar.14:13’e ait not.
13:3 Giva’daki Kent Mikmas’ın güneyindedir.
13:4 iğrendiğini Krş. Yar.34:30; Çık.5:21; 2Sa.10:6; 16:21. Gilgal’da Bkz. 11:14’e ait not. Saul’un Samuel’i beklemesi gereken yer (bkz. 13:8 ve 10:8’ e ait notlar).
13:5 otuz bin Masoretik metinde bu şekilde geçerken, Peşitta’da “üç bin” diye geçer. savaş arabası İsrailliler Süleyman’ın zamanına dek savaş arabası kullanmayacaktır (bkz. 1Kr.4:26).
13:8-9 Samuel tarafından belirlenen süreye... Saul... yakmalık sunuyu sundu Bkz. 10:8’e ait not.
13:13 Saul, RAB’bin peygamberi Samuel’in (dolayısıyla RAB’bin) buyruğunu hiçe sayıp Filistliler’e üstünlük sağlamak için kendi yöntemlerini kullanarak krallığının temel gereğini yerine getirmemiş oldu ; krallık RAB’bin buyruklarından bağımsız olarak yönetilmemeliydi (bkz. 12:14,23 ve 15:11’e ait notlar).
13:14 krallığın sürmeyecek Dolayısıyla Saul’un soyu sürmeyecektir (krş. 2Sa.7:11-16). RAB kendi gönlüne... atamaya kararlı Bkz. Elç.13:22. önder Bkz. 9:16’ya ait not.
13:15 altı yüz Yedi günlük gecikme savaşçıların büyük ölçüde azalmasına yol açmıştı (bkz. 13:2,4,6-8,11).
13:17 Akıncılar Bu Filist birliklerinin amacı İsrailliler’i sadece savaş alanında yenilgiye uğratmak değil, aynı zamanda önlerine çıkan her şeyi talan edip halkın huzurunu hepten bozmaktı.
13:18 Sevoyim Vadisi’ne Doğuda Şeria Vadisi’nin yakınlarındadır.
13:19 bir tek demirci yoktu Filistliler’in tarım aletlerinin ve silahların yapımı ile bakımında demir kullanması, onları İsrailliler’den avantajlı kılıyordu.
13:20 saban demirlerini Bkz. Yşa.2:4’e ait not. 13:21 şekelin üçte ikisi kadardı. Oldukça yüksek bir fiyattı. 13:22 kılıç, mızrak yoktu. İsrailliler hâlâ ok, yay ve sapanla savaşıyordu. 14:1 karşı taraftaki. Filistliler geçidin kuzeyinde, İsrailliler ise güneyinde ordugâh kurmuşlardı. 14:2 bir nar ağacının altında. İsrail önderlerinin heyet toplantılarını, yeri herkes tarafından bilinen ağaçların altında gerçekleştirmesi âdetti (bkz. 22:6; Hak.4:5). 14:3 Ahiya. YaAhituv’un oğluAhimelek’in kardeşi (21:1; 22:9,11) ya daAhimelek’in başka bir adı. Efod giymiş. Bkz. 2:28’e ait not. İkavot’un erkek kardeşi. Bkz. 4:21.
14:6 sünnetsizlerin Bkz. 17:26,36; 31:4; 2Sa.1:20; Hak.14:3; 15:18. Sünnet, RAB’bin İbrahim ve soyuyla yaptığı antlaşmanın işaretiydi (bkz. Yar.17:10 ve ilgili not). İfade burada, antlaşmaya dâhil olmayan Filistliler’in, RAB’bin antlaşmada halkına vaat ettiği bu topraklarda yeri olmadığını anlatmak için kullanılır. gerekçoklukta, gerekse azlıkta Bkz. 17:47’ye ait not. Yonatan, Tanrı’nın verdiği vaadin yerine geleceğine iman ediyordu (9:16; krş. İbr.11:32-34).
14:10 belirti Bkz. Hak.6:36-40; Yşa.7:11.
14:11 İbraniler Bkz. 14:21; 4:6; 13:3,7; Yar.14:13’e ait not.
14:15 yer sarsıldı Krş. 7:10; 2Sa.22:12-16; Yşu.10:11-14; Mez.77:18.
14:18 Tanrı’nın Sandığı’nı getir Saul, Filistliler’le savaşa girmeden önce Tanrı’nın isteğini öğrenmeye karar verir (bkz. Say.27:21; Yas.20:2-4). Masoretik metinde “Tanrı’nın Sandığı” olarak geçerken, Septuaginta’da “efod” diye geçer. Burada Septuaginta metnindeki çevirinin kullanılması gerektiğini savunanların başlıca gerekçeleri şunlardır:(1) Sandık, Davut tarafından Yeruşalim’e getirilene dek Kiryat-Yearim’de kalmıştı (2Sa.6. bölüm), ancak efod Giva’da Saul’un ordugâhında bulunuyordu (bkz. 14:3). (2) EskiAntlaşma’nın hiçbir ayetinde Antlaşma Sandığı’nın Tanrı’nın isteğini öğrenmek amacıyla kullanıldığı belirtilmez, ancak efodun (Urim ve Tummim’le) kullanım amacı budur (bkz. 2:18, 28’e ait notlar; 23:9; 30:7).
14:19 Elini çek Saul, RAB’bin sözünü beklemenin zafer olasılığını azaltacağını düşünür. RAB’be yönelmek yerine bir kere daha kendi kararlarına güvenmiştir (bkz. 13:8-12).
14:23 Böylece RAB İsrail’i o gün zafere ulaştırdı Bkz. 11:6,10, 12,15; krş. 11:13.
14:24-46 Saul’un İsrail halkı için uygun bir kral olmadığını gösteren davranışları anlatılır. Saul’un, RAB’be ve halkına hizmet etmek yerine gitgide artan benmerkezciliği, zamanla onu öteki ulusların krallarından farksız hale getirir (8:5).
14:24 bitkindi Saul, birliklerine gereksiz yere oruç tutturmuştu (14:29-30). lanetli olsun Ant içmek önemli ve bağlayıcı bir eylemdir (bkz. 14:28), çünkü andını yerine getirmeyen kişi, andına tanık gösterdiği Tanrı’ya hesap vermek durumunda kalacaktır (bkz. Mat.5:33-37’ye ait not). Ben düşmanlarımdan öç alıncaya kadar Saul Filistliler’le, RAB’bi onurlandırmak veya RAB’bin halkının güvenliğini sağlamak amacıyla değil, kişisel intikam hırsıyla savaşıyordu (krş. 14:6,10,12).
14:31 Ayalon’a Batıda, Filist bölgesine yakın bir yer (bkz. Yşu.10:12).
14:33 kanlı eti yemekle Bkz. Yar.9:4; Lev.17:10-11 ve ilgili notlar. Hainlik Bkz. Mal.2:10-11.
14:35 yaptığı ilk sunaktı bu Saul hayatı boyunca inançla ilgili konulara ya kayıtsız kaldı ya da sadece kendi çıkarı söz konusu olduğunda onlardan yararlandı (bkz. 9:3,6 ve 10:11’e ait notlar).
14:36 kâhin Ahiya ( 14:3).
14:37 Saul Tanrı’ya... sordu Urim ve Tummim’i kullanarak (bkz. 14:3; 14:18’ e ait not; krş. Çık.28:30’ a ait not).
14:39,45 yaşayan RAB’bin adıyla Bkz. 14:24’ e ait not; 19:6; ayrıca bkz. Yar.42:15; Hoş.4:15 ve ilgili notlar.
14:41 kura Bkz. 10:20-21; Yşu.7:14-18; Özd.16:33 ve ilgili notlar.
14:44 Bkz. 14:24’ e ait not; ayrıca bkz. 3:17 ve ilgili not.
14:47-48 Saul’un doğuda (Moav veAmmon), güneyde (Edom), kuzeyde (Sova) ve batıda (Filist) kazandığı savaşların özeti.
14:47 Ammon Bkz. Yas.2:19-21,37.
14:48 Amalekliler’i Bkz. 15:2’ye ait not.
14:49 Saul’un oğulları Bkz. 31:2; 1Ta.9:39. Merav... Mikal’dı Bkz. 18:17,20; 19:11-17; 25:44; 2Sa.6:16-23.
14:50 Ahinoam’dı Saul’un karısından söz edilen tek yerdir (ayrıca bkz. cariyesi Rispa, 2Sa.3:7; 21:8-11).
14:52 ordusuna kattı Saul kendisine bağlı özel askerlerden bir ordu oluşturur. Sonraları Davut da böyle yapacaktır (bkz. 22:2; 23:13; 25:13; 27:2-3; 29:2; 30:1,9-10; 2Sa.2:3; 5:6; 8:18; 15:18; 23:8-39).
15:1-35 Davut muhtemelen Saul’un reddedilmesinden kısa süre sonra (11:23,26,28), yani İÖ yaklaşık 1025’te, kral olmak üzere meshedilmiştir (16:1-13).
15:2 Amalekliler’i Esav’ın soyundan gelen (bkz. Yar.36:12,16), genellikle Negev ve Sina bölgesi civarında konaklayan göçebe halk (bkz. 27:8; 30:1; Çık.17:8; Say.13:29). İsrailliler’e yaptıkları Bkz. 14:48; Çık.17:8-15; Say.14:43,45; Yas.25:17-19; krş. Hak.3:13; 6:3-5,33; 7:12; 10:12.
15:3 tümüyle yok et ‘RAB’be ada’ anlamına gelir (bkz. Yas.13:12-18; ayrıca bkz. Lev.27:28-29; Yşu.6:17-18’e ait notlar).
15:4 Telaim Büyük olasılıkla Yşu.15:24’te geçen, Yahuda bölgesinin güneyinde bulunan Telem’dir. iki yüz bin yaya askerin Kuzey oymaklarından gelenler (bkz. 11:8).
15:5 Amalek Kenti’ne Büyük olasılıkla Telaim ile Kadeş-Barnea arasında bulunan, Amalek kralının yaşadığı kent.
15:6 Kenliler’e Midyanlılar’la akrabalığı olan, Sina bölgesinde konaklayan göçebe halk (ayrıca bkz. 27:10; Çık.2:16,21-22; Say.10:29; Hak.1:16; 4:11; 5:24; 1Ta.2:55).
15:7 Havila’dan... Şur’a İsmailoğulları bu bölgede yaşıyordu (bkz. Yar.25:18). Şur, Mısır’ın doğu sınırındaydı (bkz. 27:8; Yar.16:7); ancak Havila’nın tam nerede olduğu bilinmemektedir.
15:8 Amalek KralıAgak’ı Onun soyundan olanlar çok sonraları İsrail’e zulüm edecektir (bkz. Est.3:1’ e ait not). Halkının tümünü Ancak bir soykırım söz konusu değildir; hayatta kalan Amalekliler de olmuştur (bkz. 27:8; 30:1,18; 2Sa.1:8,13; 8:12).
15:9 İsrail halkının RAB’bin buyruğuna itaat etmemesinin nedeni (15:3), tıpkı Akan gibi, kişisel çıkarını gözetmeye öncelik vermesiydi (bkz. Yşu.7:1). RAB’bin buyruğuna uyarak tüm hayvanları yok etmeleri (yani RAB’be adamaları; bkz. Yas.2:34; Yşu.6:17 ve ilgili notlar) gerekirken, zayıf olanları RAB’be adayıp (bkz. Mal.1:7-12 ve ilgili notlar) en besili olanları kendilerine ganimet olarak ayırdılar (15:19), üstelik bunların RAB’be sunulmak için yok edilmediği bahanesini ileri sürdüler (15:15,21). 15:11 pişmanım. Bkz. 15:29’ a ait not. beni izlemekten vazgeçti. Kralın öncelikli görevi RAB’be itaat etmekti (bkz. 12:14-15’e ait notlar). 15:12 Karmel. Hevron’un 10 km kadar güneyindedir (bkz. 25:2; Yşu.15:55). kendisine bir anıt. Saul’un, Ammonlular’a karşı kazanılan zaferden sonraki alçakgönüllü tavrı artık görülmemektedir (bkz. 11:12-13). Gilgal’a. Saul, kral olarak görevlendirildiği ve bu görevin sorumluluklarına ilişkin buyrukları aldığı yere geri döner (bkz. 11:14-15). Burası aynı zamanda itaatsizliği yüzünden krallığının devam etmeyeceğinin kendisine bildirildiği yerdir (bkz. 13:13-14). 15:17 Kendini önemsiz saydığın. Bkz. 9:21; 10:22. 15:22 Bkz. Mez.51:16-17 ve ilgili notlar; Yşa.1:11-17; Hoş.6:6; Amo.5:21-24; Mik.6:6-8.
15:23 başkaldırma Saul, RAB’bin sözünü hiçe sayıp kendi düşündüğünü yapmayı tercih ettiğinde, kral olarak atandığı sırada kendisine verilen antlaşma koşulunu çiğnemiş oldu (bkz. 12:14-15). falcılık Bkz. Lev.19:26; Yas.18:9-12. Saul’un kendini haklı çıkarmaya çalışması, neyin doğru olduğunu RAB’den daha iyi bildiğini düşündüğünün göstergesidir. Saul daha sonra aynı günahı işleyecektir (28:3,9). RAB’bin buyruğunu reddettiğin Kendi isteğini RAB’bin sözünden üstün tutan bir kral, RAB’bin temsilcisi olarak halka hizmet edemez; çünkü RAB’bin halkına krallık etmenin en temel koşulu budur (bkz. Yas.17:14-20). Senin kral olmanı reddetti Bkz. 13:14’e ait not. Saul’un krallık görevi o anda kendisinden alınmaz, ancak süreç başlamıştır. Zamanla Tanrı’nın Ruhu Saul’dan ayrılacak (16:14), oğlu Yonatan ve kızı Mikal babaları yerine Davut’u destekleyecek (18:1-4,20; 19:11-17) ve kendi görevlileri Saul’a itaatsizlik edip başkaldıracaktır (22:17).
15:24 Krş. Davut’un itirafı, 2Sa.12:13; Mez.51:4 ve ilgili notlar.
15:25 benimle birlikte dön Saul’un asıl amacı Tanrı’ya tapınmak değildi ; Peygamber Samuel’le ilişkisinin bozulmasını önlemeye çalışıyordu (bkz. 15:30).
15:28 birine Davut’a (bkz. 13:14-15’ e ait not ; 28:17).
15:29 İsrail’in yüce Tanrısı Bkz. Mez.106:20; Yer.2:11; Hoş.4:7; ayrıca bkz. 4:21; krş. 2Sa.1:19; Mez.89:17; Yşa.13:19. yalan söylemez, düşüncesini de değiştirmez Bkz. Say.23:19; Mal.3:6 ve ilgili not; ayrıca bkz. Mez.110:4; Yer.4:28. Tanrı’nın “pişmanlığı”, atadığı kralın (Saul’un) ısrarla itaatsizlik etmesinden dolayı duyduğu üzüntüyü ifade eder (krş. 15:11,35). Tanrı, İsrail’de kurduğu krallık düzenini değiştirmeyecek, ancak sadakatsiz kralı görevinden alacaktır.
15:31 Samuel’in dönmesinin amacı Saul’u onurlandırmak değil, Agak’a verilen ilahi cezayı yerine getirmektir. Böylelikle Saul’un bu görevini ihmal ettiğini de vurgulamış olur.
15:34 Rama’ya Samuel’in evine (bkz. 7:17; ayrıca bkz. 1:1’e ait not). Giva’daki Bkz. 10:5’e ait not. Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “Saul Givası’ndaki” diye geçer.
16:1 RAB Samuel’e... dedi Büyük olasılıkla İÖ 1025’ te (bkz. 15:1-35’e ait not). İş ay’ın Bkz. Rut 4:18-22; Mat.1:3-6. Beytlehemli Eskiden Efrat diye bilinen, Yeruşalim’in 8 km güneyindeki kasaba (bkz. Yar.35:16 ve ilgili not). Sonraları “Davut’un Kenti” ve Mesih’in doğduğu yer (Mik.5:2; Mat.2:1; Luk.2:4-7) olarak tanınacaktır. onun oğullarından birini kral seçtim Bkz. 13:14 ve 15:28’e ait notlar.
16:2 Saul... beni öldürür Rama’dan (Samuel’in bulunduğu yer olan, 15:34) Beytlehem’e giden yol Saul Givası’ndan geçiyordu. Samuel, RAB’bin yeni bir kral seçtiğini öğrenen Saul’un (bkz. 15:28) kıskançlığa kapılıp bir kötülük etmesinden korkuyordu. Daha sonra yaşananlar (18:10-11; 19:10; 20:33) Samuel’in korkusunun yersiz olmadığını gösterecektir. ‘RAB’be kurban sunmak için geldim’ de Böylece RAB Samuel’in oraya gitmesi için ona iki amaç vermiş olur. Samuel ikisini de gerçekleştirir, ancak RAB’bin tasarısının herhangi bir engelle karşılaşmasını önlemek amacıyla başkalarına nedenlerden sadece birini söyler.
16:3 meshedeceksin Bkz. 16:1,13; 9:16’ ya ait not.
16:5 Kendinizi kutsayıp Yıkanıp temiz giysiler giyerek dinsel açıdan temizlenmenin yanı sıra ruhsal olarak hazırlanmak da söz konusudur (bkz. Çık.19:10,14; Lev.15. bölüm; Say.19:11-22).
16:7 yakışıklı ve uzun boylu Krş. 9:2; 10:23-24. RAB ise yüreğe bakar Bkz. 1Kr.8:39; 1Ta.28:9; Luk.16:15; Yu.2:25; Elç.1:24.
16:11 RAB’bin seçtiği kişi bir çobandı (bkz. 2Sa.7:7-8; Mez. 78:71-72). Çobanlık, Kutsal Kitap boyunca önderliği ifade etmek üzere sıkça geçer (bkz. Yu.1 0:1-30’a ait not).
16:13-14 Krallık görevi Saul’dan alınıp Davut’a verilir. 1. Samuel Kitabı’nın tam ortasında anlatılan bu değişim, kitabın yazınsal, tarihsel ve teolojik açıdan ana temasıdır. Metnin İbranicesi’nin grameri ve yapısı, gücün Saul’dan Davut’a aktarıldığına işaret eder. EskiAntlaşma’da sadece bu ayette Tanrı’nın Ruhu’nun bir insandan ayrıldığından söz edilir; bunun nedeni Tanrı’nın meshinin isyankar bir insanda olamayacağıdır (bkz. 13:11-14; 14:41; 15. bölüm; 18:12; krş. Hab.1:13; ancak İsa’nın sağladığı kurtuluşla bu durum değişmiştir, bkz. Bilgi Kutusu: Kutsal Ruh, s.1664). Hak.9:23’te de kötü bir ruhun birini etkilediğinden söz edilir ve bu iki olay birbiriyle benzerlik gösterir:söz konusu iki kişi de önderdir ve ikisi de yetkilerini Tanrı’nın istediği şekilde değil (bkz. 8:7’e ait not), kendi çıkarları doğrultusunda kullanmıştır.
16:13 kardeşlerinin önünde Davut’un meshedilişi sırasında orada bulunan bu küçük grup, hem gizliliğin korunmasını sağlamış hem de Davut’un Saul’un görevini zorla ele geçiren biri olmadığına tanıklık etmiş olur. RAB’bin Ruhu Davut’un üzerine güçlü bir biçimde indi Bkz. 10:6,10; 11:6; Hak.15:14 ve ilgili not.
16:14-17:58 Davut’un hem yetenekli bir müzisyen hem de iyi bir savaşçı olduğu herkesçe görülür. Saul, Davut’tan bu yeteneklerinden ötürü yardım ister. Sonraki yıllarda da bu iki yeteneğiyle ünlenecek ve ulusu hem ruhsal hem siyasal açıdan güce kavuşturacaktır (bkz. 2Sa.22:1-23:7).
16:14 RAB’bin Ruhu Saul’dan ayrılmıştı Bkz. 16:13-14’e ait not. RAB’bin gönderdiği kötü bir ruh Kutsal Yazılar’da, kötü ruhların Tanrı’nın denetimine tabi oldukları ve etkilerinin ancak Tanrı’nın belirlediği sınırlar içinde kaldığı görülür (bkz. 1Kr.22:19-23; Eyü.1:12; 2:6 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. 2Sa.24:1 ve ilgili not). Tanrı, itaatsizlik eden Saul’u kötü bir ruhla cezalandırıyordu (16:15-16,23; 18:10; 19:9). ona sıkıntı çektiriyordu Saul’un gitgide artan bunalımı, kıskançlığı ve şiddete eğilimi, kötü ruhun etkisinin yanı sıra (bkz. 18:10-12; 19:9-10), Tanrı’nın ondan krallık görevini aldığını bilmesinden ve Davut’un herkes tarafından sevildiğini görmesinden kaynaklanıyordu (bkz. 13:13-14; 15:22-26; 18:6-9; 20:30-33; 22:16-18).
16:18 RAB de onunladır Bkz. 18:12,14,28; 2Sa.5:10. EskiAntlaşma’da bu ifade, söz konusu kişinin RAB tarafından başarılı kılınacağı ve korunacağı anlamına gelir.
16:19 oğlun Davut’u bana gönder Saul, bu daveti Davut’un kendi yerine kral olarak seçildiğini bilmeden yapmaktadır; bu sayede Davut’un sarayda yaşayanlar ve halk tarafından tanınmasını sağlayacaktır.
16:21 ona silahlarını taşıma görevini verdi Davut’un Golyat’ı öldürmesinden sonraki bir zaman söz konusu olabilir (bkz. 18:2).
17:1 Soko Kenti’nde Filist sınırı yakınlarında, Beytlehem’in yaklaşık 25 km batısındaydı (bkz. 2Ta.28:18). Azeka Kenti Soko’nun yaklaşık 2 km kuzey batısındaydı.
17:4 usta bir dövüşçü O çağda, savaşmak üzere karşı karşıya gelen tarafların her birinden ordularını temsil eden usta birer dövüşçü belirlenir, yenilen dövüşçünün ordusu da yenilmiş sayılırdı; böylelikle büyük kayıplar verilmesinin önüne geçilirdi.Ayrıca galip gelen tarafın ilahı da yenilenden üstün sayılırdı (bkz. 4:11; 5:6’ya ait not; 17:47). İsrailliler de bu uygulamayı biliyorlardı (bkz. 2Sa.2:14-16). Gatlı Bkz. 5:8 ve ilgili not.
17:11 İsrail’in dev savaşçısının (9:2) ve İsrail ordusunun (bkz. 17:24) duyduğu bu büyük korku, RAB yerine bir insana güvenmelerinin işe yaramadığını gösterir (bkz. 8:5,7’ye ait notlar). İsrail’in düşmanlarından hiçbir zaman korkmaması, ancak RAB’be ve O’nun antlaşma vaatlerine güvenmesiyle mümkün olabilirdi (bkz. 2Sa.10:12; Çık.14:13-14; 23:22; Say.14:9; Yas.20:1-4; Yşu.10:8; 2Ta.20:17). Öncelikle halkın önderi ve kralı olan Saul’un bu konuda halka örnek olması, halkın ondan cesaret alması gerekiyordu.
17:12 Efratlı Bkz. Rut 1:2’ye ait not.
17:15 Bkz. 16:21-23.
17:25 kızını da verecek Bkz. 18:17-27; krş. Yşu.15:16.
17:26,36 sünnetsiz Bkz. 14:6’ya ait not.
17:26 Davut, Golyat’ın meydan okuyan sözlerinin ve buna karşı lık hem kralın hem de halkın dehşete kapılmasının, RAB’bin gücünün küçümsenmesine yol açtığını görür (krş. 17:45-47). Kendi yiğitliğine değil, onuru Filistliler tarafından ayaklar altına alınmış ve verdiği vaatler İsrailliler tarafından küçümsenmiş olan RAB’be güvenerek harekete geçer (bkz. 10:17-18 ve 11:13’e ait notlar; 17:32,37,47). Saul bunların hiçbirinin farkında değilken Davut’un olan biteni kavraması ve RAB’be güvenmesi, onun Saul’un yerine İsrail kralı olmaya layık olduğunun göstergesidir.
17:28 öfkelendi Eliav’ın öfkesi, kardeşini kıskanıyor olmasından ve İsrailliler’in yenilgiyi baştan kabul eden taraf olmaktan ötürü duyduğu suçluluktan kaynaklanmış olabilir.
17:34 aslan... ayı Bkz. 2Sa.17:8; 23:20; Hak.14:5-11; 1Kr. 13:24-26; 2Kr.2:24; Amo.3:12; 5:19.
17:37 RAB seninle birlikte olsun Bkz. 16:18’e ait not. Davut’un RAB’be duyduğu güven Saul’u etkilemiş olmalıdır; ancak Saul Davut’a zırhını verdiğine göre yine de bunu yeterli bulmamıştır.
17:40 çakıl taşı seçti Bkz. Hak.20:16 ve ilgili not. Genellikle yumruk büyüklüğünde, yuvarlak ve düzgün taşlar seçilirdi. sapanını Bkz. Hak.20:16. Usta bir fırlatıcı taşı 60 km hızla atabilir.
17:43 Ben köpek miyim...? Bkz. 2Sa.9:8 ve ilgili not.
17:45 Her Şeye Egemen RAB’bin adıyla Bkz. Çık.3:13-14; Yas. 12:5’e ait not; Mez.9:10.
17:46 bütün dünya... anlayacak Bkz. Çık.9:14,16,29; Yas.4:34-35; Yşu.2:10-11; 4:23-24; 1Kr.8:59-60; 2Kr.5:15; 19:19.
17:47 savaş... RAB’bindir Davut, iki halkın da bu savaşı RAB ile Filist ilahları arasında bir üstünlük göstergesi olarak kabul ettiğini (bkz. 17:4’e ait not) göz önüne alıp kendi silahlarının da Golyat’ın silahlarının da bu savaşta önemsiz olduğunu kavrar. İsrail ordusuna RAB’be güvenmemekle ne denli hata ettikleri, Filist ordusuna da RAB’bin gücünün küçümsenemeyeceği gösterilecektir (bkz. 2:10; 14:6; 2Ta.14:11; 20:15; Mez.33:16-22; 44:6-7 ; Hoş.1:7; Zek.4:6).
17:51 başını kesti Bkz. 5:4; 31:9 ve ilgili notlar. kaçtılar Filistliler, Golyat’ın İsrailliler’e verdiği sözü dikkate almadılar (bkz. 17:9).
17:54 Yeruşalim’e götürdü İsrailliler Yeruşalim’i henüz ele geçirmemişti. Bu yüzden Davut Golyat’ın kellesini saklamış ve bu kenti başkent yaptığında oraya götürmüş olabilir (bkz. 2Sa.5:6-9). silahlarını da kendi çadırına koydu 21:9’da Golyat’ın kılıcının Nov’daki kâhinin gözetimi altında tutulduğu belirtildiğine göre, Davut bu savaş ganimetini dövüşün gerçek galibi olan RAB’be adamış olmalıdır (krş. 31:10).
17:55 kimin oğlu bu genç? 17. bölümde anlatılan olaylardan önce Davut Saul’un sarayında sürekli kalmıyordu (bkz. 11:15; 18:2; ayrıca bkz. 16:21’e ait not). Bu yüzden Saul’un Davut ve ailesi hakkında bildikleri çok kısıtlı olabilir. Ayrıca Davut’un cesareti Saul’u etkilediğinden ötürü atalarından tanınmış biri olup olmadığını, sosyal konumlarını merak etmiş olabilir.
18:1 Yonatan, Davut’un cesaretinden ve RAB’be duyduğu güvenden etkilenmiş olmalıdır (bkz. 18:3; 14:6; 19:5).
18:2 Saul Davut’u yanında tuttu Bkz. 17:15’e ait not.
18:4 Tahtın varisi olan Yonatan, krallığı temsil eden bu eşyaları Davut’a vererek yetkisini ona devretmiş olur (bkz. 20:14-15; 23:17).
18:6 kadınlar tef... çalarak... çıktılar Bkz. Çık.15:20 ve ilgili not.
18:7 Davut’sa onbinlercesini Bkz. 21:11; 29:5. Davut o sırada henüz on kişi bile öldürmemişti. Buradaki sözler, iki kişinin karşı laştırılmasından değil, ikisinin de çok sayıda kişiyi öldürdüğünü vurguluyordu (bkz. Yas.32:30; Mez.91:7 ve ilgili not; Dan.7:10; Mik.6:7). Saul’un kendine güvensizliği, kıskançlığı ve aşırı duygusallığı kadınların ezgisini yanlış yorumlamasına ve alınganlık göstermesine yol açmıştır (bkz. 18:8) ; oysa kadınların amacı RAB’bi yüceltmektir (ayrıca bkz. 21:11’e ait not).
18:10 Tanrı’nın gönderdiği kötü bir ruh Bkz. 16:14’e ait not. her zamanki gibi Bkz. 16:23.
18:12 RAB Davut’laydı Bkz. 16:18 ve ilgili not. oysa kendisinden ayrılmıştı Bkz. 16:14 ve ilgili not.
18:17 İş te büyük kızım Bkz. 17:25. RAB’bin savaşlarını Bkz. 25:28.
18:25 Bkz. örn. Yar.34:12. Saul Davut’tan normal bir başlık parası yerine, muhtemelen Davut’un ölümüne yol açacak bir savaşa katılmasını ister (bkz. 18:17,21). Filistliler sünnet olmadığı için bu kanıt ölenlerin gerçekten Filistli olduğunu ispatlayacaktı.
18:28 Mikal’ın onu sevdiğini RAB’bin Davut’tan yana olduğu yalnızca askeri başarılarında değil, önce Yonatan’ın, ardından da Mikal’ın ona olan sevgisinde de ortaya çıkar. Saul’un, Davut’un aleyhine kullanmaya çalıştığı her şey Davut’a yarar sağladı.
18:30 Krş. 13:13.
19:1 Saul... Davut’u öldürmeleri için buyruk verdi Saul Davut’u öldürtmek için (bkz. 18:13,17,21,25) artık dolaysız yollara başvurmaya başlamıştır (bkz. 19:12,18; 20:42).
19:5 RAB... zafere ulaştırdı Bkz. 10:18; 12:11 ve 14:23’e ait notlar.
19:6 Saul Yonatan’ın söylediklerinden etkilenerek ant içti Bkz. 14:24,44 ; 14:39’ a ait not.
19:9 RAB’bin gönderdiği kötü bir ruh Bkz. 16:14’e ait not; krş. 18:10-11.
19:10 mızrağıyla Bkz. 18:10-11; 20:33.
19:12 pencereden Bkz. Yşu.2:15; Elç.9:25.
19:13,16 putunu Bkz. Yar.31:19’a ait not.
19:18 Rama’da Samuel’in memleketi (bkz. 1:1’e ait not ; 7:17). Nayot Rama’da peygamberlerin yaşadığı bir mahalle olabilir (bkz. 19:19-23).
19:20 Bkz. 10:5 ve ilgili not; 18:10.
19:23-24 Bkz. 10:11. Tanrı’nın Ruhu onun üzerine de indi... Bütün gün ve gece çıplak yattı Tanrı’nın Ruhu Saul’dan ayrılmış, yani ondan krallık görevi alınmıştı (16:13). Bu yüzden burada Saul’un tekrar görevlendirilmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Tanrı, Saul’u bu şekilde Davut’tan uzak tutmuş, böylelikle Davut’a yeterince uzaklaşması için zaman tanımıştır. Saul’un özellikle Peygamber Samuel’in önünde krallığa yakışmayan böyle bir davranışta bulunması utanç vericiydi ve kral olarak reddedildiğini bir kere daha gösteriyordu.
20:3 RAB’bin... yaşamın hakkı için Bkz. 14:39’a ait not.
20:5 YeniAy Töreni Her ayın ilk gününde yapılan bu kutlamada özel kurbanlar sunulur (Say.28:11-15), borazanlar çalınırdı (Say.10:10; Mez.81:3). Bu kutlamadan ötürü yedinci ayın başı nda çalışılmazdı (Lev.23:24-25; Say.29:1-6; Amo.8:5).
20:6 yıllık kurban Bu ifade ailelerin Yeni Ay Töreni’ni yılda bir kez birlikte kutladıklarına işaret eder.
20:8 antlaşma Bkz. 18:3.
20:13 RAB bana aynısını, hatta daha kötüsünü yapsın Bkz. 3:17’ye ait not.
20:14 ölmeyeyim Eski çağlarda krallığa getirilen yeni bir soyun ilk önderinin, tahtta hak iddia edebilecek bütün vârisleri öldürerek konumunu güvence altına alması yaygındı (bkz. 1Kr.15:29; 16:11; 2Kr.10:7; 11:1).
20:15 Bu rica Yonatan ile Davut arasındaki ilk antlaşmaya dayanıyordu (bkz. 18:3). Davut, daha sonraları Yonatan’ın oğlu Mefiboşet’le ilgilenerek bu sorumluluğunu yerine getirecektir (bkz. 2Sa.9:3,7; 21:7).
20:17 bir daha ant içirtti Bkz. 20:14-15,42; 18:3. onu canı kadar seviyordu Bkz. 18:3; 2Sa.1:26.
20:18 Yeni Ay Töreni Bkz. 20:5’ e ait not.
20:19 gizlendiğin yere Büyük olasılıkla 19:2’de söz edilen yere.
20:21 Yaşayan RAB’bin adıyla Bkz. 14:39,45’e ait not.
20:25 Avner Saul’un amcasının oğlu ve ordusunun komutanı (bkz. 14:50).
20:26 dinsel açıdan kirli Bkz. 16:5’e ait not; krş. Lev.7:19-21; 15:16; Yas.23:10.
20:27,30-31 İş ay’ın oğlu Saul, Davut’u küçümsemek üzere bu ifadeyi kullanır (bkz. 22:7-9,13; 25:10).
20:33 mızrağını ona fırlattı Bkz. 18:11; 19:10.
20:41 üç kez eğildi Boyun eğme ve saygı işareti (bkz. Yar.33:3 ve ilgili not; 42:6). İbranicesi, ‘burnu toprağa üç defa dokundu’ anlamına gelir.
20:42 ant içmiştik Bkz. 20:14-15,23; 18:3. kente Giva’ya (bkz. 10:26).
21:1 Nov Kenti’ne Yeruşalim’in kuzey doğusunda, Giva’nın güneyinde bir kasaba. Buluşma Çadırı, Şilo yıkıldıktan sonra buraya taşınmıştı (4:3; Yer.7:12). Antlaşma Sandığı getirilmemişti (bkz. 7:1’e ait not), ancak başkâhinAhimelek, seksen beş kâhin (22:16-18), efod ( 21:9) ve kutsanmış ekmek ( 21:6) buradaydı. Davut da bir süre sonra, Urim ve Tummim aracılığıyla RAB’bin isteğini öğrenmek için Nov’a gelecektir (bkz. 22:10,15; ayrıca bkz. 2:28; Çık.28:30’a ait notlar). KâhinAhimelek’in Bkz. 14:3’e ait not.
21:2 Davut’un Ahimelek’i neden kandırmaya çalıştığı açık değildir. Büyük olasılıkla Saul’dan kaçışına yardım etmekle suçlanmaması içinAhimelek’i korumak istemişti; eğer öyleyse, amacına ulaşamayacaktır (bkz. 22:13-19).
21:4 kutsanmış ekmek Bkz. Çık.25:30 ve ilgili not.Adak ekmeği ya da Tanrı’nın huzuruna konan ekmek diye de bilinir. adamların kadından uzak kaldılarsa Bu ekmekler sadece kâhinler tarafından yenebilirdi (bkz. Çık.19:15; Lev. 15:18; 24:9). RAB’bin halkın günlük ihtiyaçlarını sağladığını simgeleyen bu ekmeğin, yiyeceğe ihtiyacı olan bu İsrailliler’e verilmesi anlamlı ve doğrudur (ayrıca bkz. Luk.6:9). İsa Mesih, Kutsal Yasa’nın nasıl uygulanması gerektiğini örneklemek için bu olayı hatırlatır (bkz. Mat.12:3-4).
21:5 adamlarım kendilerini temiz tutarlar Yani, Tanrı’ya adanmışlardı (bkz. Çık.3:5’e ait not).
21:9 Golyat’ın kılıcı Bkz. 17:54’e ait not. Efodun Bkz. 2:28’e ait not.
21:10 Akiş’e Bkz. Mez.34’e ait not. Bu ad, Filist önderleri için kullanılan geleneksel bir unvan olabilir (bkz. 1Kr.2:39’a ait not).
21:11 Bkz. 18:7; 29:5’e ait not. İsrail Kralı Filistliler’in, Davut’un İsrail kralı olduğunu mu zannettikleri veya İbranice şiiri yanlış mı anladıkları bilinmemektedir (bkz. 18:7’e ait not).Ancak Davut’a bu şekilde hitap etmeleri, Davut’un gücünün ve yapabileceklerinin farkında olduklarını gösterir.
22:1 Adullam Mağarası’na Bkz. 2Sa.23:13; Yar.38:1 ve ilgili not; Yşu.12:15; 15:35.
22:2 Böylelikle sonraki yıllarda Davut’un krallığı boyunca kendisine destek olacak bir askeri güç oluşmaya başlamış olur (bkz. 14:52’ye ait not).
22:3 Saul Moav’a karşı savaştığı için Moav Kralı, Davut’un doğal bir müttefikiydi (bkz. 14:47; ayrıca bkz. Moavlı Rut, Rut 4:5,13,22).
22:4 sığınakta Bir kale ya da saklanmaya elverişli bir alan söz konusu olabilir (bkz. 23:14; 2Sa.5:17; 23:14).
22:5 peygamber Gad Davut’a, daha şimdiden bir kralmış gibi, bu peygamber tarafından hizmet edildiği görülür (bkz. 22:20’ye ait not; ayrıca bkz. 2Sa. 24:11-25; 2 Ta. 29:25,29). Heret Ormanı’na Yahuda oymağına ait bölgedeydi.
22:6 ı lgın ağacının Bkz. Yar.21:33’e ait not. Giva’da Bkz. 10:5’e ait not.
22:7-9,13 İş ay’ın oğlu Bkz. 20:27,30-31’e ait not.
22:7 Benyaminliler Bkz. 9:1-2; 10:21. binbaşı, yüzbaşı Bkz. 8:12.
22:10 Ahimelek Davut için RAB’be danıştı Bkz. 21:1’e ait not.
22:18 keten efod Bkz. 2:18’e ait not.
22:19 Nov’un halkını kılıçtan geçirdi Böylece, Eli’nin soyuna ilişkin peygamberlik sözü yerine gelmiş oldu (bkz. 2:31 ve ilgili not).
22:20 Aviyatar... kurtulup Davut’a kaçtı Kâhinlerden birinin de Davut’a katılmasıyla (22:20) kralın hizmetinde olması gereken görevliler tamamlanmış oldu (bkz. 22:5’ e ait not). Aviyatar başkâhinin efodunu da yanında götürmüştü (bkz. 23:2 ve ilgili not; 23:4-9; 30:7-8). 2Sa.2:1 ve 5:19,23 ayetlerinde söz edilen Davut’un RAB’be danışması, bu efod sayesinde veAviyatar aracılığıyla gerçekleşmiş olmalıdır. Aviyatar, Adoniya’nın başkaldırısına katıldığı için Kral Süleyman tarafından görevden alınana dek başkâhin olarak hizmet edecektir (bkz. 1Kr.2:26-27).
23:1 Keila Kenti’ne Adullam’ın yaklaşık 5 km güney doğusundaydı.
23:2,4 RAB’be danıştı Urim ve Tummim kullanan başkâhinAviyatar aracılığıyla (bkz. 23:6,9; 2:28’ e ait not). Saul ile Davut arasındaki fark iyice belirginleşir ; Saul’un RAB’den yanıt almamasının RAB’bin onunla olmadığının göstergesi olması gibi, Davut’un yanıt alması da RAB’bin Davut’la olduğunun göstergesi olur.
23:5 Keila halkını kurtardı Tanrı İsrail’i, Kral Saul aracılığıyla değil, Davut aracılığıyla korur (bkz. 16:13-14 ve ilgili notlar).
23:9 Efodu getir Bkz. 23:2’ ye ait not.
23:13 altı yüz kadar Davut’un adamlarının sayısı önemli ölçüde artmıştır (krş. 22:2).
23:14 kırsal bölgedeki sığınaklarda Bkz. 22:4’e ait not. Zif Çölü’nün Hevron’un güneyinde bulunur. Tanrı onu Saul’un eline teslim etmedi Bkz. 23:7.
23:17 Sen İsrail Kralı olacaksın Bkz. 18:4; 20:13,16,31 ve ilgili notlar. ben de senin yardımcın olacağım Yonatan ile Davut arasındaki karşılıklı sevgi ve saygının hiçbir gücenme veya kıskançlığa meydan vermemesi, Yonatan’ın tahtın vârisi konumundayken kendi yerine tahta geçecek kişiye hizmet etmeye istekli olmasını mümkün kılar (bkz. 18:3; 19:4). Saul da bunu biliyor Bkz. 18:8 ; 20:31’ e ait not.
23:18 antlaşmayı Bkz. 18:3 ve 21:14-15’ e ait notlar.
23:29 Eyn-Gedi Bkz. Ezg.1:14’e ait not.
24:1-26:25 Bu ayetlerde anlatılan üç olayda Davut, RAB’bin meshettiği kişi olarak çölde zorlu bir denemeden geçmiştir (16:1-3; krş. İsrail’in çölde denenmesi, Yas. 8; İsa’nın çölde denenmesi, Mat.4:11). İçinde bulunduğu koşullar Davut’u, RAB’be ve İsrail’e hizmet etmektense kişisel çıkarları uğruna güçlü konumunu kullanmaya zorlar, ancak Davut bu hataya düşmez.
24:4 düşmanını eline teslim edeceğim Bkz. 26:8 ; krş. 24:10; 23:7,14. Saul’un cüppesinin eteğinden... bir parça kesti Özellikle kral veya kâhin tarafından giyilen cüppenin etekleri çoğu kez püsküllü olurdu. Bu kısımları kesmek, o kişiyle ilişkiyi kesmek anlamına gelirdi. Davut’un daha sonra vicdanında rahatsızlık duyması (24:5) bunun sıradan bir hareket olmadığını gösterir (bkz. 26:12 ve ilgili not; 24:11; ayrıca krş. 15:27-28; 18:4).
24:6 Bkz. 9:16’ya ait not; 24:10-15; 26:9-11,16,23; 2Sa.1:14,16.
24:11 Ey baba Muhtemelen Davut, Saul’un damadı olduğu için ona bu şekilde hitap etmiştir (18:27).Ancak krala yakın kişilerin de krala bu şekilde hitap ettiği bilinir (bkz. 24:16; 2Sa.7:14 ve Mez.2:7’ye ait notlar).
24:14 ölü bir köpek Bkz. 2Sa.9:8’ e ait not. pire Bkz. 26:20.
24:16 hıçkıra hıçkıra ağlamaya Saul’un karşı karşıya kaldığı sıkıntılara gösterdiği tepki, RAB’be güvenmek yerine buna benzer duygusal davranışlar olur; daha öncekiler gibi bu tepkisi de geçici olacaktır (bkz. 26:2,21).
24:21 soyumu ortadan kaldırmayacağına Bkz. 20:14-15’e ait notlar.
24:22 sığınağa gittiler Bkz. 22:4’e ait not. Önceki deneyimlerinden dolayı Davut Saul’un tövbe sözlerine güvenmez.
25:1-43 Naval’la ilgili öykü, Davut’un yaşamıyla ilgili önemli bilgiler içerir:(1) Davut’un Naval’ın davranışlarına verdiği tepki onun doğal eğilimini gösterir, bu da RAB’bin meshettiği Saul’a karşı kendini ne kadar dizginlemiş olduğunun göstergesidir (bkz. 24:1-26:25’ e ait not). (2) Avigayil’in Davut’un kral oluşu ve soyunun süreceğiyle ilgili sözleri, RAB’bin Davut’a “kalıcı bir soy” sağlayacağına dair vereceği vaadin habercisidir (21:28; krş. 2Sa.7:11-16). (3) Saul Davut’un karısı Mikal’ı başkasına eş olarak vermiştir, ancak RAB Davut’a bilge bir eş olacak Avigayil’i sağlar. Saul’un çabaları bir kere daha sonuçsuz kalır (bkz. 18:28’e ait not).
25:1 Bütün İsrailliler... yas tuttular Krallığın kurulmasında kilit rol oynayan Samuel, halk arasında büyük bir ulusal önder olarak görülüyordu (bkz. 8-12. bölümler). Rama’daki Bkz. 1:1 ve 7:17’ye ait not.
25:2 O çağda zenginlik, kişinin sahip olduğu çiftlik hayvanlarının çokluğuyla ölçülürdü (bkz. Yar.12:16; 13:2).
25:3 sağgörülü ve güzeldi... kaba, kötü huylu Naval ile Avigayil’in karakterleri bölüm boyunca sergilenir. Kalev Bkz. Say. 14:24. Kenan topraklarının ele geçirilmesinin ardından Hevron’a yerleşmişti (bkz. Yşu.14:13).
25:4 koyunlarını kırktığını Bu zamanda şenlikler düzenlenirdi (bkz. 21:8; 2Sa.13:23-24).
25:8 elinden geleni Davut ve adamlarına, sağladıkları güvenlik karşılığında genelde süt ürünleri veya tahıl verilirdi.
25:10 İş ay’ın oğlu Bkz. 20:27,30-31’e ait not.
25:17 kötü Bkz. Yas. 13:12-13’ e ait not. kimse ona bir şey söyleyemiyor Krş. örn. 20:27-33.
25:19 kocası Naval’a hiçbir şey söylemedi Krş. 19:11-17.
25:26 Yaşayan RAB’bin adı... hakkı için Bkz. 14:39’a ait not.
25:28 RAB kesinlikle efendimin soyunu sürdürecektir Krş. 25:10. RAB’bin savaşlarını sürdürüyor Bkz. 17:26,45-47; 18:17. sende hiçbir haksızlık bulunmasın Bkz. 21:39.Avigayil, muhtemelen Davut’un ileride kral olacağını anladığı için böyle bir temennide bulunur (bkz. 25:30-31).
25:30 önder Bkz. 9:16’ya ait not.
25:32 seni karşıma çıkaran Bkz. 25:39.
25:33 Anlayışını Bkz. 21:3 ve ilgili not.
25:37 felç oldu İbranice’den “taş oldu” diye de çevrilebilir. Ahlâksal duyarlılıktan yoksun olan Naval, bu karakterine uygun bir ceza alır (bkz. 21:1-43; 25:3’e ait not).
25:43 Ahinoam’ı Davut’un ilk oğluAmnon’un annesi (bkz. 2Sa 3:2). Yizreelli Yizreel, Yahuda bölgesinin güneyinde, Karmel yakınlarında bir kentti (bkz. 25:2 ; Yşu. 15:55-56). Aynı adı taşıyan başka bir yer daha vardı; kuzeyde, İsrail’in Filistliler’e karşı ordugâh kurduğu (bkz. 29:1,11) ve sonraları Ahav’ın yaşadığı (bkz. 1Kr.18:45-46; 21:1) kasabaydı.
26:1 Zifliler Bkz. 23:14’e ait not. Giva’ya Saul’un sarayının bulunduğu yere (bkz. 10:26).
26:2 üç bin Saul’un daimi ordusu (bkz. 24:2).
26:5 Avner’in Bkz. 14:50.
26:6 HititliAhimelek Hititliler uzun zaman Kenan topraklarında yaşamışlardı (bkz. Yar.10:15-18’ e ait not ; ayrıca bkz. Yar.15:20; 23:3-20; Yas. 7:1; 20:17; 2Sa.11:6-7; 23:39). Yoav’ın kardeşi, Seruya oğluAvişay’a Seruya Davut’un kız kardeşiydi (1Ta. 2:16), dolayısıyla da Avişay ile Yoav (ve erkek kardeşleri Asahel, 2Sa.2:18) Davut’un yeğenleriydi. İkisi de Davut’un güvendiği komutanlardı ; hatta Yoav sonraları ordunun başkomutanı olacaktı.
26:8 düşmanını senin eline teslim etti Bkz. 24:4 ve ilgili not.
26:9,11 Bkz. 24:6’ya ait not.
26:10,16 Yaşayan RAB’bin adıyla Bkz. 14:39’a ait not.
26:12 Davut... mızrağını ve su matarasını aldı Davut böylelikle bir kere daha (24. bölüm) Saul’u öldürmek niyetinde olmadığını kanıtlar. RAB’bin uygun gördüğü zamana kadar krallık görevine başlamayı beklemeye razıdır.
26:19 Git, başka ilahlara kulluk et Vaat edilen topraklardan kovulan kişi, RAB’bin tapınağından uzak tutulmuş (bir tür sürgün) ve yabancıların ilahlarına kulluk etmeye terk edilmiş oluyordu (bkz. Yşu.22:24-27). RAB’bin mirasından... uzaklaştırdılar Davut o sırada Tanrı’nın halkıyla bir arada olmaktan ve vaat edilen topraklarda esenlik içinde yaşamaktan mahrum kaldığını ifade ederek Saul’un vicdanını harekete geçirmeyi amaçlar.
26:20 bir pireyi avlamaya Bkz. 24:14.
26:21 Bkz. 13:13; 24:17; 25:1-44 ve ilgili notlar.
26:23 RAB’bin meshettiği kişiye elimi uzatmak istemedim Bkz. 26:9; 24:6’ ya ait not.
26:25 başarılı olacaksın Bkz. 24:20.
27:1 Filist topraklarına Davut ikinci kez Filistliler’e sığınır (bkz. 21:10-15).
27:2 Gat Kralı... Akiş’in Bkz. 21:10 ve ilgili not. Akiş, artık Saul’un düşmanı olduğu için Davut’u kabul etmeye hazırdır.
27:3 Ahinoam’la Bkz. 25:43’e ait not. Avigayil Bkz. 25:39-42.
27:4 artık onu aramaktan vazgeçti Saul, Filist bölgesine sefer düzenleyecek kadar yeterli askeri güce sahip değildi ve Davut’un ülke dışında olması nedeniyle artık tahtına yönelik iç tehditlerin bittiğine inanıyordu.
27:6 Ziklak Kent, Yahuda bölgesinin güneyindeydi (bkz. Yşu.15:31). Şimon oymağına verilen kent (bkz. Yşu.19:1-5) tekrar Filistliler’in eline geçmişti.
27:7 Davut Filist topraklarında bir yıl dört ay yaşadı Davut, Saul’un ölümünün ardından Ziklak’tan Hevron’a taşınır (bkz. 2Sa. 1:1; 2:1-3).
27:8 Geşurlular’a Filist’in güneyinde yaşayan, vaat edilen toprakların fethedildiği dönemde İsrailliler’in bozguna uğratamadığı halk (bkz. Yşu. 13:1-3). Bunlar,Aram’da, kuzey Şeria’nın yakınlarına yerleşmiş Geşurlular değildir (bkz. 2Sa.3:3; 13:37-38; Yas.3:14; Yşu.12:5). Amalekliler’e Bkz. 15:2’ye ait not. Şur’a Bkz. 15:7’ye ait not.
27:10 Yahuda’nın güneyine Beer-Şeva’dan Sina yarımadasının dağlık bölgelerine dek Kenan’ın güneyindeki geniş alan. Yerahmeelliler’in Yahuda’nın Hesron’dan olan soyu (bkz. 1Ta. 2:9, 25). Kenliler’in Bkz. 15:6’ ya ait not.
27:12 Akiş Davut’a güven duymaya başladı Filistliler, Saul’un Davut’a düşman olduğunu ve Davut’un peşine düştüğünü biliyordu, bu yüzden Davut’un kime sığınacağını, kimle ittifak kuracağını merak ediyorlardı. DavutAkiş’le anlaşma yaparak hem Filistliler’in güvenini kazanmış hem de kendisini Saul’dan koruyan bu halkın ileride İsrailliler’e büyük düşmanlık beslemesini engellemiş oldu. Davut’un kurnazlıkla elde ettiği bu güvenceyi, RAB kendi tasarısına göre şekillendirecektir.
28:1 Başka bir ülkeye sığınan kişinin o ülkenin ordusunda hizmet etmesi zorunluydu.
28:2 seni kendime koruma görevlisi atayacağım Sonraki yıllarda Davut’un kişisel korumasını, büyük ölçüde Filistliler’den oluşan askerler sağlayacaktı (bkz. 2Sa.15:18 ve ilgili not).
28:3 Samuel ölmüş Bkz. 25:1. ülkeden kovmuştu Bkz. 28:9 ; Yas.4:27’e ait not. cincilerle ruhlara danışanları Bkz. Lev.19:31; 20:6,27; Yas. 18:11.
28:4 Şunem’e Filist ordusu, Yizreel düzlükleri boyunca İssakar bölgesinin kuzeyine kadar yayılmıştı (bkz. Yşu.19:18). Gilboa Yizreel düzlüklerinin doğusundaki sıradağlar.
28:5 dehşete kapıldı Saul, RAB’den tamamen uzaklaşmış ve RAB’bi temsil etme görevini yerine getiremez olmuştu (bkz. 17:11’e ait not).
28:6 Gerçek efod ve üzerindeki Urim’i Davut’a hizmet edenAviyatar aldığına göre (bkz. 23:2,6,9), ya Saul kendi kullanımı için başka bir efod yaptırmış olmalıdır ya da kitapta başlıca üç vahiy (düş, Urim, peygamber) aracından söz edilerek Tanrı’nın Saul’a hiçbir şekilde sözünü iletmediğini vurgulamak amaçlanmaktadır (bkz. 23:2,4’e ait not). düşlerle Tanrı’nın halkına sözlerini iletirken kullandığı yollardan biridir; doğrudan iletilen vahiyler arasında yer alır (bkz. Say.12:6; 12:6-8’ e ait not). Urim Kâhin aracılığıyla iletilen vahiy (bkz. 2:28’e ait not). peygamberler Peygamber Samuel de artık Saul’a hizmet etmiyordu (15:35; krş. 22:5).
28:7 Bana bir cinci kadın bulun Çaresizlik içindeki Saul, Musa’nın yasasına uyup yasakladığı putperest uygulamaya tekrar başvurur (28:3; bkz. Lev.19:26,31). Eyn-Dor’da Şunem’in 10 km kadar kuzey batısında (bkz. 21:4; Yşu. 17:11).
28:10 Yaşayan RAB’bin adıyla Bkz. 14:39’a ait not.
28:12 Kadın, Samuel’i görünce RAB büyücülük, falcılık gibi uygulamaları yasaklamıştır (Yas.18:9-13), ancak kendi amaçları doğrultusunda insanların bu eğilimini kullandığı hem Balam’ın öyküsünde (Say.23-24. bölümler) hem de burada görülür. Balam İsrailliler’i lanetleyecekken RAB’bin ona engel oluşuyla halkı kutsamak durumunda kalmıştı ; buradaysa RAB’den yol göstermesi beklenirken RAB onlara uğrayacakları laneti bildirir.
28:14 Saul, Samuel’in bu şekilde giyindiğini hatırlar (bkz. 15:27).
28:17 krallığı senden alıp... Davut’a verdi Bkz. 15:28 ; 24:4 ve ilgili notlar.
28:18 Bkz. 15:17-26.
29:1 Filistliler bütün ordularını... topladılar 28:2’ nin devamıdır. Afek’te Şunem dolaylarındaki kenttir (28:4). 4:1’ de geçen Afek değildir (bkz. 4:1’e ait not ; ayrıca bkz. 1Kr.20:26,30; 2Kr. 13:17).
29:2 Filist beyleri Bkz. 5:8’e ait not.
29:3 kendisinde hiçbir kötülük bulamadım Davut’un stratejisi (27:10-12) başarılı olur.
29:4 kendisine verdiğin yere Ziklak’a (bkz. 27:6). savaş sırasında bize karşı çıkar Filistliler daha önce böyle bir olay yaşamışlardı (bkz. 14:21). adamlarımızın başını Bkz. 17:51; ayrıca bkz. 5:4; 31:9 ve ilgili notlar.
29:5 Bkz. 18:7; 21:11’e ait not.
29:6 Yaşayan RAB’bin adıyla Akiş, sadece Davut’u kendisinin dürüst olduğuna ikna etmek amacıyla böyle ant içmiştir.
29:8 efendim kralın düşmanlarına karşı savaşmayayım ? Davut yine politik bir yaklaşımda bulunur (bkz. 28:2).
29:11 Yizreel’e İsrail’in ordugâh kurduğu yere (bkz. 29:1).
30:1-31:13 Saul, Filistliler tarafından öldürüldüğü sırada Davut, RAB’bin Amalekliler’le devam eden savaşını sürdürmektedir (bkz. 15:2-3 ve ilgili notlar).
30:1 Ziklak... Amalekliler Bkz. 15:2 ve 27:6,8’e ait notlar. Davut ve savaşçılarının yokluğu, Amalekliler’e öç alma fırsatı vermişti. Negev Bkz. “Yerahmeelliler’in ve Kenliler’in güney bölgesi”, 27:10’ a ait not.
30:5 Ahinoam Bkz. 25:43 ve ilgili not.
30:6 Davut... RAB’de güç bularak Yaşamı boyunca olduğu gibi (bkz. 17:37 ve ilgili not).
30:7 KâhinAviyatar’a Bkz. 22:20’ye ait not. efodu Bkz. 2:28’e ait not.
30:14 Keretliler’in Peletliler gibi, Davut’un özel ordusunda savaşçı olarak görev almışlardır (bkz. 2Sa.8:18; 15:18; 20:7; 1Kr. 1:38).Adlarının Keftor (bugünkü Girit) adını andırmasından ötürü bu adadan geldikleri tahmin edilir (bkz. Yer.47:4 ve ilgili not). Kalev’in güneyine Hevron’un güneyi.
30:17 Develere Bkz. Hak.6:3,5; 6:5’ e ait not.
30:22 değersiz olanların Bkz. Yas. 13:13’ e ait not.
30:23-25 Bkz. 25:28 ve ilgili not. Bu zaferi onlara sağlayan RAB olduğu için, Davut’un savaşa katılan adamlarından hiçbiri ganimette daha çok hakları olduğunu iddia edemezdi.
30:24 Her ş ey eşit paylaşılacak Krş. Çık.16:18 ve ilgili not.
30:26 dostları olan Yahuda ileri gelenlerine Davut, Saul’dan kaçışı sırasında kendisine yardım edenlere bir minnettarlık ifadesi olarak ganimetlerden gönderdi (bkz. 30:31), böylece tahta çıkışı nın Yahuda oymağında kabul görmesinin yolunu hazırlamış oldu (bkz. 2Sa. 2:1-4).
30:29 Yerahmeelliler’in Bkz. 27:10’a ait not. Kenliler’in Bkz. 15:6’ya ait not.
30:31 Hevron’da Yahuda bölgesinin tam ortasında yer alan, bölgenin en önemli kenti. 30. ayette geçen yerler Hevron’un güney batısında ve güney doğusundadır.
31:1,8 Gilboa Dağı’nda Yizreel Ovası’nın güneydoğu ucunda ve Beytşean’a inen vadinin başında başlayan sıradağ (bkz. 2Sa.1:21). EskiAntlaşma’da sadece Saul’un öldüğü yerden söz edildiğinde geçer (bkz. 2Sa.1:6,21; 21:12).
31:2 Bkz. 14:49’a ait not. Saul’un hayatta kalan oğullarından İşBoşet (Eşbaal, 2Sa.2:8-9’a ait not; 1Ta. 8:33; 9:39), Avner tarafından kral olarak babasının yerine tahta çıkarılacak kişidir.
31:4 sünnetsizler Bkz. 14:6 ve ilgili not. benimle alay edecekler Krş. Hak. 16:21-25.
31:9 başını kesip Bkz. 17:51. ülkesinin her yanına ulaklar Bu ulaklar büyük olasılıkla, zaferlerinin kanıtı ve ödülü olarak Saul’un başını ve silahlarını taşıyorlardı (bkz. 5:4 ve ilgili not).
31:10 silahlarını... tapınağına koyup Filist ilahları sayesinde zaferi kazandıklarının ifadesi olarak (bkz. 4:11’e ait not). Aştoret’in Bkz. 7:3’e ait not. Beytşean Bkz. Yşu. 17:11’ e ait not.
31:11 Yaveş-Gilat Bkz. 11:1’e ait not.
31:12 Saul’la oğullarının cesetlerini... indirip Yaveş-Gilatlılar, Ammonlular tarafından tehdit edildiklerinde Saul’un onları savunmaya geldiğini unutmamışlardı (bkz. 11:1-11). yaktılar Ölüleri yakma uygulaması İsrailliler’e ait olmadığına göre, Saul’un ve oğullarının cesetlerinin Filistliler tarafından zarar görmesine engel olmak için bunu yapmış olmalıdırlar.Ayrıca cesetlerinin çürümüş ve kokmuş halde ortalıkta kalması, kraliyet ailesinden olanlar için yakışık almazdı.
31:13 kemiklerini toplayıp... gömdüler Davut, daha sonra kalıntıları Yaveş’ten aldırıp Benyamin’deki Sela aile mezarlığına yerleştirecektir (bkz. 2Sa. 21:11-14). yedi gün oruç tuttular Krş. 2Sa. 1:12; 3:35; 12:16,21-23.
1:1 Saul’un ölümünden sonra Kitabın bu şekilde başlaması, 1. ve 2. Samuel’in tek bir kitap olarak yazıldığını gösterir (bkz. 1. Samuel:Giriş). kazandığı zaferden dönen Davut Bkz. 1Sa.30:26. Ziklak’ta Bkz. 1Sa.27:6’ya ait not.
1:2 giysileri yırtılmış, başı toz toprak içinde Bkz. 1Sa.4:12’ye ait not.
1:8 Amalekli’yim Bkz. 1Sa.15. bölüm.
1:10 varıp onu öldürdüm Amalekli’nin anlattıkları, o an orada bulunanların tanıklığıyla çelişir (bkz. 1Sa.31:3-6). Amalekli, muhtemelen Davut’un kendisini ödüllendireceğini umarak Saul’un ölümüyle ilgili bu öyküyü uydurmuştu (bkz. 4:9-10). taçla... aldım Amalekli adam Saul’a Filistliler’den önce ulaşmıştı (bkz. 1Sa. 31:8-9).
1:11 giysilerini yırttılar Bkz. 1:2’ ye ait not, krş. Elç.14:14 ve ilgili not.
1:12 yas tutup ağladılar Bkz. Yar.23:2; 1Kr.13:30; Yer.22:18.
1:13 Amalekli’nin oğluyum Adamın, hem İsrailliler ile Amalekliler arasındaki ilişkiden hem de Davut’un Amalekliler’le yaptığı büyük savaştan habersiz olduğu anlaşılıyor (bkz. 1:1; 1Sa.30. bölüm; ayrıca bkz. 1Sa.15:2’ye ait not).
1:14-16 Davut, hiçbir zaman Saul’un ölümünü istemediğini ve tahtını zorla ele geçirmek niyetinde olmadığını bir kere daha göstermiş oldu.
1:14 Bkz. 1Sa.24:6 ve ilgili not. RAB’bin meshettiği Bkz. 1Sa.9:16’ya ait not.
1:15 öldür onu! Bkz. 1:10’ a ait not; 4:10.
1:17 ağıt Ölen önderler, kahramanlar veya yıkılan krallık başkentleri için ağıt yakmak âdetti (bkz. 2Ta.35:25 ve ilgili not;Ağıtlar:Giriş).
1:18 Yaşar Kitabı’nda Bkz. Yşu.10:13’e ait not. Yay adındaki ağıtın Savaş ezgisidir. Davut burada hem Yonatan’ı hem de Saul’u överek onların İsrail tarihindeki yerlerine ne denli önem verdiğini göstermiştir.
1:19 senin yüceliğin Davut, Saul ile Yonatan’ı, krallıktaki konumlarından ötürü değil, Tanrı tarafından atanan önderler olarak Tanrı’nın onlar aracılığıyla düşmana karşı kazandığı zaferlerden ötürü bu şekilde tanımlamıştır (bkz. 1Sa.14:47-48 ve ilgili not). yüksek tepelerinde Gilboa’nın (bkz. 1:25; 1Sa.31:1,8 ve ilgili not). Güçlüler nasıl da yere serildi! Bkz. 1:25,27. Ağıtın teması (1:17-27), Hanna’nın 1Sa.2:1-10’daki ve Davut’un 2Sa.22. bölümdeki ezgilerinin temalarına benzer ; ancak o ezgilerde alçakgönüllülerin yüceltilmesinden söz edilirken bu ağıtta tam tersi durum söz konusudur.
1:20 ne Gat’a... ne de Aşkelon sokaklarında İsrail’e en yakın ve en uzak yerde bulunan büyük Filist kentleridir. Bu şekilde bütün Filist halkı kastedilmiş olur. Davut, düşmanın, Tanrı’nın halkını yenilgiye uğratarak (bkz. 1Sa.31:9-10) Tanrı’nın adına leke sürmesini istemez (bkz. Çık.32:12; Say.14:13-19; Yas.9:28; ayrıca bkz. Yşu.7:9 ve ilgili notlar). sünnetsizlerin Bkz. 1Sa.14:6’ya ait not.
1:21 Yaşadığı derin acının ifadesi olarak Davut, İsrail’in yenildiği ve Saul ile Yonatan’ın öldürüldüğü yere lanet okur (bkz. Eyü.3:3-10; Yer.20:14-18). Bir daha yağ sürülmeyecek Deriden yapılmış kalkanları temizlemek, cilalamak ve yenilemek için üzerine yağ sürülürdü.
1:23 ölümde de ayrılmadılar Yonatan, babasının Davut’a yaptıklarına karşı çıksa da, İsrail’in savunmasında yer almıştı.
1:26 kadın sevgisinden daha üstündü Dostluğun getirdiği özverili ve derin sadakat söz konusudur (bkz. 1Sa.20:13-16’ya ait notlar).
1:27 savaş silahları Saul ile Yonatan.
2:1 Bundan sonra Bkz. 8:1; 10:1; 15:1. Davut RAB’be... sordu KâhinAviyatar aracılığıyla efodu kullanarak (bkz. Çık.28:30’a ait not; 1Sa.2:28; 23:2). Kral Saul ölmüştü, Davut kendi oymağından pek çok yandaşı tarafından destekleniyordu (bkz. 1Sa.30:26-31) ve Saul’un yerine kral olmak üzere daha önce Peygamber Samuel aracılığıyla RAB tarafından atanmıştı; ancak Davut RAB’be danışmadan krallık görevine başlamayı uygun görmedi. Hevron’a Bkz. 1Sa.30:31’e ait not; ayrıca bkz. Yar.13:18; 23:2; Yşu.15:13-14.
2:2 YizreelliAhinoam Bkz. 1Sa.25:43’ e ait not. Avigayil’le Bkz. 1Sa. 25. bölüm.
2:4 Davut’u meshettiler Bkz. 1Sa.2:10 ve 9:16’ya ait notlar. Peygamber Samuel tarafından kral olmak üzere meshedilen Davut’un (bkz. 1Sa.16:13’e ait not), Tanrı’nın seçip görevlendirdiği kişi olduğu böylelikle kendi oymağı tarafından da kabul edilmiş olur. Yahuda Kralı olarak Davut aynı zamanda Şimon oymağının da kralıydı (bkz. Yşu.19:1; Hak.1:3). Saul’u gömenlerin Bkz. 1Sa.31:13’e ait not. Yaveş-Gilatlılar Bkz. 1Sa.11:1 ve 31:12’ye ait notlar.
2:7 efendiniz... öldü... meshetti Davut bu sözleriyle Yaveş-Gilatlılar’ı kendisini kralları olarak tanımaya davet etmiş olur. Ancak onlar Saul’a ve soyuna verdikleri desteği sürdürürler (2:8).
2:8 Saul’un ordusu Bkz. 1Sa.13:2,15; 14:2,52. Ner oğluAvner Bkz. 1Sa.14:50. Saul oğlu Bkz. 1Sa.31:2’ye ait not. İş-Boşet’i Aslında “Eşbaal” olan ad 1. ve 2. Samuel kitaplarında, ‘utanç verici bir şey yapan’ anlamına gelen İş-Boşet olarak anılır (bkz. 4:4; Hak.6:32; Yer.2:26; 3:24-25 ve 11:13’e ait notlar). Mahanayim’e Şeria Irmağı’nın doğu yakasındaki (yani Filistliler’in egemenliğinde olmayan taraftaki) bu Gilat kasabası, bir çeşit sığınak kentti (Say.35:6-34). götürmüştü Saul’un ölümünün ardından oluşan iktidar boşluğunda inisiyatifi ele alanAvner, İş-Boşet’i de kişisel çıkarlarına alet eder (bkz. 3:11 ; 4:1’ e ait not).
2:9 Gilat... bütün İsrail’in İş-Boşet’in hâkimiyeti Şeria’nın hem doğu hem batı yakası civarını kapsıyor olsa da, Davut Yahuda ile Şimon oymağının topraklarına hâkimdi; ayrıca kuzey oymaklarının bulunduğu topraklar büyük ölçüde Filistliler’in denetimi altındaydı. kralı yaptı Saul’un hanedanlığının sürmesi (bkz. 1Sa.14:50), Saul’la akrabalığı olan Avner’in çıkarınaydı.
2:11 yedi yıl altı ay Krş. 2:10; 5:5. İş-Boşet’in tahtın vârisi olarak tanınmasının birkaç yıl sürdüğü ve krallığının iki yılının, Davut’un (Hevron’dayken) Yahuda üzerindeki hâkimiyetinin son iki ya da üç yılına denk düştüğü anlaşılıyor.
2:12 Avner, Davut’un hâkimiyetinin Yahuda bölgesini aşıp kuzeye doğru genişlemesini önlemek üzere harekete geçer. Givon’a Kent, Benyamin oymağına ait bölgede bulunuyordu (bkz. 1Sa.9:1-2). Filistliler burayı işgal etmemişti (bkz. Yşu.18:21,25).
2:13 Seruya oğlu Yoav’la Bkz. 1Sa.26:6’ ya ait not. Yoav, Davut’un krallığı döneminde görev alan, yetenekli ve acımasız bir başkomutandı (bkz. 10:7-14; 11:1; 12:26; 1Kr.11:15-16). İleride Davut’un onu dizginlemekte güçlük çekeceği zamanlar olacaktır (3:39; 18:5,14; 1Kr.2:5-6). Sonunda, Kral Davut’un tahtına oğlu Süleyman’ın yerineAdoniya’yı geçirmek için kurulan düzende yer alması yüzünden ölüm cezasına çarptırılacaktır (1Kr.2:28-34). Davut’un adamları Davut’un etrafında toplanmış savaşçıların bir kısmı (bkz. 1Sa.22:2; 23:13; 27:2; 30:3,9). Givon Havuzu’nun Bkz. Yer.41:12.
2:17 O gün savaş çok çetin oldu Savaşın yol açtığı yıkıcı kayıplardan kaçınmak için yapılan ön çatışmada (bkz. 3:1; 1Sa.17:4’e ait not) iki taraftan da galip gelen olmayınca, sonunda Davut’un yönetimindeki savaşçıların zafer kazanacağı büyük bir savaşa girildi.
2:22 Kardeşin Yoav’ın yüzüne nasıl bakarım? Bkz. 3:27’ye ait not.
2:23 Bkz. 3:27; 4:6; krş. Hak.3:21. Mızrağın toprakta dik durabilmesi için arka ucunda bir metal parçası olurdu.
2:27 Yaşayan Tanrı’nın adıyla Bkz. 1Sa.14:39’a ait not.
2:28 ne de onlarla savaştılar Ancak İsrail halkına düşmanlıkları sona ermemişti (bkz. 3:1).
2:29 Arava Bkz. Yas.1:1’e ait not.
3:2-5 Davut’un altı oğlunun listesi, Davut’un soyu çoğalırken Saul’un soyunun azaldığının bir kanıtı olarak verilir ( 3:1). Oğullarının farklı annelerden olması, Davut’un Hevron’da yaşadığı dönemde dört kadınla daha evlendiğini gösterir (bkz. 2:2). Yizreelli Ahinoam Bkz. 1Sa.25:43’e ait not. Amnon Bkz. 13. bölüm.
3:3 Avigayil’den Bkz. 1Sa.25. bölüm. Kilav 1Ta.3:1’de Daniel olarak geçer. Geşur Celile Gölü’nün kuzeydoğusunda bulunan (bkz. Yşu.12:5; 13:11-13) küçük bir Aram kent krallığı (bkz. 15:8). Talmay’ın kızı Maaka’dan Davut, Maaka’yla politik nedenlerden ötürü evlenmişti. Bu evlilik sayesinde, İş-Boşet’in hâ-kimiyet bölgesinin kuzey sınırındaki Geşur’la ittifak kurarak İş-Boş et’i hem güneyden hem kuzeyden kuşatmış oldu. Avşalom Bkz. 13-18. bölümler.
3:4 Adoniya İleride İsrail tahtını ele geçirme girişiminden ötürü idam edilecektir (bkz. 1Kr. 1-2. bölümler).
3:7 Rispa Bkz. 21:8-11. Neden babamın cariyesiyle yattın? Krş. 3:6. Kralın cariyesini alan kişi, kralın yerine geçtiğini ilan etmiş oluyordu (bkz. 12:8; 16:21 ve 1Kr.2:22’ye ait notlar).
3:8 köpek başı Krş. 9:8’e ait not.
3:9-10 RAB... ant içti Saul’un yerine geçecek kralın Tanrı tarafından atandığı haberi büyük ölçüde yayılmıştı (bkz. 2:4; 1Sa.16:13 ve 25:28’e ait notlar). Dan’dan Beer-Şeva’ya Bkz. 1Sa.3:20’ye ait not. bunu Davut için yapmazsam Avner’in bu iddialı vaatte bulunacak kadar krallıkta söz sahibi olduğu anlaşılıyor. Tanrı bana aynısını, hatta daha kötüsünü yapsın! Bkz. 1Sa.3:1 7’ ye ait not.
3:12 Ülke kimin ülkesi? Avner, sözleriyle ülkenin asıl hâkiminin kendisi olduğuna inandığını gösteriyor. Benimle bir antlaşma yap Avner, Saul’un soyuna gösterdiği saygıdan ötürü hiçbir misilleme görmeyeceğine ilişkin teminat istiyor.
3:13 Saul’un kızı Mikal’ı Saul, Mikal’ı önce Davut’a (1Sa.18:27) sonra da başka bir adama vermişti (1Sa.25:44). Davut, Mikal’ı tekrar almasının Saul’un meşru damadı olarak tahttaki hakkını güçlendireceğini biliyordu.
3:14 Davut... İş-Boşet’e ulaklar aracılığıyla Davut’un Mikal’ı İşBoşet’ten resmi yollarla almak istemesinin nedeni, hem bunun Avner’in bir hilesinin parçası olmadığını göstermek hem de bu birlikteliği herkesin gözünde meşru kılmaktı. Davut, İş-Boşet’in Avner’e karşı koymaya cesaret edemeyeceğini biliyordu (bkz. 3:11). Yüz Filistli’nin sünnet derisi Bkz. 1Sa.18:25.
3:16 Burada Davut’un veya Mikal’ın duyguları açıklanmaz, çünkü karar sevgiden ötürü değil, siyasal nedenlerden ötürü alınmıştır. Bahurim’e Zeytin Dağı yakınlarındadır.
3:17 İsrail’in ileri gelenleriyle Çeşitli oymakların önderleri bir çeş it ulusal idare kurulu oluşturmuştu (bkz. Çık.3:16 ve Yoe.1:2’ye ait notlar; ayrıca bkz. 1Sa.8:4; 2Sa.5:3; 1Kr.8:1,3; 20:7; 2Kr.10:1; 23:1). Davut’un kralınız olmasını istiyorsunuz İş-Boşet, en büyük desteği Benyamin oymağından ve Şeria Irmağı’nın doğusundaki Gilat’tan görüyordu (bkz. 2:8; 1Sa.11:9-11; 31:11-13).
3:18 RAB, Davut hakkında... demişti Bkz. 5:2.
3:19 Avner, Saul Benyamin oymağından olduğu için krallığın Yahuda oymağına geçmesi konusunda Benyaminliler’e de danışır.
3:21 seninle bir antlaşma yapsınlar Bkz. 5:3 ve ilgili not.
3:22 Ordunun geçimi ganimetlerle sağlanırdı.
3:25 seni kandırmak için... gelmiştir Yoav, kardeşinin katili olan Avner’i hor görüyor (2:18,23; 3:27) ve onu Davut’un gözünden düşürmeye çalışıyordu.Ancak bunları söylemesinin asıl nedeni,Avner’in Davut’un ordusuna katıldığı takdirde komutanlığı ele geçirebileceğinden korkmasıydı.
3:27 özel bir görüşme... kent kapısına Kent kapılarında genellikle küçük ara odalar olurdu. Yoav... Avner’i orada karnından vurup öldürdü Yoav’ın Avner’i öldürmesi, savaşta adam öldürmeye (Avner’in Asahel’i öldürmesi gibi) denk veya adil bir ödeşme olarak görülemez (krş. Say.35:12; Yas.19:11-13 ; bkz. 1:30; ayrıca bkz. 2:21,23 ve ilgili notlar).Ayrıca Yoav’ın bunu, sığı nak kentlerden biri olan Hevron’da gerçekleştirmesi de yaptığı nın ne denli haince olduğunu gösterir.
3:29 Davut,Avner’i öldürmek için kurulan düzende yer almadığı nı belirttikten sonra ( 1:28), Yoav’ın cezasını Tanrı’ya bırakır. Kuzey oymaklarıyla ilişkisinin inişli çıkışlı olduğu bu zamanda Yoav’ı adaletin önüne çıkaracak kadar kendini güvende hissetmemektedir (bkz. 3:39). Yoav hak ettiği cezayı, Süleyman’ın krallığının ilk dönemlerinde alacaktır (1Kr.2:5-6,29-34).
3:32 Hevron’da Davut’un o zamanki krallık başkenti. Kral Avner’in... ağladı Davut’un bu olaydaki masumiyetinin açıkça görülmesi, Avner’in ölümünün ulusun birliğini bozmaya yol açmasını önleyecektir (bkz. 3:36-37).
3:33-34 Bkz. 1:19-27.
3:35 yemesi için üstelediyse de Bkz. 1:12; ayrıca bkz. 1Sa.31:13 ve ilgili not. Tanrı bana aynısını, hatta daha kötüsünüyapsın! Bkz. 1Sa.3:17’ye ait not.
4:1 korkuya kapıldı İş-Boşet tahtını Avner sayesinde koruduğunun farkındaydı (bkz. 2:8’e ait not). Bütün İsrail halkı da dehş et içindeydi İç çatışma tehdidi vardı ve ülkenin kuzeyindeki oymaklar artık güçlü bir önderden yoksundu.
4:2 Beerotlu Benyamin oymağına ait (Yşu.18:21,25), Givon kentlerinden biri (Yşu.9:17).
4:4 Saul oğlu Yonatan’ın... bir oğlu vardı; iki ayağı da topaldı İş-Boşet’in de ölümüyle (bkz. 1:6) Saul’un soyundan taht için hak iddia edebilecek kimse kalmamıştı. Saul’la Yonatan’ın ölüm haberi Bkz. 1:4; 1Sa.31:2-6. Mefiboşet Bkz. 9:1-13; 16:1-4; 19:24-30; 21:7. Aslında Merib-Baal olan bu ad 1. ve 2. Samuel kitaplarında (bkz. 1Ta.8:34; muhtemelen “Meri-Baal” diye yazılmalıydı), ‘utanç verici ağzından’ anlamına gelen Mefiboşet olarak anılır (bkz. 2:8’e ait not).
4:6-7 karnını deşip öldürdüler Bkz. 2:23 ve ilgili not. başını gövdesinden ayırıp Bkz. 1Sa.5:4 ve ilgili not. Arava Bkz. Yas.1:1’e ait not.
4:8 RAB bugün Saul’dan ve onun soyundan efendimiz kralın öcünü aldı Rekav ile Baana, İş-Boşet’e yaptıkları suikastı dinsel gerekçelerle süsleyerek Davut’tan övgü almayı bekliyorlardı.
4:11 onun öcünü sizden almayacak mıyım? Bkz. 3:29’a ait not; krş. Yar.9:5-6.
4:12 ellerini, ayaklarını İş-Boşet’i öldürdükleri için elleri, ölümünün haberini getirdikleri için ayakları kesildi (krş. 1Sa.5:4’e ait not).
5:1-24:25 5. bölümden itibaren 2. Samuel Kitabı’nın bazı bölümleri 1. Tarihler Kitabı ile paraleldir (ayrıca bkz. 3:2-5).
5:1 İsrail’in bütün oymakları Burada oymakların temsilcileri, yani oymakların ileri gelenleri ve komutanları söz konusudur (bkz. 1Ta.12:23-40). senin etin, kemiğiniz Oymak temsilcilerinin Davut’u kral olarak tanımalarının başlıca nedenlerinden biri Davut’un İsrailli olmasıdır (öbürü için bkz. 5:2). Saul’un ölümünün ardından baş gösteren iç çatışmayla ulusal birlik sarsılmış olsa da (1:8-3 :1), bu bağunutulmamıştır.
5:2 savaşta İsrail’e komuta eden sendin Davut’u kral olarak tanımalarının başlıca nedenlerinden ikincisidir (bkz. 1Sa.18:5,13-14,16,30). RAB sana... söz verdi Üçüncü ve en önemli nedendir (bkz. 1Sa.13:13-14; 16:1,13; 23:17; 25:26-31). RAB’bin halkıyla yaptığı antlaşmadaki vaatlerden biri daha yerine gelmektedir. güdecek... önder Bkz. “önderlik”, 1Sa.12:2; Yer.2:8; Hez.34:2 ve ilgili notlar ; krş. Mat.2:6.
5:3 kral RAB’bin önünde... onlarla bir antlaşma yaptı Bu antlaşma, Kral Davut ile İsrail halkı arasında, karşılıklı sorumluluklarını yerine getireceklerine dair RAB’bin önünde ant içmeleriyle gerçekleşir (bkz. 2Kr.11:17 ve ilgili not). Kendi oymağı tarafından seçilerek Yahuda Kralı olan Davut, daha sonra savaş yoluyla Yeruşalim Kralı da olur (5:6-10). Davut’u İsrail Kralı olarak meshettiler Davut üçüncü kez kral olarak meshedilir (bkz. 2:4’e ait not).
5:5 Hevron’da yedi yıl altı ay... krallık yaptı Bkz. 2:11. İsrail’e ve Yahuda’ya Bkz. 5:3’ e ait not.
5:6 Yeruşalim’de... Yevuslular’a Davut’un krallığının en önemli ve anlamlı başarılarından biri Yeruşalim’i krallığın ve ulusun başkenti haline getirmesidir (bkz. Giriş). Önceleri Yevus adıyla anılan Yeruşalim (bkz. Yar.10:15-16; Hak.19:10; 1Ta.11:4), stratejik bakımdan önemli bir noktadaydı. Hem batı ile doğu hem de kuzey ile güney ana yollarının kesiştiği kentin batısını ve doğusunu derin birer vadi çevreliyordu. Düzenli ve bolca akan Gihon Irmağı, kentin savunması için doğal bir set oluşturuyordu. Kent ilk olarak İÖ üçüncü binyılda işgal edilmişti ve İbrahim’in döneminde de bir krallık başkentiydi (bkz. Yar.14:18’e ait not). İsrailliler vaat edilen topraklara girdiklerinde, hem Yahuda hem Benyamin oymağı kente saldırı düzenlemiş (bkz. Hak.1:8,21’e ait notlar), ancak kısa sürede hâkimiyeti tekrar Yevuslular’a kaptırmışlardı (Yşu.15:63). Davut, Yeruşalim’i krallığının başkenti yaptığında kent Yahuda ile Benyamin oymakları arasındaki sınırda bulunuyordu, ancak bu oymakların denetimi altında değildi. Böylelikle Davut iki bölgenin hâkimiyetini tek çatı altında ve kendi denetiminde bir araya getirmiş oldu. körlerle topallar bile seni geri püskürtebilir Yeruşalim üç tarafı derin vadilerle kuşatılmış bir tepe üzerinde bulunduğundan, doğal bir kaleydi; bundan dolayı da Yevuslular savunmalarına güveniyorlardı.
5:7 Siyon Yevus kalesinin bulunduğu en güneydeki tepenin adıydı. Kent genişledikçe (Kral Süleyman’ın döneminden itibaren) bu ad bütün kent için kullanılmaya başlandı (bkz. Mez.78:68-69; Yşa.1:8; 2:3). kaleye Büyük olasılıkla surlu kentin kendisi. Davut Kenti Yeruşalim’i fetheden Davut kentin sahibi olur ve kente kendi adını verir. Yeruşalim’in güneydoğu tepesi (Ofel; bkz. Neh.3:26’ya ait not), Davut’un zamanından uzun süre sonra da bu adı taşımaya devam edecektir.
5:8 Davut o gün... demişti Bkz. 1Ta.11:6. su kanalından Muhtemelen, kentin dışındaki Gihon Irmağı’ndan kaleye kadar uzanan tünel (bkz. 2Ta.32:30 ve ilgili not). Topallarla körlere Yevuslular kastediliyor (krş. 1:6 ve ilgili not).
5:9 Millo’dan Tepenin dik yokuşlarında bulunan taş taraçalar, ev yapmaya yetecek kadar genişti (bkz. Hak.9:6’ya ait not).
5:10 RAB onunlaydı Bkz. 1Sa.16:18’e ait not.
5:11 Sur İsrail’in kuzeyinde, Akdeniz’de kıyısı bulunan önemli bir Fenike liman kentiydi (bkz. Hez. 26-27. bölümler). Sur Kralı Hiram Bu Fenikeli kral, Davut’u ve krallığını tanıyan ilk yabancı kraldı. İsrail, Sur’a giden ticaret yollarına hâkimdi; bu yüzden gıda ürünleri açısından İsrail’e bağımlı olan Sur için İsrail kralıyla iyi ilişkiler içinde olmak hayati önem taşıyordu (İS ilk yüzyılda da aynı durumun geçerli olduğu görülür; bkz. Elç.12:20). sedir Eski Ortadoğu’da, özellikle tapınak ve saray yapımı ve süslemesinde kullanılan, güzel kokulu, dayanıklı bir ağaç (bkz. 1Kr.5:6; 6:9; Ezg.5:15; 8:9; Yer.22:14-15; Hag.1:4).
5:12 Davut RAB’bin kendisini İsrail Kralı atadığını... anladı Eski Ortadoğu’da, kralın bir saraya sahip olması, konumunun ve itibarının başlıca göstergesi olarak görülürdü. halkı İsrail’in hatırıiçin Davut, İsrail halkına krallık etmenin RAB’bin İsrail’le ilgili tasarısının önemli bir parçası olduğunu anlıyordu.
5:13 Davut... daha birçok cariye ve karı aldı Bkz. 3:2-5 veYar.25:6’ya ait notlar. Kentler ve krallıklar, güçlü (bazen kendilerinden üstün) krallıklarla ilişkilerini güvence altına almak ve kuvvetlendirmek amacıyla kızlarını eş olarak verir, onlardan da eş alırlardı (krş. Yas.17:14-20 ve ilgili notlar).
5:14 Şammua, Şovav, Natan, Süleyman Anneleri Bat-Şeva’dır (1Ta.3:5).
5:17 Filistliler Davut’un İsrail Kralı olarak meshedildiğini duyunca Filistliler’in saldırısı 5:3’ te söz edilen olayların hemen ardından, ancak Yeruşalim’in ele geçirilmesinden önce (5:6-10) gerçekleşmiştir (bkz. 7:1’e ait not). Filistliler, Davut’un Yahuda bölgesini hâkimiyeti altına almasından rahatsız oldukları için değil, Saul’un yenilgisinin ardından kuzeyde hâkim oldukları yerlerdeki çıkarlarını korumak üzere harekete geçmişlerdir (1Sa.31. bölüm). kaleye Davut’un Saul’dan saklanırken konakladığı, Yahuda’nın güneyindeki çorak araziden söz ediliyor olabilir (bkz. 1Sa.22:4 ve 23:14’e ait notlar).
5:18,22 Refaim Vadisi’ne Eski Yeruşalim’in batı ve güney batısını çevreleyen vadi (bkz. 5:6’ya ait not; Yşu.15:8; 18:16; ayrıca bkz. Yşa.17:5’e ait not).
5:19 Davut RAB’be danıştı Bkz. 2:1; 1Sa.2:28; 22:20 ve 23:2’ye ait notlar.
5:20 Baal-Perasim ‘Yarıp geçen Efendi’anlamına gelir. Kral Davut, kazanılan zaferin RAB’bin sayesinde gerçekleştiğinin hatırlanmasını sağlar (bkz. 1Sa.11:17-18 ; 11:13; 12:11; 14:23; 17:11,45-47’ ye ait notlar).
5:21 orada bıraktığı putları Tıpkı İsrailliler’in Antlaşma Sandığı’nı savaş alanına götürmesi gibi (bkz. 1Sa.4:3’e ait not), Filistliler de kendi ilahlarına ait putları, savaşta galip gelmeyi garantilemek amacıyla savaş alanına taşımışlardı. Bu putları savaş alanında terk ederek kaçmaları, zaferin RAB’bin sayesinde kazanıldığını kabul ettiklerini gösterir. alıp götürdüler Yas.7:5’teki buyruk uyarınca bu putları yaktılar (1Ta.14:12).
5:23 RAB şöyle karşılık verdi RAB halkının, Yeşu’nun önderliğinde kazanılan zaferde olduğu gibi, kendi belirlediği yoldan savaşmasını buyurur (bkz. Yşu.6:2-5; 8:1-2; 10:8,14; 11:6). Yeş u’nun önderliğindeki savaşlarla vaat edilmiş topraklara giren İsrailliler, Davut’un önderliğindeki savaşlarla bu topraklardaki yerini sağlamlaştırır ve hâkimiyet alanını genişletir.
5:25 Gezer Filist ovasını görebilecek yükseklikte bir kentti ; Geva’nın 2 5 km batısındaydı (bkz. Yşu.10:33’e ait not).
6:2 Keruvlar arasında taht kuran Bkz. 1Sa.4:4’e ait not; ayrıca bkz. 1Ta.28:2. Davut, RAB’bin dünyadaki tahtı olan Antlaşma Sandığı’nın öneminin farkındaydı. Bir kral olarak, halkın daAntlaşma Sandığı’na gereken önemi vermesini sağlamak amacıyla RAB’bin hem kral hem de halk üzerinde tek egemen olduğunu ilan etmek istiyordu. Her Şeye Egemen RAB’bin Bkz. 1Sa.1:3’e ait not. RAB’bin adıyla anılan ‘RAB’be ait’ anlamında (bkz. 12:28; Yas.28:10; Yşa.4:1). Tanrı’nın Sandığı’nı Bkz. Çık.25:10-22; ayrıca bkz. 1Sa.4:3-4,21’e ait notlar. Baale-Yahuda’ya Bkz. Yşu.15:60; 18:14; 1Sa.7:1.
6:3-4 Avinadav’ın tepedeki evinden Bkz. 1Sa.7:1. yeni bir arabaya Çık.25:12-15 ve Say.4:5-6,15 ayetlerinde,Antlaşma Sandığı’nın Levililer’in omuzlarında taşınması gerektiği bildirilir (bkz. 1Ta.15:13-15). Davut, sandığı bu buyruklara göre taşımak yerine Filistliler’i örnek alır (bkz. 1Sa.6:7). Avinadav’ın oğulları Uzza’yla Ahyo 1Sa.7:1’de Avinadav’ın oğlunun Eleazar olduğu belirtilir. “oğul” sözcüğünün İbranicesi “soy” gibi daha geniş bir anlam da taşır.
6:5 lir, çenk, tef, çıngırak ve ziller eşliğinde ezgiler okuyarak var güçleriyle Kumran metinlerinde ve Septuaginta’da bu şekilde geçerken (bkz. 1Ta.13:8), Masoretik metinde “çam ağacından yapılmış her türlü çalgı, lir, çenk, tef, çıngırak ve ziller çalarak” diye geçer.
6:7 saygısızca davranan Uzza, niyeti iyi olsa da, RAB’bin Antlaşma Sandığı’nın taşınmasıyla ilgili buyruklara aykırı harekette bulunmuştur (bkz. 1:3 ve 1Sa.6:19’a ait notlar). RAB, hem Kral Davut’a hem de İsrail halkına ciddi bir hatırlatma yapmıştır: O’na hizmet etmek isteyenler O’nun belirlediği koşullara uymalıdır (bkz. Lev.10:1-3; Yşu.7:24-25; 24:19-20; Elç.5:1-11).
6:8 O günden bu yana 2. Samuel’in yazıldığı zamana dek. Peres-Uzza ‘Uzza’nın cezası’anlamına gelir (bkz. Yşu. 6:24; 7:24-26). RAB, günah işleyeni cezalandırırken hiçbir ayrım gözetmez (bkz. 5:20).
6:9 Davut o gün RAB’den korkarak Bkz. 1Sa.12:24; Yşu.24:14; ayrıca bkz. Yar.20:11 ve Özd.1:7’ye ait notlar.
6:10 Gatlı Adamın, ya Dan ya da Manaşşe bölgesinden (Yşu.21:20-25), Levililer’e ayrılmış kentlerden biri olan Gat-Rimmonlu bir Levili olduğu anlaşılıyor (bkz. 1Ta.13:13’e ait not; krş. 1Ta.15:18,24; 16:5; 26:4-8,15; 2Ta.25:24).
6:12 Davut böylelikle Tanrı’nın öfkesinin yatışmış olduğunu anladı.
6:13 RAB’bin Sandığı’nı taşıyanlar Davut, sandığı artık RAB’bin buyurduğu gibi taşıtmaktadır (bkz. 6:3-4’e ait not; 1Ta.15:13-15).
6:14 Keten efod Bkz. 1Sa.2:18’e ait not.
6:17 yakmalık sunular Bkz. Lev.1. bölüm. esenlik sunuları Bkz. 1Sa.11:15’e ait not.
6:18 Her Şeye Egemen RAB’bin Bkz. 1Sa.1:3’e ait not. halkı kutsadı Daha sonra Kral Süleyman da tapınağın adanması sırasında böyle yapacaktı (1Kr.8:55-61).
6:20 soyundun Mikal burada, ya Davut’un kraliyet giysilerini çıkarıp kâhin giysisi giydiğini ya da üzerinde kısa bir efod varken zıplamasından ötürü oluşan görüntüyü kastetmiş olmalıdır.
6:21 önder Bkz. 1Sa.9:16’ya ait not.
6:23 Mikal’in... çocuğu olmadı Ya Mikal’ın Davut’u tapınma tarzından ötürü küçümsediği için cezalandırılmasının ya da Tanrı’nın Saul’un soyunu sürdürmeyeceğiyle ilgili yargısının bir sonucu olabilir (bkz. 3:25-30; 4. bölüm; 1Sa.13:13-15; 15:26; 31. bölüm).
7:1-29 Bkz. Giriş. Burada her ne kadar “antlaşma” sözcüğü geçmese de, Davut Tanrı’ya, kendisiyle bir antlaşma yaptığının farkında olduğunu gösteren bir karşılık verir (bkz. 23:5; Mez.89:3,28,34,39 ; ayrıca bkz. 7:10-11,16,20,28’e ait notlar).Ayrıca bu bölümdeki 5-7,10-11,13,16,16,25-27,29. ayetlerde geçen İbranice “beyt” sözcüğü, “tapınak”, “konut” ve “soy” olarak çevrilmiştir. RAB, kendisine bir “ev” yapmak isteyen Davut için bir “ev” (yani hanedanlık) kuracaktır.
7:1 Kral sarayına yerleşmişti Bkz. 5:11. RAB de onu... bütün düşmanlarından koruyarak rahata kavuşturdu RAB vaatlerinden birini daha yerine getirmiştir (bkz. Çık.33:14; Yas.12:10; 25:19). 8:1-14’ te anlatılan zaferler, bu bölümde anlatılan olaylardan önce gerçekleşmiştir. Bunun nedeni kayıtların konusal düzene göre sıralanmış olmasıdır (bkz. 5:17 ve 8:1’e ait notlar):6. bölümde Antlaşma Sandığı’nın Yeruşalim’e getirilişinin kaydı bulunmaktadır; 7. bölümde Davut’un Antlaşma Sandığı’nı yerleştirmek için Yeruşalim’de bir tapınak yapma arzusundan söz edilir.
7:2 sedir Bkz. 1:11’ e ait not. çadırda Bkz. 7:6; 6:17. RAB’bi kendinden üstün kral olarak kabul eden Davut, kendi sarayı hazırken RAB’be yaraşır bir yer olmamasından rahatsızlık duyar (bkz. 6:2 ve 7:10-11’e ait notlar; ayrıca bkz. Mez.132:2-5; Elç.7:46). Ancak Buluşma Çadırı ve tapınak birer semboldür, RAB ile halkının buluştuğu ve iletişim kurduğu yerdir. Asıl olan, Davut’un ve soyunun krallığıdır; krallığın temsilcisinin, kararlarının ve hizmetinin RAB’be yaraşır şekilde olması, tapınağın inşa edilmemiş olmasından çok daha önemlidir.Ayrıca Davut, isteği o yönde olmasına rağmen, RAB adına bir tapınak inşa etmek üzere görevlendirilmemiştir.
7:3 RAB seninledir Bkz. 1:9; ayrıca bkz. 1Sa.16:18’e ait not.
7:5 sen mi? Davut’un arzusu övgüye değerdi (1Kr.8:18-19), ancak onun yeteneği ve görevi, İsrail halkının vaat edilen topraklarda güvenliğe ve rahata kavuşmasına dek RAB’bin savaşlarını yürütmekti (bkz. 1:10; 1Kr.5:3).
7:9 Önünden bütün düşmanlarını yok ettim Bkz. 7:1’ e ait not.
7:10-11 Halkım İsrail için bir yurt sağlayıp RAB’bin Davut’u kral olarak seçmesinin amacı buydu. Seni... rahata kavuşturacağım Bkz. 7:1,9. RAB senin için... belirtiyor Krş. 7:5. Davut’la yapılan bu antlaşma, Nuh’la, Avram’la ve Pinehas’la yapılanlar gibi koş ulsuzdur (bkz. Yar.9:9-10’a ait not) ve yalnızca RAB’bin değişmez ve lütufkâr tasarısına dayanmaktadır. RAB, kendisine bir “ev” yapmak isteyen Davut için bir “ev” (yani hanedanlık) kuracaktır (7:16). Halkı İsrail’i, İbrahim’in zamanından itibaren çoğaltan RAB, bu hanedanlık aracılığıyla İsrail’e verdiği vaadi yerine getirecek, halkını vaat edilen topraklarda gönence kavuşturacaktır. Bu vaat, nihai olarak, Yahuda oymağından, Davut’un soyundan gelen İsa Mesih’in egemenliğinde tam olarak yerine gelecektir (bkz. 23:5; Mez.89:3-4,30-37 ve ilgili not; 132:11-18; Yşa.9:1-7; 55:3; Mat.1:1; Luk.1:32-33,69-78 ; Elç.2:29-30; 13:22-23; Rom.1:2-3; 2Ti.2:8; Va.3:7; 5:5; 22:16).
7:12 senden sonra... ortaya çıkarıp Saul’un soyunun tersine, Davut’un krallık soyu onun ölümünden sonra da sürecekti (bkz. 6:23’e ait not).
7:13 Adıma bir tapınak kuracak olan odur Tanrı, ancak halkın yerleştiği topraklar ile Davut’un hanedanlığı (oğlu Süleyman ile) güvende olduktan sonra, tahtının (Antlaşma Sandığı’nın) bulunacağı yer olan tapınağın yapılmasını isteyecektir (1Ta.6:31 ; 28:2).
7:14 baba... oğul RAB’bin Kral Davut’un soyuna yönelik bu vaadi, krallık görevini üstlenecek kişinin “babasının” (RAB’bin) yetkili temsilcisi olarak halkı yönetmesi gerektiğini ifade eder (bkz. Mez.2:7; 45:6; 89:27’ye ait not; ayrıca bkz. 89:26). Bu vaat nihai olarak İsa Mesih’in egemenliğinde yerine gelecektir (bkz. İbr.1:5 ve ilgili not).
7:15 sevgiyi Bkz. Mez.6:4’e ait not.
7:16 tahtın sonsuza dek sürecek Bkz. 7:10-11’ e ait not; ayrıca bkz. Giriş. RAB’bin, Davut’un soyu hakkında verdiği ebedi krallık vaadi, sonraki yıllarda pek çok peygamberin sözlerinde tekrar tekrar vurgulanır ve İsrail halkının Mesih’in gelişine dayalı umudunun temeli olur.
7:18-29 Davut, kendisine verilen bu vaadin öncelikle İsrail halkının yararına olduğunu ve bunun tüm ulusların kutsanacağını, böylelikle herkesin RAB’bi onurlandıracağını ve öveceğini anlıyor.
7:18 gelip... RAB’bin önünde oturdu Antlaşma Sandığı’nın bulunduğu çadırın içinde (6:17 ; bkz. Çık.25:22; ayrıca bkz. 1Sa.4:3-4,21’e ait notlar).
7:20 tanıyorsun İbranicesi, ‘kabul ediyorsun’ (bkz. Hoş.2:20; 6:6) veya ‘seçiyorsun’ (bkz. Amo.3:2) anlamlarına da gelir. Davut, RAB’bin verdiği sözün bir antlaşma vaadi olduğunu anlamaktadır (23:5).
7:21 Sözünün Büyük olasılıkla, RAB’bin İbrahim’le başlayarak halkına verdiği vaatten söz etmektedir.
7:22 senden başka Tanrı da yok Bkz. 22:32; 1Sa.2:2. O çağda tek Tanrı’ya tapınan halk sadece İsrailliler’di. Komşu uluslar henoteistti, yani ilahlardan oluşan bir kurulun başında en büyük ilahın yer aldığına inanıyorlardı.
7:23 Kendi halkın olsun diye onları kurtarmaya gittin RAB’bin kendi için oluşturduğu İsrail halkı, başarılı veya iyi karakterli olduğundan değil, RAB’bin seçiminden ötürü bu özel konuma sahipti (bkz. Yas. 4:37; 7:6-8; 33:26-29). ün saldın Tanrı’nın yaratmasının, kurtarmasının ve yargılamasının amacı, kendini insana tanıtmak ve onurlandırılmaktır (bkz. 1Sa.12:22; Yas.7:6-8; Neh.9:10; Yşa.63:11-13; Yer.32:20-21; Hez.36:22-38).
7:24 ya RAB, onların Tanrısı oldun Tanrı’yla halkı arasındaki ilişki, antlaşmanın özüdür (bkz. Çık.6:2-8; Yer.7:23 ve ilgili notlar; Amo.5:14).
7:28 bu iyilikleri Çoğunlukla RAB’bin antlaşmasından söz edilirken geçen “iyilik” sözcüğü için İbranice’de, yaratılışın iyi olduğu söylenirken kullanılan sözcük ( “tov”, Yar.1:2’deki gibi) veya sevgi veya bağlılık anlamlarına gelen sözcük ( “hesed”, Rut 2:20’deki gibi) kullanılabilir. Bunlar, RAB’bin vaatlerine olan sadakatini ve insanın bu iyiliğe layık olmadığını ama buna sahip olduğu için başkalarına da aynı iyiliği göstermekle yükümlü olduğu anlamlarını içerir (bkz. 7:1-29’a ait not; bkz. örn. Say.10:29,32; Yas.26:11; 1Sa.2:32; Yşa.63:7; Yer.29:32; 32:40-41; 33:9).
8:1 Bir süre sonra Bkz. 2:1’e ait not. Bu bölümdeki olayların pek çoğu, büyük olasılıkla 5. bölüm ile 6. bölümde anlatılan olaylar arasında gerçekleşmiştir (bkz. 7:1 ve ilgili not). Meteg-Amma Gat ve civarı kısaca bu şekilde adlandırılıyor olabilir (bkz. 1Ta.18:1).
8:2 Moavlılar’ı Lut Gölü’nün doğusunda yaşayan Lut soyudur (Yar.19:36-37). Saul Moavlılar’la savaşmış (1Sa.14:47), Davut ise İsrail’den uzak kaldığı sırada anne babası için Moav’dan sığı nma talep etmişti (1Sa.22:3-4). Davut’un büyük büyük annesi Rut, Moavlı’ydı (bkz. Rut 1:4; 4:13,21-22). haraç ödeyen köleleri Bkz. Hak.3:15’e ait not.Ayaklanmalar çoğu kez haraç veren halklar tarafından başlatılırdı.
8:3 Fırat’a RAB’bin İbrahim’e vaat ettiği toprakların sınırları Mısır’dan Fırat’a uzanıyordu (bkz. Yar.1 :7; 11:24; 15:18-21; Yşu.1:4 ve ilgili not). Burada bu vaadin yerine gelmekte olduğu görülür (bkz. 1Kr.4:21,24 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. Yar.17:8; Yşu.21:43-45). yeniden kurmaya Saul’un Sova krallarına karşı kazandığı zaferler sayesinde İsrail’in hâkimiyeti, kısa bir süre için de olsa, Fırat Vadisi sınırına dek uzanmıştı. Sova Sova toprakları, Lübnan ile Anti Lübnan dağlarının arasında kalan Beka Vadisi’nde, yani İsrail’in kuzey sınırındaydı. Saul Sova’yla savaşmıştı (1Sa.14:47). Hadadezer’i Hadad, Kenanlılar’ın baş ilahı Baal’a denk bir Aram ilahıydı.
8:4 bütün atları da sakatladı Bkz. Yşu.11:6 ve ilgili not ; krş. Yas.17:16; 1Sa.8:11.
8:5 Hadadezer’e yardıma gelen İsrail’in kuzeye doğru yayılmasından korkuyorlardı. Aramlıları’ndan Bkz. Yas.26:5 ve 1Ta.18:5’e ait notlar.
8:6,14 RAB... gittiği her yerde Davut’un zaferleri özetlenirken, halkın gerçek kurtarıcısının RAB olduğu vurgulanır.
8:7 altın kalkanları Muhtemelen kalkanların sadece süslemeleri altındı.
8:8 tunç Sonraları Kral Süleyman tarafından tapınağın yapımında kullanılacaktır.
8:9 Hama Sova’nın (bkz. 1:3 ve ilgili not) kuzeyindeAsi Irmağı civarında kurulan bir krallık.
8:11-12 RAB’be adadı Armağanlar kraliyet hazinesine değil, kâ-hinlerin idaresindeki tapınak hazinesine konmuştur.
8:13 Tuz Vadisi’nde Bkz. 2Kr.14:7 ve ilgili not; ayrıca bkz. Mez.60’a ait not. on sekiz bin Zafer, ordunun başkomutanı olan Kral Davut’a atfediliyor. Bu savaşta Davut’un ordu komutanlarından biriAvişay’dı (bkz. 1Ta.18:12 ve ilgili not). Yoav’ın komutasındaki savaşçılar tarafından öldürülen on iki bin Edomlu (bkz. Mez.60’a ait not), büyük olasılıkla burada söz edilen on sekiz bin Edomlu’ya dâhildi.
8:15 doğruluk ve adalet Bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail’in Kralı Kavramları, s.370). Davut’un, krallık görevini, Samuel’in açıkladığı ilkelere uygun şekilde (bkz. 1Sa.10:25; 1Kr.2:3-4 ve ilgili notlar), RAB’bin adalet ölçütlerine bağlı kalarak yürüttüğü görülüyor (bkz. Mez.19:12-13’ e ait not).
8:16 Seruya oğlu Yoav ordu komutanı Bkz. 2:13; 5:8. devlet tarihçisiydi Krallık dönemi boyunca görev alan bu kişiler (bkz. 2Kr. 18:18,37; 2Ta.34:8), aynı zamanda başdefterdarlık da yapardı.
8:17 Ahituv oğlu Sadok’la Sadok, Harun oğlu Elazar’ın soyundandı (bkz. 1Ta.6:4-8,50-52; 24:1-3). Ahituv, İkavot’un erkek kardeşi olan Ahituv değildir (1Sa.14:3). Sadok, yönetimi süresince Davut’a sadık kalacak (15:24-29; 17:15-16; 19:11) ve Peygamber Natan’la birlikte Davut’un vârisi Süleyman’ı kral olarak meshedecektir (1Kr.1:43-45). Aviyatar oğlu Ahimelek Bkz. 1Ta.24:6.Aviyatar, 1Sa.22:20’deAhimelek’in oğlu olarak tanıtıldığına göre, doğru sıralama bunun tersi olmalıdır. Seraya Şeva (20:25), Şişa (1Kr.4:3) ve Şavşa (1Ta.18:16) diye de anılan kişi olabilir. yazman Yerli ve yabancı yetkililerle yazışma ve görüşmeleri yürütmekle görevliydi. Muhtemelen önemli siyasal olayların kaydını tutmak gibi çeşitli idari görevlerden de sorumluydu (2Kr.12:10-12).
8:18 Keretliler’le Bkz. 1Sa.30:14’e ait not. Peletliler’in Büyük olasılıkla “Filistliler” için kullanılan başka bir addı. kâhindi 1Ta.18:17’de Davut’un oğulları saray görevlileri olarak tanımlandığına göre, burada büyük olasılıkla bir yazman hatası söz konusudur. Davut’un oğulları kâhinlik görevini üstlenmiş olsalardı, hem kâhinler ile Levililer’in görevlerinin anlatıldığı 1. ve 2. Tarihler kitaplarında bu belirtilirdi hem de Kâhin Sadok veAviyatar’la birlikte anılırlardı.
9:1-13 Bu bölümde anlatılan olaylar, Davut’un Yeruşalim’i ele geçirmesinden birkaç yıl sonra gerçekleşmiştir. Babası öldüğünde beş yaşında olan Mefiboşet (4:4) artık bir oğul sahibidir (9:12).
9:1 Yonatan’ın hatırı için iyilik edebileceğim Krş. 1Sa.20:14-17, 42.
9:2 Siva Mefiboşet’in babasından kalan malların başkâhyası (bkz. 16:1-4; 19:17).
9:3,13 iki ayağı sakat Bu yüzden de kral olmaya uygun değildi (bkz. 4:4 ve ilgili not).
9:3 Yonatan’ın... bir oğlu var Saul’un başka torunları da vardı (bkz. 21:8), ancak Siva sadece Davut’un himayesine alacağı torundan söz eder.
9:4 Makir’in Varlıklı bir hayırsever olduğu anlaşılmaktadır (ayrıca bkz. 17:27). Lo-Devar’daki Şeria Irmağı’nın doğusundaki Gilat bölgesinin ortalarında bir kasaba.
9:7 geri vereceğim Saul’un krallığı sırasında ele geçirilen toprakları Davut devralmıştı (krş. 12:8; bkz. 16:1-4). Her zaman soframda yemek yiyeceksin Kralın sofrasında yemek büyük bir onurdu.Ayrıca Davut onu bu şekilde daha rahat denetleyebilirdi (krş. 1Sa.20:24-27; 2Kr.25:29). Mefiboşet’in ihtiyaçları, dedesi Saul’un topraklarından elde edilen ürünle karşılanacaktı (9:10).
9:8 benim gibi ölmüş bir köpekle İfade, ya kişinin gösterilen iyiliğe kendini layık görmeyişini (1Sa.24 :14) ya da RAB’bin meshettiği kişiyi küçümseyip ona karşı gelenleri niteler (bkz. 7:18; 1Sa. 17:43; 18:18).
9:12 Mika adında küçük bir oğlu vardı Bkz. 1Ta.8:35-39.
10:1 Bir süre sonra Bkz. 2:1’e ait not. Ammon Kralı Nahaş (bkz. 11:2; 1Sa.11. bölüm; 11:1’e ait not).
10:3,14 kenti Başkent Rabba (11:1; 12:26 ; bkz. Yas.3:11’e ait not).
10:4 Sakallarının yarısını tıraş edip Neredeyse hadım etme kadar küçük düşürücü bir hareketti. giysilerinin kalçayı kapatan kesimini ortadan kesti Savaş tutsaklarını küçük düşürmek üzere yapılırdı (krş. Yşa.20:4).
10:5 Eriha’da Bkz. Yşu.6:1 ve 1Kr.16:34’e ait notlar. Eriha, Yeşu tarafından ele geçirildikten sonra, Kral Ahav’ın dönemine dek yüzyıllar boyunca yıkıntı halinde kaldı.
10:6 Beytrehov Bkz. Hak. 18:28 ve ilgili not. Sova’dan Bkz. 8:3’e ait not. Maaka Bkz. Yas.3:14 ve ilgili not; Yşu.12:5; 13:13. Tov Bkz. Hak.11:3-6; 11:3’e ait not.
10:8 Kent kapıları, bir kentin savunması için son derece önemli noktalardı ; bu yüzden kulelerle veya çift kapılarla güçlendirilirdi.
10:10 Avişay’ın Bkz. 1Sa.26:6’ya ait not.
10:16 Hadadezer Bkz. 8:3’e ait not.
10:18 yedi yüz 1Ta.19:18’de bu sayı yedi bindir. Yazman hatasından kaynaklanan bu farklı sayılardan doğru olanının yedi yüz olduğu tahmin edilir.
10:19 Davut’un yabancı uluslara karşı kazandığı son büyük savaş.
11:1-27 Davut daha önce de başkasının karısını eş olarak almıştı (1Sa.25. bölüm). Ancak o zaman olayları yönlendiren RAB’di.Avigayil, Davut’u krallık yetkisini bir insanın ölümüne yol açacak şekilde kullanmasından alıkoymuştu. Kadının kocası RAB’bin meshettiği kişiyi (Kral Davut’u) küçümseyince RAB onu ölümle cezalandırmıştı. Davut, Avigayil’i kocası öldükten sonra eş olarak almıştı.Ancak bu sefer olayları yönlendiren kişi Davut oldu. Evli bir kadını elde etmek için kocasının ölümüne yol açmak amacıyla krallık yetkisini kötüye kullanarak günah işledi. Davut bu olaylardaki tutumuyla altıncı, yedinci ve onuncu buyrukları çiğnemiş oldu (Çık.20:13-14,17).
11:1 İlkbaharda 10. bölümde aktarılan olaylardan sonraki yılın ilkbaharı. kralların savaşa gittiği dönemde Yağmur mevsiminin bittiği, yani yolların kullanılır hale geldiği dönem.Ayrıca hasat zamanı da olduğundan, hem orduya hem de hayvanlara rahatça yiyecek sağlanabilirdi. Rabba Bkz. 10:3,14’e ait not.Ammonlular, bütün müttefikleri İsrailliler’e boyun eğdikleri için, bu zamana dek tek başlarına mücadele etmişlerdi (bkz. 10:19).
11:2 damına çıkıp gezinmeye başladı Bkz. Mar.2:4’e ait not. çok güzeldi Kutsal Kitap’ta kişinin fiziksel özelliklerinden nadiren ve ancak bir amaç doğrultusunda söz edilir (bkz. 14:25-26; Yar.39:6).
11:3 Eliam’ın Davut’un özel muhafızlarından biri ve danışmanı olanAhitofel’in oğlu Eliam olabilir (bkz. 15:12 ve ilgili not). Hititli Bkz. 1Sa.26:6’ya ait not. Uriya Davut’un kraliyet muhafızları arasında adı geçer (23:39). Hititli’dir, ancak adından tahmin edildiği üzere İsrailliler’in inancını benimsemiştir (adı İbranice’de, ‘RAB benim ışığımdır’ anlamına gelir).
11:4 aybaşı kirliliğinden yeni arınmış olan kadınla Bat-Şeva âdet kanamasının yol açtığı murdarlıktan yeni temiz kılınmıştı (bkz. Lev.15:19,28-30). Bu yüzden Davut’tan önce kocasından hamile kalmış olması mümkün değildi.
11:5 Gebe kaldım Kutsal Yasa’da bu durumda her iki taraf için de ölüm cezası buyrulur (Lev.20:10). Bat-Şeva, bundan sonra olacakları Davut’un takdirine bırakmaktadır.
11:8 bir armağan Yemek (bkz. 11:11; Yar.43:34).
11:11 Hititli Uriya’nın sandıktan ve İsrail halkından bahsetmesi, İsrail’e ve antlaşma sembolüne ne kadar bağlı olduğunu gösterir. Uriya’nın verdiği cevap, Davut’un bu konudaki duyarsızlığını gözler önüne serer. yiyip içmek Bkz. “armağan”, 11:8’ e ait not. Yaşamın hakkı için Bkz. 1Sa.1:26.
11:16 kenti Rabba (bkz. 10:3,14’e ait not).
11:21 Yerubbeşet “Yerub-Boşet” diye de yazılır. Hâkimler Kitabı’nda aynı kişi Yerubbaal olarak geçer (bkz. Hak.6:32’ye ait not; ayrıca bkz. 2. Samuel’de adların değiştirilmesinin nedeni, 2:8 ve 4:4’ e ait notlar). değirmen üst taşı Bkz. Hak.9:53 ve ilgili not. Uriya da öldü Komutan Yoav, bu haberin Davut’u sevindireceğini bildiği için hatalı savaş stratejisinden ötürü kendisine duyacağı öfkeyi dindireceğini umuyor olmalıydı.
11:24-25 Uriya’nın kasıtlı olarak ölümüne sebebiyet verildiğinin anlaşılmaması için başkalarının canları da feda edilmişti.
11:27 Yas süresi geçince Tahminen yedi günlük bir süredir (bkz. 1Sa.31:13 ve ilgili not; Yar.50:10). Kadın Davut’un karısı oldu Bkz. 5:14’e ait not. Davut’un bu yaptığı RAB’bin hoşuna gitmedi Bkz. 5:2 ve 11:1-27’ye ait notlar ; 1Kr.15:5.
12:1 Natan’ı Bkz. 7:2.
12:5 Yaşayan RAB’bin adıyla Bkz. 1Sa.14:39,45’e ait not. ölümü hak etmiştir Aslında Kutsal Yasa’ya göre ölüm cezası Davut’un kendi işlediği günaha karşılık verilirdi.
12:6 dört katını Çık.22:1’de yer alan buyruğa uygun olarak.
12:7 O adam sensin! Natan’ın bunu söylemesi büyük bir cesaretti; çünkü o zamana kadar olayı başarılı bir şekilde gizleyen Davut onu da öldürtmeyi göze alabilirdi. Davut’un Natan’ın hikâyesindeki adamın yaptığına karşılık uygun gördüğü ceza, kendisi dört oğlunu birden kaybettiğinde yerine gelmiş olacaktır (bkz. 11:10 ve ilgili not ; 12:18).
12:8 efendinin... karılarını Saul’un tek karısı (Ahinoam, 1Sa.14:50) ve tek cariyesi (Rispa, 2Sa.3:7; 21:8-11) vardı. Ancak muhtemelen RAB Davut’a, onu Saul’un tahtına yerleştirenin kendisi olduğunu vurgulamak amacıyla, yeni kralın önceki kralın haremine sahip olma geleneğinden söz ediyordu (bkz. 3:7’ye ait not). İsrail ve Yahuda halkını da sana verdim Bkz. 2:1,4; 5:2-3.
12:9 onun sözünü küçümsedin Bkz. 11:4,27’ye ait notlar. öldürdün Bkz. 11:15.
12:10-11 Davut, günahlarından ötürü üç şekilde cezalandırılacaktır:. kılıç senin soyundan sonsuza dek eksik olmayacak Davut’un oğullarından üçü (Amnon, 13:28-29;Avşalom, 18:14-15; Adoniya, 1Kr.2:25) korkunç şekilde ölecektir. Sana kendi soyundan kötülük getireceğim Davut’un oğluAvşalom, krallığı babasından almaya çalışacaktır (15:1-17). güpegündüz karılarınınkoynuna girecek Avşalom’un başkaldırdığı dönemde bu da gerçekleşecektir (bkz. 16:21-22).
12:13 RAB’be karşı günah işledim Davut, Natan’ın sözlerine karşılık günahını itiraf eder (bkz. Mez.51:4 ve ilgili not; krş. Saul’un itirafı, 1Sa.15:24’e ait not). RAB günahını bağışladı Bkz. Mez.32:1,5; krş. Mez.51:8,12. ölmeyeceksin RAB Davut’a lütfedip onu zina ve adam öldürmenin Kutsal Yasa’da belirtilen ölüm cezasıyla cezalandırmadı (Lev.20:10; 24:17,21); ama tamamen cezasız da bırakmadı (bkz. 12:10-11’e ait not).
12:14 RAB’bin düşmanlarının O’nu küçümsemesine neden oldun Bu yüzden Davut’un herkesin gözü önünde günahının sonuçlarını yaşaması gerekiyordu.
12:16 yalvarıp oruç tuttu Bkz. Ezr.8:23’e ait not.
12:18 Yedinci gün Çocuk o kadar az yaşamıştı ki, ne sünnet edilebilmiş ne de adı konulabilmişti (bkz. Luk.1:59; 2:21; krş. Yar.21:3-4) ; bu nedenle de İsrail halkının kayıtlarında adına yer verilmedi.
12:20 güzel kokular sürünüp Yas süresinin bittiğini gösterir. giysilerini değiştirdi Yas elbiselerini çıkarıp normal giysilerini giydi. RAB’bin Tapınağı’na gidip tapındı Böylece Davut, günahına karşılık verilen cezayı alçakgönüllülükle kabul ettiğini açıkça göstermiş oldu. Burada bir kere daha (bkz. 12:13’ e ait not) Davut’un tutumuyla Saul’un tutumu arasındaki fark göze çarpar (bkz. 1Sa.15:25’e ait not).
12:23 o bana geri dönmeyecek Bkz. Eyü.7:9 ve ilgili not.
12:24-25 Süleyman Bkz. 1Ta.22:9 ve ilgili not. Yedidyah ‘RAB tarafından sevilen’anlamına gelir. Bu ad, RAB’bin Süleyman’ı kayırdığını ve onun aracılığıyla Davut’un soyunu ve krallığını sürdüreceğini ifade eder.
12:26 Rabba Kenti’ne karşı savaşı sürdüren Yoav RAB Davut’tan hoşnut değilken bile (11:27), halkı için gerçekleştirmeyi amaçladığı tasarıları uğruna düşman karşısında İsrailliler’e zafer kazandırmıştır.
12:30 Ammon Kralı’nın İbranicesi’nden, “Ammon’un ilahı Molek’in” diye de çevrilebilir. tacı Davut’un başına koydular Bu ağır taç yalnızca özel durumlarda kısa süreliğine takılırdı. Muhtemelen Davut’un Ammon’u hâkimiyetine aldığını ifade eden simgesel bir hareketti.
12:31 yapılan işlerde Zafer kazanan krallar, savaş esirlerini genellikle krallık adına inşa edilen yapılarda angarya işlerde çalıştırırdı (bkz. 1Kr.9:20-21).
13:1-39 Davut’un ailesinde sorunlar başlar (bkz. 12:10’a ait not).
13:1 Tamar Avşalom’un öz kız kardeşi. Amnon Davut’un ilk oğlu (3:2).
13:3 Şima’nın 1Sa.16:9’da Şama olarak geçer.
13:12-13 Tamar, hemAmnon’u bu yaptığının tahtın vârisi olma konumunu olumsuz etkileyeceğine dair tekrar tekrar uyarır hem de ona başka çözüm yolları önerir. alçak biri İbranicesi, ‘iğrençlik’ (13:12) anlamına gelen sözcüğe benzer. En büyük oğulAmnon, babası Davut’un Bat-Şeva’yla işlediği günahı örnek almaktadır.
13:15 Çünkü duyguları (13:1) aslında şehvetten kaynaklanıyordu.
13:16 beni kovman... daha büyük bir kötülüktür Artık bakire olmadığı için babası onu başka bir erkeğe veremezdi.
13:19 başına kül saçıp sırtındaki uzun kollu giysiyi yırttı Tamar bu hareketiyle, hem kederini ifade eder hem de bekâretinin bozulduğunu ilan eder.
13:20 Avşalom, bir yandan kız kardeşini meseleyi herkesin önünde konuşmaması için uyarırken bir yandan da Amnon’dan öç almaya karar verir (bkz. 13:22,28,32).
13:21 çok öfkelendi Ancak Davut’un Amnon’u cezalandırdığına ilişkin hiçbir kayıt yoktur. Sebebi ne olursa olsun, Davut hem kral hem baba olarak sorumluluğunu yerine getirmemiştir (Kutsal Yasa’ya göreAmnon’un yaptığı ölüm cezası gerektirirdi, Lev.20:17). Oğullarını gerektiği kadar terbiye etmemesi (bkz. 14:33; 1Kr.1:6), nihayetindeAmnon’un ölümüne veAvşalom’laAdoniya’nın başkaldırısına yol açacaktır.
13:23 Yün, eski Ortadoğu’da büyük ticari değere sahipti. Tam iki yıl sonra Avşalom, Kral Davut’unAmnon’u hiçbir şey şekilde.
13:37 Geşur Kralı Ammihut oğlu Talmay Avşalom’un dedesi (bkz. 3:3 ve ilgili not).
13:39 Avşalom’un kaçmasıyla birlikte Davut en büyük oğullarının ikisini de kaybetmiş oldu. Ayrıca, daha önce bizzat kendisi de cinayet işlemiş olduğundan, Avşalom’a Amnon’u öldürdüğü için hesap soramıyordu.
14:1-2 Seruya oğlu Yoav Bkz. 2:13 ve 1Sa.26:6’ya ait notlar. birini gönderip Krş. 12:1-7; ayrıca bkz. 1Kr.20:38-43. Tekoa’da Beytlehem’in birkaç kilometre güneyinde bir kasaba (bkz. Amo.1:1).
14:7 O çağda İsrail’de kan davaları yaygındı (bkz. 3:27’ye ait not; ayrıca bkz. Say.35:12; Yas.19:11-13). Ancak RAB, ailelerin soylarının sürmesine engel yaratan bu geleneği önlemek üzere birtakım yasalar buyurmuştu (bkz. Yas.25:5-7 ve Rut 2:20’ye ait notlar). mirasçıyı da ortadan kaldırmış oluruz Kan davasının asıl.
13:37 Geşur Kralı Ammihut oğlu Talmay Avşalom’un dedesi (bkz. 3:3 ve ilgili not).
13:39 Avşalom’un kaçmasıyla birlikte Davut en büyük oğullarının ikisini de kaybetmiş oldu. Ayrıca, daha önce bizzat kendisi de cinayet işlemiş olduğundan, Avşalom’a Amnon’u öldürdüğü için hesap soramıyordu.
14:1-2 Seruya oğlu Yoav Bkz. 2:13 ve 1Sa.26:6’ya ait notlar. birini gönderip Krş. 12:1-7; ayrıca bkz. 1Kr.20:38-43. Tekoa’da Beytlehem’in birkaç kilometre güneyinde bir kasaba (bkz. Amo.1:1).
14:7 O çağda İsrail’de kan davaları yaygındı (bkz. 3:27’ye ait not; ayrıca bkz. Say.35:12; Yas.19:11-13). Ancak RAB, ailelerin soylarının sürmesine engel yaratan bu geleneği önlemek üzere birtakım yasalar buyurmuştu (bkz. Yas.25:5-7 ve Rut 2:20’ye ait notlar). mirasçıyı da ortadan kaldırmış oluruz Kan davasının asıl nedeni adaletin yerine gelmesi değil, hasım ailenin topraklarını ele geçirme arzusuna dayanıyordu (bkz. Say.27:11). kocamın adını sürdürecek soy kalmayacak Kadının soyunun sürmesini engellemek, katilin cezasız kalmasına izin vermekten daha büyük bir hata olacaktı. Yoav, Davut’a Avşalom’u geri getirmediği takdirde taht kavgasının ortaya çıkabileceğini ima ediyordu.
14:13 Tanrı’nın halkına karşı Kadın burada, İsrail halkının, tahtın vârislerinin sağ salim geri dönmesini istediğini belirtiyor. sanki kendini suçlu çıkarıyor? Benzetmede Davut, kan öcünü alan kiş inin yerine koyuluyor. Davut, başkası için kolayca verebildiği bir kararı, aynı durumdaki Avşalom için vermemiştir.
14:14 Tanrı can almaz Kadın Tanrı’nın merhametini vurgularken (bkz. Hez.18:32; 33:11 ve ilgili not), Tanrı’nın adaleti ile ilgili Kutsal Kitap öğretisini ya unuttuğu için veya çarpıtmak amacıyla bunu söylemiştir (bkz. Yar.9:6’ya ait not). Davut bu sözler üzerine muhtemelen kendi suçunu ve Tanrı’nın bunun karşılığında gösterdiği merhameti hatırlamış, bu da kadının sözlerini onaylamasını kolaylaştırmıştır (bkz. 12:13 ve 13:21’e ait notlar).
14:17 iyiyi, kötüyü ayırt etmekte Bkz. 14:20; 19:27.
14:23 Yoav... Geşur’a gidip Bkz. 13:37.
14:24 yanıma gelmesin Bkz. 14:1-2’ ye ait not.
14:26 saçını O zamanın insanları için saç erklik göstergesiydi (bkz. 2Kr.2:23 ve ilgili not). krallık ölçüsüne göre iki yüz şekel Yaklaşık 2.5 kg. 1 kraliyet şekeli, 1 tapınak şekelinden ağırdı (bkz. Çık.30:13).
14:27 Tamar Avşalom kızına kız kardeşinin adını vermişti (13:1).
14:32 Bir suçum varsa, beni öldürsün Avşalom her durumda Davut’a boyun eğmeye razı değildir.
14:33 Kral da onu öptü Kral bağışladığını böyle gösterirdi. Avş alom’un kral tarafından kabul edilmesi, öbür kraliyet üyeleriyle de görüşebileceği anlamına geliyordu. Ancak Davut’la aralarında konuşma geçmemesinden ve Davut’un burada baba olarak değil bir kral olarak tanımlanmasından, bunun yüzeysel bir barışma olduğu anlaşılır. Davut’un bu ana kadar barışmayı geciktirmesi ve adaleti yerine getirmeye yanaşmaması,Avşalom’u tahtı ele geçirmeye daha da kışkırtmıştı; ancak Avşalom’un bu hırsı sonunda kendi ölümüne yol açacak, böylece Natan’ın peygamberlik sözleri yerine gelecekti (bkz. 12:10-11 ve ilgili not).
15:1 Avşalom, halkın beklentisine uygun bir kral görünümü sergilemeye çalışıyordu.Avşalom ile kardeşiAdoniya (bkz. 1Kr.1:5 ve ilgili not), bu yaptıklarıyla Peygamber Samuel’in verdiği kötü önder tanımına uyuyordu (bkz. 1Sa.8:11 ve ilgili not). Bundan sonra Bkz. 2:1’e ait not. savaş arabası, atlar Avşalom, savaş arabaları ve atları olan ilk İsrail önderidir (krş. Yas.17:16). elli kişi Bu muhafız birliği, kralın gücünün göstergesiydi.
15:2 Bkz. kentin ana giriş kapısı, Yar.19:1 ve Rut 4:1’e ait notlar.
15:3-6 Avşalom kararları adaleti değil, kendi çıkarını gözeterek veriyor, üstelik kendisini halkın şikâyetlerini çözüme ulaştıracak biri olarak gösteriyordu. Avşalom, babası Davut’unAmnon’u cezalandırma konusunda gevşek davranmasını, babasının krallığı nın zaafı olarak görüyor ve politik kurnazlıkla bunu kendi menfaatine çevireceğine inanıyordu.
15:7 Dört yıl Bazı Süryanice metinlerde ve Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “kırk yıl” olarak geçer. Avş alom’un saraya dönmesinin üzerinden dört yıl geçtiğine (14:33) ve kendisi o sıralar otuz yaşlarında olduğuna göre, krallığa başkaldırısı Davut’un krallığının son on yılı içinde gerçekleşmiş olmalıdır. Hevron’a Davut’un ilk kez kral ilan edildiği (bkz. 2:1,4; 5:3,5’e ait notlar) veAvşalom’un doğduğu yer olan (3:2-3) bu eski başkentte önemli bir tapınma yeri bulunmaktaydı.Avşalom, Hevronlular’ın Davut’un Yeruşalim’i başkent yapmasıyla ilgili kırgınlığını kendi lehine kullanabileceğini düşünerek oraya gitmeyi istemiş olmalıdır. RAB’be adağımı yerine getireyim Avşalom gerçek niyetini babasından saklar (krş. 11:7-15).
15:8 Geşur Bkz. 13:37. Hevron’da Bazı Septuaginta elyazmalarında bu ad burada geçerken, Masoretik metinde geçmez.
15:12 Ahitofel’i Bat-Şeva’nın büyük babası (bkz. 11:3; 23:34 ve ilgili notlar) bilge ve saygın bir danışmandı (16:23). Davut’un BatŞeva ile Uriya’ya yaptıkları yüzünden Avşalom’un isyanına gizlice ortak oldu. Gilo Hevron yakınlarında bir kent (bkz. Yşu.15:51,54).
15:14 Haydi kaçalım Avşalom’un ne ölçüde destek gördüğünden emin olamayan Davut (bkz. 15:13), Yeruşalim’de tuzağa düşmekten korkar ve başkentin kan gölüne dönmesini engellemek üzere oradan ayrılmak ister.
15:16 saraya baksınlar diye on cariyesini orada bıraktı Bkz. 5:13; ayrıca bkz. 3:2’ye ait not. Davut farkında olmadan, RAB’bin Natan aracılığıyla bildirdiklerinden birinin daha yerine gelmesini sağlar (bkz. 12:11 ve 16:22’ye ait notlar; ayrıca bkz. 20:3).
15:18 Keretliler’le Peletliler Bkz. 8:18’e ait notlar. altı yüz Gatlı Davut’un özel birliğine katılan Filistli askerler.
15:21 sen nerdeysen kulun ben de orada olacağım Bkz. Rut 1:16-17.
15:23 Kidron Vadisi’ni Yeruşalim’in doğusundaki vadi. kırlara Yeruşalim ile Lut Gölü arasında kalan Yahuda Çölü’nün kuzey kısmı.
15:24 Sadok’la... Aviyatar Bkz. 8:17’ye ait not; ayrıca bkz. 1Sa.22:20-23; 22:20’ye ait not.
15:25 Tanrı Sandığı’nı kente geri götür Davut, hem sandığın Tanrı’nın kutsamasını almak amacıyla kullanılamayacağını (bkz. 1Sa.4:3,21’e ait notlar) hem de RAB’bin yönetiminin bir simgesi olarak sandığın başkentte olması gerektiğini anlamıştır (bkz. 6:2’ye ait not).
15:27 Sen bilici değil misin? Masoretik metinde bu şekilde geçerken, Septuaginta’da sadece “Bakın” diye geçer. Başkâhinin, Tanrı’nın isteğini anlamak için kullanılan Urim ile Tummim’i gözetiminde bulundurmasından dolayı böyle söylenmiş olabilir (bkz. Çık.28:30 ve 1Sa.2:28’e ait notlar ; ayrıca bkz. 1Sa.9:9). Oğlun Masoretik metinde, “Oğlun... iki oğlunu” diye geçer.
15:28 kırda, ırmağın sığ yerinde Gilgal dolaylarında, Şeria Irmağı’nın sığ yerleri.
15:30 Başı örtülüydü Keder göstergesi (bkz. Est.6:12; Yer.14:3-4; krş. 2Sa.19:4). yalınayak Yas (bkz. Hez.24:17; Mik.1:8) ve utanç göstergesi (bkz. Yşa.20:4).
15:31 Ahitofel Bkz. 15:12’ ye ait not.
15:32 Arklı Huşay Arklılar, Beytel’in (Yşu.16:2) güney batısındaki bir bölgeye yerleşmiş olan boydu (kimileri İsrailli olmadıklarını düşünür). Davut’un güvenilir bir yandaşı olan Huşay’ın ortaya çıkışı, Davut’un duasının (15:31) yanıtlandığının ilk göstergesi olur.
16:1 Siva Bkz. 9. bölüm. Mefiboşet Bkz. 4:4’e ait not.
16:3 Efendin Saul’un torunu Mefiboşet (bkz. 9:2-3,9).
16:4 Mefiboşet’in her şeyi senindir Ayaklanma bu kadar yayıldığı ve kimin sadık kaldığının belirsiz olduğu bir dönem olduğu için Davut en kötüsünü düşünerek böyle söylemişti.
16:5 Bahurim’e Zeytin Dağı’nın yakınlarındadır. Saul’un ailesinin geldiği boydan Matri boyu (bkz. 1Sa.10:21). Gera Bkz. 1Kr.2:8.
16:6 askerler ve koruyucular Keretliler, Peletliler ve altı yüz Gatlı (bkz. 15:18 ve ilgili not).
16:7 alçak adam! Bkz. Yas.11:12-13’ e ait not.
16:8 Saul ailesinin dökülen kanlarının Şimi, İş-Boşet veAvner’le ilgili olayları kastediyor olabilir (bkz. 3:22-4:12), ancak yanılmıştır; Davut’un bu iki kişinin ölümüyle ilgisi yoktur.
16:9 Avişay Bkz. 1Sa.26:6’ya ait not. Bu ölü köpek Bkz. 9:8’e ait not.
16:10 Seruya oğulları! Küçümseme niyetiyle söylenmiştir (krş. 1Sa.20:27,30-31’e ait not). RAB ona, ‘Davut’a lanet oku’ dediği için... okuyorsa Bkz. 15:26 ; 19:18-23; 1Kr.2:8-9.
16:15 Ahitofel Bkz. 15:12’ye ait not.
16:18 Huşay bunu, kasıtlı olarak birden fazla anlama gelecek ş ekilde söylemiştir.Avşalom’dan hiçbir yerde Tanrı’nın seçtiği kişi olarak söz edilmez, ancak Davut sık sık “RAB’bin seçilmişi” veya ona eş değer bir ifadeyle anılır (bkz. 6:21; 1Sa.16:8-13; 1Kr. 8:16; 11:34; 1Ta.28:4; Mez.78:70).
16:21 Babanın... bıraktığı cariyelerle yat Avşalom’un krallığı ele geçirdiğinin göstergesi olacaktır; ayrıca bu hareket, baba ile oğul arasındaki ilişkiyi kesin ve geri dönülmez şekilde bozar (bkz. 3:7; 12:8 ve 1Kr.2:22’ye ait notlar).
16:22 babasının cariyelerinin yanına girdi Natan’ın peygamberliklerinden biri daha yerine gelir (12:11-12).
17:1-3 Ahitofel’inAvşalom’a verdiği öğüt, ulusu olumsuz yönde etkilemeyecek bir zaferi öngörüyordu. Davut’un yorgun ve güçsüz durumda olmasından ötürü yerinde bir öğüttü, ancak Davut’a sadık özel birliğin sadakatsizlik edebileceğini düşünerek yanılgıya düşmüştü (bkz. 17:8-10).
17:4 İsrail ileri gelenlerini Bkz. 3:17’ye ait not.
17:7-13 Huşay bu sözleriyle Avşalom’un korkularını ve kendini koruma güdüsünü harekete geçirir. Sonuçta Avşalom’un bunları yerine getirmesi Davut’a uzaklaşmak için gerekli zamanı sağlayacaktır.
17:11 Dan’dan Beer-Şeva’ya Bkz. 1Sa.3:20’ye ait not.
17:14 RAB... boşa çıkarmayı tasarlamıştı Davut’un duası böylece cevaplanmış olur (bkz. 15:31; krş. Mez.33:10; Özd.21:30).
17:15 Sadok’la... Aviyatar Bkz. 15:24-29,35-36.
17:16 kırdaki ırmağın sığ yerinde Bkz. 15:28 ve ilgili not. karşı yakaya geç Huşay,Avşalom’un fikir değiştirip onun arkasından hemen yola koyulmasına engel olmayı amaçlar.
17:17 Yonatan’la Ahimaas Bkz. 15:36. Eyn-Rogel’de Yeruşalim surlarının hemen dışındaki Kidron Vadisi’nden akan ı rmak. Bir hizmetçi kız Irmaktan su çekmeye giden bir hizmetçi kız dikkat çekmezdi.
17:18 Bahurim’de Bkz. 16:5’e ait not.
17:22 Halka vaat edilen topraklar, ırmağın batısındaki topraklardı. Bu yüzden karşı yakaya geçince sürgün edilmiş gibi oldular.
17:23 evine Gilo’ya (bkz. 15:12 ve ilgili not). kendini astı Ahitofel, başkaldırının başarısız olacağını ve düzen kuranlardan biri olarak krala ihanetten suçlu bulunacağını anlamıştı.
17:24 Mahanayim Saul’un ölümünden sonra İş-Boşet de buraya sığınmıştı (bkz. 2:8 ve ilgili not).
17:25 Amasa’yı Davut’un yeğeni ve Avşalom ile Seruya oğlu Yoav’ın kuzeni. İsmaili’nin Bazı Septuaginta elyazmalarında ve 1Ta.2:17’de bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “İsrailli” diye geçer. Nahaş’ın kızıAvigayil’di... Seruya’nın kızkardeşiydi Seruya, Davut’un kız kardeşiydi (1Ta.2:16).AncakAvigayil ile Seruya’nın babasının Nahaş olduğu belirtildiğine göre, adları belirtilmemiş annelerinin İşay’la evliliği, Nahaş’ın ölümünden sonra gerçekleşmiş olabilir.
17:27-29 Nahaş oğlu Şovi Davut’un krallığının ilk yıllarında yenilgiye uğrattığı Hanun’un kardeşi (bkz. 10:2-4 ; 11:1; 12:26-31). Ammonlular’ın Rabba Kenti’nden Bkz. 10:3’e ait not. Makir Bkz. 9:4’e ait not. Barzillay Davut’a, Mahanayim’e kaçışında yardım eden zengin hayırsever (bkz. 19:32; 1Kr.2:7). Babil sürgününden sonra bazı torunları, kâhinlerden olduklarını iddia edecektir (Ezr.2:61-63).
18:2 Gatlı İttay’ın Bkz. 15:18-22.
18:5 Benim hatırım için... Avşalom’a sert davranmayın Bkz. 19:5-7; 19:5’e ait not.
18:6 İsrailliler’le Avşalom’un ordusuyla (bkz. 15:13; 16:15; 17:4,11,24-26). Efrayim Ormanı’nda Savaş Şeria Irmağı’nın doğusunda, Gilat’ta yapılmıştı (bkz. 17:24,26). Efrayim Ormanı adı, bir Efrayimli’nin bölge üzerinde hak iddia etmesinden kaynaklanmış olabilir.
18:9 Katır Bkz. 13:29’a ait not. Avşalom’un başı dallara takıldı Krş. Yas.21:23.
18:11 Sana... verirdim Bkz. 2:13’e ait not.
18:17 büyük bir taş yığını Avşalom’un diktirdiği anıtla alay ediyorlardı (18:18).Ancak Kutsal Yasa’da taşlanma, asi oğulun cezası (bkz. Yas.21:18-21) olduğu için de bunu yapmış olabilirler. Bütün İsrailliler Bkz. 18:6’ ya ait not.
18:18 bir direk alıp kendisi için... dikmişti Saul’un yaptığı gibi (bkz. 1Sa.15:12 ve ilgili not). Kral Vadisi’ne Yeruşalim yakınlarındadır (bkz. Yar.14:17; Josefus’un, Yahudiler’in Tarihi kitabı, 7.10.3). oğlum yok Bkz. 14:27 ve ilgili not. Oğulları ya ölmüştü ya da onun yolundan gitmiyordu. AvşalomAnıtı Yeruşalim’in doğusundaki vadide çok sonraları dikilmiş, bugün de yerinde duran aynı adlı anıtla karıştırılmamalıdır.
18:19 Sadok oğlu Ahimaas Bkz. 15:27; 17:17-21.
18:20 sen olmayacaksın Haberci, iletilen haberin içeriğine göre belirleniyordu (bkz. 11:27 ve ilgili not).
18:21 Kûşlu Bir yabancı olduğu için bu kötü haberi iletmekle görevlendirilmiş olmalıdır (bkz. Say.12:1’e ait not).
18:27 İyi haberle gelir Davut, Yoav’ın kötü haberi iletmesi için Ahimaas gibi birini göndermeyeceğini biliyordu.
18:33 Keşke senin yerine ben ölseydim Davut’un acısının büyüklüğü, kısmen de olsa Avşalom’un ölümünden kendisinin sorumlu olduğunu kabul etmesinden kaynaklanıyordu. Hem krallığıyla ilgili hem de baba olarak verdiği kararlarla ve davranışlarıyla çocuklarına kötü örnek olmuştu.
19:4 yüzünü örtmüş Krş. 15:30’a ait not.
19:5 adamlarının hepsini utandırdın Yoav, Kral Davut’u, sadece oğlu için duyduğu kederi önemseyip tahtını korumak için hayatlarını tehlikeye atanların bağlılığını takdir etmemesinden dolayı azarlıyor.
19:9 Kral bizi... kurtardı Bkz. 5:2.
19:11 Yahuda’nın ileri gelenlerine deyin ki Başkaldırı, Yahuda’nın Hevron Kenti’nde başlamış olsa da (bkz. 15:9-12), Davut Yeruşalim’de tekrar tahta çıkmak için kendi oymağından destek bekliyordu (bkz. 2:4; 1Sa.30:26 ve ilgili notlar). Beklediği desteği bulacak ve amacına ulaşacaktı, ancak bu tavrıyla öbür oymakları kendine düşman etmiş olacaktı (bkz. 19:41-43).
19:13 Amasa’ya... etim, kemiğimsin Bkz. 17:25 ve ilgili not. Amasa, ihaneti yüzünden ölümü hak ettiği halde, Davut özellikle Yahudalılar’ı kazanmak uğruna Amasa’yı Yoav’ın yerine ordu komutanı olarak atadı. Tanrı bana aynısını, hatta daha kötüsünü yapsın! Bkz. 1Sa.3:17’ye ait not.
19:15 Gilgal’a Bkz. Yşu.4:19’a ait not.
19:19 işlediğim suçu Bkz. 16:5-13.
19:20 Yusuf soyundan Efrayim ile Manaşşe, Yusuf’un oğullarıydı (bkz. Say.26:28). Kuzey oymakları bu şekilde de tanımlanabiliyordu (bkz. Hez.37:16; Amo.5:6; Zek.10:6).
19:21 Avişay Bkz. 16:9; ayrıca bkz. 1Sa.26:6’ya ait not. RAB’bin meshettiği kişiye Bkz. 1Sa.9:16’ya ait not; ayrıca bkz. 1Sa.24:6; 26:9,11; Çık.22:28; 1Kr.21:10.
19:22 Seruya oğulları Bkz. 16:10’a ait not. öldürülmeyecek Bkz. 1Sa.11:13.
19:23 Ölmeyeceksin Davut kendisine karşı yapılan haksızlığın öcünü almaz (bkz. 1Sa.25:1-4 3’ e ait not), ancak daha sonraları oğlu Süleyman’dan Şimi’ye yaptığının karşılığını vermesini isteyecektir (bkz. 1Kr.2:8-9,36-46).
19:24 Mefiboşet Bkz. 9:6-13.
19:25 neden benimle gelmedin? Davut, Siva’nın eskiden ona kral gibi davrandığını hatırlatıyor (bkz. 16:3).
19:26 topal Bkz. 4:4; 9:3.
19:27 kuluna kara çaldı Bkz. 16:3. Tanrı’nın bir meleği gibisin Bkz. 14:17 ve ilgili not. gözünde doğru olanı yap Mefiboşet Davut’tan, mallarını Siva’ya bağışlama konusunu tekrar düşünmesini nazikçe istiyor (bkz. 16:4).
19:29 toprakları paylaşın Kanıtlarla desteklenemeyen çelişkili ifadeler yüzünden Davut bu buyruğu verir (krş. 1Kr.3:25).
19:31 Barzillay Bkz. 17:27-29’ a ait not.
19:35 Krş. Vai.11:1-5 ve ilgili not.
19:37 Kimham Barzillay’ın oğullarından biri olabilir (bkz. 1Kr.2:7).
19:43 on payımız Yahuda ve Benyamin dışındaki on oymak (Şimon oymağı Yahuda’ya dâhil edilmişti; bkz. 2:4’e ait not). Davut’ta... daha çok hakkımız var Bkz. 5:2; Hak.17-21. bölümler. Oymaklar arasındaki çekişme hâlâ sürmekteydi.
20:1 Benyamin oymağından Krallığın Benyamin oymağından (Saul’un oymağı) Yahuda’ya geçmesi yüzünden tırmanan gerginlik hâlâ sürüyordu. kötü Bkz. Yas.11:12-13’ e ait not. İş ay oğlu Bkz. 1Sa.20:27,30-31’ e ait not. Davut’la ne ilgimiz ne de payımız var Bkz. 1Kr.12:16.
20:2 bütün İsrailliler 19:41-43’ te söz edilenler.
20:3 on cariyeyi Bkz. 15:16 ve 16:22’ ye ait notlar.
20:4 Amasa’ya Bkz. 17:25 ve 19:13’e ait notlar. Davut’un bunu komutan olan Yoav’a söylemesi beklenirdi.
20:6 Avişay’a Davut, bir kere daha (20:4) öbürlerinden yüksek rütbeye sahip olan Yoav’ı devre dışı bırakmıştır. Efendinin adamlarını “Yoav’ın adamları”, 20:7.
20:7 Davut krallığının tehdit altında olduğu bir dönemde, bir kere daha özel askeri birliğine güvenerek harekete geçer. Yoav’ın adamları Bkz. 18:2. Yoav, komutan olarak artık resmi bir yetkisi olmadığı halde askerler tarafından hâlâ önder olarak görülüyordu (bkz. 20:7,11,15). Keretliler’le Peletliler Bkz. 8:18’e ait not. koruyucular Bkz. 23:8-39.
20:8 Givon’daki Bkz. 2:12’ye ait not. Amasa... geldi Birkaç askerle birlikte (bkz. 20:11).
20:10 karnına Bkz. 2:23; 3:27. Yoav, ordu komutanlığı görevini kaybetmemek için ikinci kez cinayet işler (bkz. 1Kr.2:5-6). Yoav’la kardeşiAvişay Davut’un buyruğunu hiçe sayan Yoav, komutayı tekrar ele geçirir (bkz. 20:23).
20:14 Avel-Beytmaaka Dan’ın batısında bir kent (bkz. 1Kr.15:20; 2Ta.16:4). Şeva burada küçük ordusuna mümkün olduğunca çok sayıda gönüllü toplamayı umuyordu.
20:22 Yoav da Yeruşalim’e, kralın yanına döndü Bkz. 20:7,10’ a ait notlar.
20:23-26 Bu kraliyet görevlileri, Davut’a krallığının neredeyse ilk yıllarından beri hizmet ediyordu (bkz. 8:15-18).
20:23 Keretliler’le Peletliler’in Bkz. 8:18’e ait not.
20:24 angaryasına Genellikle yenilgiye uğramış uluslardan olan savaş tutsaklarına yaptırılan işlerdir (bkz. 12:31 ve ilgili not; 1Kr.9:15,20-21). devlet tarihçisiydi Bkz. 8:16’ya ait not.
20:25 Bkz. 8:17’ye ait not.
20:26 Yairli Ya Manaşşe oymağında bulunan Yair’de ya da Havvot-Yair diye bilinen yerleşim birimlerinden birinde yaşayan kiş iden söz edilmektedir (Say.32:41; 1Kr.4:13).
21:1-24:25 2. Samuel Kitabı’nın sonuç kısmını oluşturan bu bölümler, 1. ve 2. Samuel kitaplarına bir ektir ve Davut’un krallığına ilişkin ek bilgiler içerir. Edebi açıdan, tarihsel sıralama gözetmeksizin, Eski Antlaşma’da sıklıkla rastlanan konusal düzenlemeye göre ve. ab-c/cb-a kalıbı kullanılarak yazılmıştır (krş. örn. Mez.25 ve ilgili not; Mez.45; ayrıca krş. Yşa.6:10). Sonuç bölümlerinin ilk ve son ayetlerini oluşturan kısmında (21:1-14; 24:1-25), Davut’un Tanrı’nın İsrail halkına gazabını gösterdiği iki olay anlatılır; ikinci ve beşinci kısımda (21:15-22; 23:8-39) Davut’un savaşçılarından söz edilir; tam ortada yer alan kısımda Davut’un iki ezgisi bulunur (22:1-23:7). Ezgilerden birinde Davut’un ordusunun başındaki kral olarak zaferleri övülür, öbüründe Davut’un mezmurlarından örnek verilerek onun mezmur yazarı oluşu vurgulanır (bkz. 1Sa.16:14-17:58’ e ait not; ayrıca bkz. 1Sa.2:1’e ait not).
21:1-14 Bu olay, Davut’un Mefiboşet’le ilgilenmesinin ardından (9. bölüm) veAvşalom’un başkaldırısından önce (16:7-8; 18:28; bkz. 16:8’e ait not) meydana gelmiştir.
21:2-3 Kral Saul yıllar önce İsrailliler’in RAB’bin adıyla Givonlular ile yaptığı antlaşmayı (bkz. Yşu.9:15,18-21) bozduğu için Givonlular’ın onları lanetlemeye hakkı vardı.
21:2 Amorlular’dan İsrailliler’den önce Kenan topraklarında yaş ayan halkları tanımlamak için genel olarak kullanılan addı (Yşu.24:18; Hak.6:10; Amo.2:10).
21:5-6 İsrail ülkesinin hiçbir yerinde Saul’un saldırısından kurtulabilenler kendi topraklarını, hatta İsrail’i terk etmek zorunda bırakılmışlardı (bkz. 4:2-3). adamın oğullarından Saul’un oğullarından. Giva Saul’un yaşadığı kent (bkz. 1Sa.10:26).
21:7 Yonatan’la RAB’bin önünde içtiği anttan Bkz. 9:1-13; 1Sa.18:3; 20:15 ve ilgili not.
21:8 Rispa’nın Bkz. 3:7. Merav’ın Bkz. 1Sa.18:19. Meholalı Barzillay Gilatlı Barzillay değildir (17:27-29; 19:31).
21:9 Yedisi de aynı anda öldüler Böylelikle, RAB’bin buyurduğu gibi, Saul soyunu sürdürecek oğullarını kaybetmiş olur (bkz. 1Sa.13:13-14; 15:23-26). 1Ta.8:29-39 ve 9:35-44’ te, Yonatan’ın çocuklarından başka Saul’un hiçbir torunundan söz edilmez. Biçme zamanının ilk günlerinde Nisan ortası (bkz. Rut 1:22’ye ait not).
21:10 çul Bkz. Yar.37:34’e ait not. yağmur yağana dek Kıtlık kuraklıktan kaynaklanmıştır. İsrailliler Givonlular’a RAB’bin adıyla içtikleri andı bozdukları için bu şekilde cezalandırılmıştı (bkz. 21:1).
21:12-14 Saul’un ve oğluYonatan’ın kemikleri Bkz. 1Sa.31:11-13.
21:14 Tanrı ülkeyle ilgili yakarışları yanıtladı Bkz. 21:1-24:25’e ait not.
21:16-18,20,22 Rafa Rafaoğulları’nın bir kısmının atasıdır. Bu ayetlerde adı geçen dört düşman savaşçının “Rafa soyu”ndan (21:22) ve iri yapılı olduğu belirtilir (bkz. 21:20; Yas.2:10-11,20-21). MuhtemelenAnaklılar’la akrabalıkları olduğundan dolayı bu iki halkın adı zaman zaman karıştırılırdı (bkz. Yas.13:28,32-33; Yşu.11:21-22).
21:16-17 Avişay Bkz. 1Sa.26:6’ya ait not. İsrail’in ışığını söndürmemek için İsrail’in güvenliğinin ve ulusun ayakta kalma umudunun Kral Davut’a (ve nihai olarak Mesih’e) bağlı olduğunu betimleyen çarpıcı bir benzetme (bkz. 1Kr.11:36 ve ilgili not; krş. 2Sa.22:29; 23:3-4).
21:18-19 Gov’da Bu yer Gezer bölgesi civarında olabilir (bkz. 1Ta.20:4). Pek çok İbranice elyazmasında bu ad “Nov” olarak geçer (bkz. 1Sa.21:1 ve ilgili not) ; Yişbi-Benov (21:16-17) adının anlamı ‘Nov’da yaşayan’ olduğuna göre iki ad da aynı yer için kullanılmaktadır.
21:19 Elhanan... Golyat’ı öldürdü Golyat’ı Davut’un öldürdüğü 1Sa.17. bölümden açıkça anlaşıldığına göre, yazmanlardan biri büyük olasılıkla İbranice’deki “-ın kardeşi Lahmi’yi” kısmını “Beytlehemli” olarak yanlış okumuştur (bkz. 1Ta.20:5). Yareoregim’in İbranice “Oregim” sözcüğü ayetin sonunda geçer ve burada “dokumacı” olarak çevrilmiştir. 1Ta.20:5’te “Yareoregim” yerine “Yair” adı geçtiğine göre, büyük olasılıkla bir yazman “oregim” sözcüğünü yanlışlıkla Yair adına eklemiştir.
21:21 İsrailliler’e meydan okuyunca Krş. 1Sa.17:10,25. Şima’nın “Şamma” olarak da tanınır (1Sa.16:9; 17:13).
22:1-51 Ezgiler, ulusal zaferleri kutlamak ve yıllar boyu anılmasını sağlamak amacıyla yazılırdı (bkz. 1Sa.2:1-10’a ait notlar; ayrıca bkz. Mez.18’e ait not). Giriş ( 21:2-4) ve sonuç ( 22:47-51) kısımları dışında, ezgi üç ana parçadan oluşur: ilkinde, Davut’un ölüm tehlikesini atlatması anlatılır ( 21:5-20); ikincisinde, Tanrı’nın doğrulara sağladığı yardım ve kurtarıştan söz edilir (21:21-30); üçüncüsünde ise, Davut RAB’bin kendisine nasıl yardım ettiğini anlatır ( 22:31-46). Davut bu ezgiyi, düşmanları karşısında zafer kazandıktan kısa süre sonra (8:1-14) ve BatŞeva ile Uriya’ya karşı günah işlemeden önce yazmıştı (11:2-4,14-17; krş. 22:21-25 ile 1Kr.15:5). Ezginin tamamı, bu sözlerin RAB’bin meshettiği kişi olarak Davut’a ait olduğu ve kendi yaşadıkları doğrultusunda bunları yazdığı göz önüne alınarak okunmalı ve buna göre değerlendirilmelidir.
22:1 bütün düşmanlarının... elinden Bkz. 8:1-14. Saul’un elinden Bkz. 1Sa.18-27.
22:2 kayamdır Davut bu tanımlamayı sıkça yapar (bkz. 21:3,32,47; 23:3; krş. Yas.32:4,15,18,31; Mez.28:1; 31:2; 61:2; 78:35; 89:26; 94:22; 95:1). sığınağım Bkz. 1Sa.22:4-5; 24:22.
22:3 Kalkanım Bkz. 21:31; Yar.15:1 ve ilgili not.
22:6 ölüm diyarının Bkz. Yun.2:2’ye ait not.
22:7 Tapınağından RAB’bin, Yüce Egemen olarak “tahtında oturduğu” ( egemenliğini sürdürdüğü) düşünülen gökler kastedilmektedir (bkz. Mez.11:4; Yşa.6:1 ve ilgili notlar; ayrıca bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s.370).
22:8-16 Bkz. Mez.18:7-15’e ait not.
22:9 Burnundan duman yükseldi Bkz. Mez.18:8’e ait not.
22:10 gökleri yarıp indi Bkz. Yşa.64:1-2 ve ilgili not.
22:11 Keruv’a Bkz. 1Sa.4:4; Yar.3:24; Mez.18:10 ve Hez.1:5’e ait notlar.
22:14 RAB... gürledi Bkz. Mez.29; Eyü.37:2-5. Gökgürültüsü Kutsal Kitap’ta çoğu kezTanrı’nın gücünü ve ihtişamını ifade eder.
22:21,25 doğruluğumun 21-25. ayetlerde Davut, RAB’bin sağladığı kurtuluşlardan kendi doğruluğunun bir ödülü olarak söz eder, ancak bunları övünmek için yazmamıştır. Paragrafın içeriği göz önüne alındığında, bu ayetlerde, Davut’un, RAB’bin meshettiği kişi olarak hizmetinde O’nu hoşnut etmek istemesi (bkz. 22:51’ e ait not) ve RAB’bin kendisine sadakatle kulluk edeni ödüllendirdiğini anlaması söz konusudur.
22:26-30 Bkz. Mez.18:25-29’a ait notlar.
22:29 ışığı m sensin RAB, Davut’un yaşamını ve girişimlerini baş arılı kılar (bkz. Eyü.18:5-6; 21:17; ayrıca bkz. Mez.27:1’e ait not).
22:31-51 Davut, kendisini her tür tehlikeden koruyan RAB’be övgüler sunar.
22:32,47 kaya Bkz. 22:2’ ye ait not.
22:34 Bkz. Hab.3:19 ve ilgili not.
22:46 Titreyerek Bkz. 18:45. Masoretik metinde “Silah kuşanarak” diye geçer.
22:47 RAB yaşıyor! Bkz. Mez.18:46’ya ait not.
22:50 uluslar arasında sana şükredeceğim, ya RAB Bkz. Rom.15:9. Eski Antlaşma’da “şükretmek”, RAB’bin yaptıklarını herkesin önünde açıkça ilan etmek demektir.
22:51 kralına... meshettiği krala Bkz. 1Sa.2:10; 10:25; 12:14-15’e ait notlar. Davut, krallığının RAB’bin antlaşmasına dayalı olduğunu bilir. soyuna sonsuza dek Bkz. 7:12-16.
23:1 Davut’un son sözleri Bunlar muhtemelen Davut’un, oğlu Süleyman’a verdiği son öğütler ve uyarılardır (bkz. 1Kr.2:1-10).
23:2 Bkz. 2Ti.3:16; 2Pe.1:20.
23:3 kayası Bkz. 22:2’ye ait not; ayrıca bkz. 1Sa.2:2 ve ilgili not. İnsanları doğrulukla... yöneten kişi Davut, Tanrı’yı kendinden üstün tutan bir kral olarak bu ilkeyi gözetmişti; ancak bunu tam ve kusursuz olarak yerine getirecek kişi Davut’un soyundan olan İsa Mesih’tir (bkz. 7:12-16 ; krş. Yşa.9:7; 11:1-5; 55:3; Yer.23:5-6; 33:15-16; Zek.9:9).
23:4 gün ışığı gibidir Bkz. Mez.27:1’e ait not.
23:5 Soyum da Tanrı’yla böyle değil mi? Bkz. 7:12-16. sonsuza dek kalıcı... bir antlaşma Davut, Tanrı’nın vaadini feshedilmeyecek bir antlaşma olarak nitelendirir (bkz. 7:20,28 ve Yşa.55:3’e ait notlar; ayrıca bkz. Mez.89:3-4,28-29,34-37; 132:11-12). herdileğime kavuşmamı Bu, Davut’un vaat edilen soyu aracılığıyla gerçekleşecektir.
23:6 Kötüler... bir yana atılacak Bkz. Mez.2:8-9; 110:5-6.
23:8-39 Bkz. 21:1-24:25’e ait not; krş. 1Ta.11:11-41.
23:9 Pas-Dammim’de Masoretik metinde “orada” diye geçer (bkz. 1Ta.11:13).
23:13 Otuzlar’dan Bkz. 23:23-24,39. Otuzlar’dan üçü Muhtemelen 9. ayetteki üç yiğit adam değildir. Adullam Mağarası’na Bkz. 1Sa.22:1. Refaim Bkz. 5:18.
23:14 hisarda Bkz. 1Sa.22:4’e ait not.
23:15-17 Bkz. 1Ta.11:15-19’a ait not.
23:15 Beytlehem’de Bkz. 1Sa.17:58.
23:18 Avişay Bkz. 10:10,14; 18:2; ayrıca bkz. 1Sa.26:6’ya ait not. Üçler’in 13-17. ayetlerde söz edilen üç kişi olabilir.
23:20 Yehoyada oğlu... Benaya Keretliler’le Peletliler’in (bkz. 8:18 ve ilgili not; 20:23; ayrıca bkz. 21:23) ve her yılın üçüncü ayında üçüncü birliğin komutanlığını yapan kişidir (1Ta.27:5). Süleyman’ın tahta geçmesini destekleyecek (1Kr.1-2. bölümler) ve sonunda ordu komutanı olarak Yoav’ın yerini alacaktır (1Kr.2:35).
23:24 Asahel Bkz. 2:18-23.
23:34 Eliam Bat-Şeva’nın babası (bkz. 11:3 ve ilgili not) ve Davut’un Avşalom’un tarafında yer alan danışmanı Ahitofel’in oğludur (bkz. 15:12 ve ilgili not; 16:20-23; 17:1-23).
23:39 Uriya Bat-Şeva’nın kocası (bkz. 11:3-27; 12:7).
24:1 yine öfkelendi Bir önceki olay 21:1’deki kıtlık olabilir. RAB’bin öfkesinin Davut’a değil, İsrail halkına yönelik olduğu belirtildiği için, bazı yorumcular bunun Avşalom ve Şeva’nın Tanrı’nın seçtiği ve meshettiği kral olan Davut’a karşı ayaklanmalarına halkın verdiği destekten ötürü olduğunu savunur (bkz. 15:12; 17:11,24-26; 20:1-2). Bu yorum doğruysa, bu bölümdeki olaylar tarihsel olarak 15-20. bölümlerde söz edilen olayların hemen ardından, yani İÖ 980’ den sonraki yıllarda gerçekleşmiş olmalıdır (bkz. 15:7’ye ait not). Davut’u onlara karşı kışkırtarak 1Ta. 21:1’de, sayım yapması için Davut’u kışkırtanın Şeytan olduğu belirtilir. Tanrı hiç kimseyi günah işlemeye yönlendirmez (Yak.1:13-14) ; ancak insanların ve Şeytan’ın kötü eylemleri, Tanrı’nın bilgisi ve denetimi altında gerçekleşmektedir (bkz. Çık.4:21; Yşu.11:20; 1Kr.22:22-23; Eyü.1:12; 2:6; Hez.14:9; Elç. 2:23; 4:27-30). İsrail ve Yahuda halkını say Sayım yapmak günah değildi (bkz. Say.1:2-3; 26:2-4), ancak Davut bunu ya krallığının büyüklüğüyle övünmek (bkz. 1Sa.8-12. bölümler) ya da RAB’be güvenmek yerine adamlarının sayısına güvenerek savunmasını sağlam tutmayı garantilemek için sayım yapılmasını istediğinden ötürü günah işlemiş sayıldı. Bu yaptığı, Davut’un bilinen niteliklerine ters düşüyordu (bkz. 22:2-4,47-51; 1Sa.17:26, 37,45-47).
24:2,15 Dan’dan Beer-Şeva’ya Bkz. 1Sa.3:20’ye ait not.
24:3 Ahlâki değerleri göz ardı eden bir komutan olan Yoav’ın, RAB’bin isteğine göre hareket etmekle sorumlu olan Kral Davut’a sorduğu bu soru, Davut’un suçunu açığa vuruyordu.
24:5-8 Asker olabileceklerin sayımı, Şeria Irmağı’nın doğu kıyısında güneyden başlayıp kuzeye doğru, ardından tekrar Şeria’nın karşı kıyısına geçip kuzeyden güneye doğru ilerleyerek gerçekleştirilir.
24:9 sekiz yüz bin... beş yüz bin Bkz. 1Ta.21:5-6’ya ait notlar.
24:10 büyük günah işledim! Bkz. 24:1’ e ait not.
24:11-12 Davut’un bilicisi Peygamber Gad’a Bkz. 1Sa.9:9; 22:5’e ait not. Gidip Davut’a de ki Bkz. 12:1 ve ilgili not. üç seçenek Bu üç yargı ( 24:13), Tanrı halkının, Tanrı’nın kendileriyle yaptığı antlaşmanın yükümlülüklerini yerine getirmediğinde başı na gelecek lanetlerin arasında yer alır (bkz. Yas.28:15-25).
24:13 Bkz. Yas.28:15-68.
24:14 İnsan eline düşmektense Hem Tanrı’yı hem de savaşları iyi bilen Davut, öfkeli Tanrı’nın bile savaşın getirdiği hırsla dolu insandan daha merhametli olduğunu biliyordu (bkz. Mez. 30:5).
24:16 Melek Bkz. Bilgi Kutusu: Melekler, s.1808. RAB... vazgeçti Bkz. 1Sa.15:29’a ait not. Yevuslu Bkz. 5:6’ya ait not. Aravna’nın harman yerinde Davut’un başkentinin hemen kuzeyinde, Moriya Dağı’ndaydı. İleriki yıllarda tapınak buraya kurulacaktı (bkz. 1Ta.21:28-22 :1; 2Ta.3:1).
24:17 Ne olur beni ve babamın soyunu cezalandır İsrail halkı masum olmadığı halde (bkz. 21:1), Davut kendi yaptıklarının suçunu ve RAB’bin halkının refahı için kral olarak sorumluluğunu kabul eder (bkz. 5:2; 7:7-8; krş, Musa, Çık.33. bölüm; Daniel, Dan.9. bölüm).
24:18-25 Davut, kral olarak buraya el koymaya hakkı olduğu halde (1Sa.8:14) peygamberin sözleri doğrultusunda hareket eder, böylelikle RAB, buyruğuna uyan Davut’un halkına şifa verir (krş. Say.21:4-9).
24:19 RAB’bin buyurduğu gibi RAB, Davut’un duasına cevaben günahı bağışlatacak kurbanı kendi belirler.
24:22 dövenlerle Bkz. Rut 1:22’ye ait not; Amo.1:3.
24:24 yakmalık sunular Bkz. Lev.1:1-17. Davut harman yerini...satın aldı Böylelikle tapınağın ileride inşa edileceği alan (bkz. 24:16’ ya ait not) Davut’un ve dolayısıyla soyunun mülkü haline geldi.
24:25 esenlik sunularını Bkz. 1Sa.11:15’e ait not. RAB ile halkının arasında barışın sağlanması ve antlaşmaya dayalı ilişkilerinin yenilenmesi, kralın halk adına tövbe etmesiyle, onlar için yakarmasıyla ve kurbanlar sunmasıyla mümkün olmuştur. RAB de ülkeyle ilgili yakarışı yanıtladı Bkz. 21:14’e ait not.
1:1 yaşlanmıştı 2Sa.5:4’ten, Davut’un yetmiş yaşlarında öldüğü anlaşılmaktadır (krş. 2:11).
1:5 Adoniya Davut’un o sırada yaklaşık otuz beş yaşında olan dördüncü oğlu (bkz. 2Sa.3:4). Davut’un hayatta kalan oğulları arasında en büyüğü olduğu tahmin edilir (bkz. 2Sa.13:28’e ait not; ayrıca bkz. 2Sa.18:14). Adoniya muhtemelen, Davut’un kendinden sonraki kral olarak Süleyman’ı seçtiğini biliyordu (bkz. 1:9-10). Ayrıca Adoniya’nın kral olma isteği, Tanrı’nın Süleyman’ın kral olmasıyla ilgili tasarısına aykırıydı (bkz. 1Ta.22:9-10).
1:7 Yoav, Davut’un yeğeni (1Ta.2:16) ve İsrail ordusunun komutanıydı (2Sa.8:16). Yoav’ın Adoniya’nın yanında yer alması, muhtemelen Benaya ile arasındaki rekabetten kaynaklanıyordu (bkz. 1:8; 2Sa.8:18; 20:23; 23:20-23). Yoav bulunduğu konumu, Kral Davut’un güvenine değil, ordudan aldığı desteğe borçluydu (bkz. 2:5-6).
1:9-10 Eyn-Rogel Yeruşalim’in yaklaşık 200 m güneyinde, Kidron Vadisi’nde bulunan ırmak (“eyn”, ırmak anlamına gelir).
1:11 Süleyman’ın annesi Bat-Şeva’ya Kralın veya tahtın vârisi olarak belirlenen kişinin annesinin, sarayda önemli ve etkili bir konumu olurdu (bkz. 2:19; 15:13; 2Kr.10:13; 2Ta.15:16).
1:12 Yeni kralın, yerini sağlamlaştırmak amacıyla taht üzerinde hak iddia edebilecek öbür vârisleri öldürtmesi yaygındı (bkz. 15:29; 2Kr.10:11; 11:1).
1:13 bana ant içmedin mi? Kutsal Kitap’ta, Davut’un Bat-Şeva’ya Süleyman’la ilgili bir ant içtiği belirtilmez, ancak RAB Davut’a, krallığını sürdürecek olacak kişinin, oğlu Süleyman olacağını bildirmişti (bkz. 1Ta.22:6-13; krş. 2Sa.7:11-16). Davut Bat-Şeva’ya RAB’bin bu vaadinden söz etmiş olmalıdır.
1:24-27 Natan Davut’a bilgece yaklaşır (krş. 2Sa.11-12. bölümler); Davut’u suçlamadan, yumuşak bir şekilde sorgular.Ayrıca tanıklık edebilecek iki kişinin (kendisi ve Bat-Şeva) konuşma sırasında bulunmasını sağlar (bkz. Yas.17:6; 19:15).
1:33 benim katırıma O çağda katırlar, kralların binek hayvanı olarak kullanılıyordu (bkz. Yar.41:43; Est.6:7-8). Süleyman’ın Davut’un katırına binmesiyle, Süleyman’ın krallığının Davut tarafından onaylandığı halka açıkça ilan edilmiş olacaktır. Gihon’a Siyon Dağı’nın doğu yamacında akan ırmak (bkz. 1:9-10 ve 2Sa.5:8’e ait notlar). Yaratılış Kitabı’nda geçen Gihon değildir.
1:35 İsrail ve Yahuda’ya Bu ayrımın yapılmasının nedeni, Davut’un önce Yahuda’nın, sonra İsrail’in hâkimiyetine sahip olmasıdır (bkz. 2Sa.2:4; 5:3).
1:39 Kâhin Sadok... Süleyman’ı meshetti Tanrı’nın halkını yönetmek üzere, kraliyet ailesinden olan vârisler kâhinler tarafından meshedilir (2Kr.11:12), kraliyet ailesine mensup olmayıp Tanrı tarafından belirlenmiş kişiler peygamberler tarafından meshedilerek krallığa atanırdı (1Sa.9:16; 16:12; 2Kr.9. bölüm). Bu farklılık, kâhinlerin kurulu düzende, peygamberlerin ise bu düzen dışında Tanrı’nın seçimi söz konusu olduğunda hizmet etmesinden kaynaklanır. Kutsal Çadır’dan Givon’daki Buluşma Çadırı değil (bkz. 3:4; 2Ta.1:3), Davut’un Antlaşma Sandığı’nı yerleştirmek için kurduğu çadır (bkz. 2Sa.6:17).
1:41 kalabalığın gürültüsünü duydular Givon, Eyn-Rogel’den görünmemesine rağmen, aradaki mesafe çok büyük değildi ; yaklaşan sesler Kidron Vadisi boyunca yankılanıyordu.
1:48 Süleyman’ın tahta geçmesiyle RAB’bin Davut’a verdiği vaat yerine gelir (bkz. 2Sa.7:12,16 ve ilgili notlar).
1:50 sunağın boynuzlarına sarıldı Bkz. Çık.21:13-14 ve ilgili not. Boynuzlar, sunağın dört köşesinde bulunan dikey çıkıntılardı (bkz. Çık.29:12; Lev.4:7,18,25,30,34). Sunağın boynuzlarına sarılan kişi öldürülmezdi. Adoniya, boynuzlara sarılarak Tanrı’nın himayesine sığınmaya çalıştı.
2:1-8 RAB’bin temsilcileri olarak Musa, Yeşu ve Samuel de ölmeden önce son sözlerinde uyarılarda ve öğütlerde bulunmuşlardır (bkz. Yas.31:1-8; Yşu.23:1-16; 1Sa.12:1-25).
2:3 Onun yollarında yürü Yasa’nın Tekrarı Kitabı’nın ana konusudur (bkz. Yas.5:33; 8:6; 10:12; 11:22; 19:9; 26:17; 28:9; 30:16). kurallarına, buyruklarına, ilkelerine ve öğütlerine Antlaşmanın tüm gereklerini ifade eden dört ana terimdir (bkz. 6:12; 8:58; 2Kr.17:37; Yas.8:11; 11:1; 26:17; 28:15,45; 30:10,16).
2:4 RAB bana verdiği şu sözü RAB’bin Davut’a verdiği hanedanlık vaadi söz konusudur (bkz. 2Sa.7:1 0-16’ ya ait notlar). İsrail tahtından... kesilmeyecektir Ancak sonraki yıllarda, hem Süleyman hem de onun soyundan gelenler antlaşmanın gereklerine uygun olmayan şekilde bir yaşam sürecek, bu da krallığın güney ve kuzey olarak bölünmesine ve sonunda bu iki krallık halkının sürgüne gönderilmesine yol açacaktır.Ancak Mesih’in gelişiyle, Davut’un sonsuza dek sürecek krallığına dair verilen söz nihai olarak yerine gelir (bkz.Amo.9:11-15’ e ait notlar). İsrail halkı ve kralı, RAB’bin Sina’da onlarla yaptığı antlaşmaya uymadıkları zaman antlaşmanın lanetlerine uğramışlardır ; ama RAB, İbrahim’e ve Davut’a verdiği sözlere sadık kalarak onlara her zaman merhamet göstermiştir (bkz. Lev.26:42-45; Yşa.9:6-7; 11:1-16; 16:5; 55:3; Yer.23:5-6; 30:9; 33:17,20-22,25-26; Hez.34:23-24; 37:24-28).
2:9 onu cezasız bırakma Bkz. 21:10; Çık.22:28.
2:10 kendi adıyla bilinen kente Davut’un Kenti’ne, yani Yeruş alim’e (bkz. 2Sa.5:7’ye ait not).
2:11 toplam kırk yıl Bkz. 2Sa.5:4-5. Davut yaklaşık İÖ 1010-970 yıllarında krallık yaptı.
2:17 Bkz. 2:22’ ye ait not.
2:19 sağ tarafına Onur mevkii (bkz. Mez.110:1; Mat.20:21 ve ilgili notlar).
2:22 Krallığı... iste bari! Süleyman, Adoniya’nın isteğinin, tahtı eline geçirme girişiminin bir parçası olduğunu hemen anladı. Kraliyet haremine sahip olmanın, tahta oturma hakkına sahip olma anlamına geldiğini herkes bilirdi (bkz. 2Sa.3:7; 12:8 ve 16:21’e ait notlar).
2:26 sen... taşıdın Bkz. 1Sa.22 :20-23; 23:6-9; 31:7; 2Sa.15 :24-29; 17:15; 19:11.
2:27 Bkz. 1Sa.2:30-35 ve ilgili notlar.
2:29 onu vur! Sığınma hakkı, sadece kasıtsız olarak birinin ölümüne sebep olanlar için geçerliydi (bkz. Çık.21:14). Süleyman, Adoniya’nın tasarılarına ortak olan Avner ve Amasa’yı da katleden Yoav’a sığınma hakkı tanımamakta haklıydı (bkz. 2:31-33 ; krş. 2Sa.2:27; 20:9-10).
2:36 Hiçbir yere gitme Şimi’nin Yeruşalim’de ev hapsinde tutulması, Saul’un sağ kalan yandaşlarıyla birlikte Süleyman’ın krallığına karşı bir düzen kurma olasılığını azaltmıştı.
2:39 Gat Yeruşalim’in yaklaşık 50 km güneybatısında yer alan önemli bir Filist kentiydi.
2:46 Şimi’yi öldürdü Şimi’nin ölümü ile birlikte Süleyman’a karşı bütün rakip oluşumlar yok edilmiş, ayrıca Davut’un Süleyman’a verdiği görevler tamamlanmış oldu (2:6-9).
3:1 Mısır Firavunu’nun 21. Mısır Hanedanlığı’nın son krallarından biri olan Siamun. firavunla müttefik oldu Normalde bu yöntemle ittifak kurma âdetini benimsememiş olan Mısırlılar’ın, Süleyman’ın döneminde İsrail’in giderek artan önemini ve gücünü kabul ettiği anlaşılıyor. 9:16’ da, firavunun, Kenan kenti Gezer’i kızının çeyizi olarak Süleyman’a verdiği belirtilir. Gezer, hem Kral Süleyman hem de firavun için iki önemli ticaret güzergâhının kesiştiği noktada bulunuyordu. Bu rotalardan Mısırlılar için önemli olanı, Gezer’in batısından geçip Mısır’dan kuzeye doğru uzanıyordu. İsrailliler için önemli olanı ise, Gezer’in kuzeyinden geçip Yeruşalim’denAkdeniz’deki Yafa limanına kadar uzanıyordu. Süleyman’ın inşa ettirdiği yapıların malzemeleri bu yoldan taşınıyordu.
3:2-3 Bkz. Çık.20:24; Say.33:52; Yas.7:5; 12:3,5,8,13-14. İsrail halkının, Kenanlılar’ın putperest tapınmalarda kullandığı sunakları RAB’be tapınmak amacıyla bile olsa kullanmaları yasaktı (Say.33:52; Yas.7:5; 12:3). Başka yerlerde tapınmanın en büyük tehlikesi, RAB’be tapınırken putperestliğe ait uygulamaları tapınmaya dâhil etmekti ve öyle de oldu. Krallık döneminde başta sadece RAB’be tapınmak için kullanılan yerler, gitgide hem RAB’be hem de Baal’a tapınmak için kullanılmaya başlandı. İsrailliler bu şekilde RAB’bin antlaşmasını bozmuş oluyorlardı (2Kr.17:7-18; 21:2-9; 23:4-25). 2Kr.17:7-23’te, halkın sürgünle cezalandırılmasının nedeninin bu olduğu belirtilir.
3:4 Tapınma yerlerinin en ünlüsü Çünkü Buluşma Çadırı ve tunç sunak orada bulunuyordu (bkz. 1Ta.21:29; 2Ta.1:2-6) ve önceden bulundukları Şilo’nun Filistliler tarafından yıkılmasının ardından Givon’a götürülmüşlerdi (bkz. 1Sa.7:1’e ait not).
3:5 rüyada Tanrı’nın rüyalar yoluyla sözlerini iletmesinden, Eski Antlaşma’da olduğu kadar (bkz. Yar.28:12; 31:11; 46:2; Say. 12:6; Hak.7:13; Dan.2:4; 7:1) YeniAntlaşma’da da (bkz. örn. Mat. 1:20; 2:12,22) söz edilir.
3:6 iyilikler Bkz. 2Sa.7 :8-16 ve Mez.6 :4’ e ait notlar.
3:7 çocuk denecek bir yaşta Süleyman, kral olduğunda yirmi yaşlarındaydı (bkz. 2:11-12).
3:8 sayılamayacak kadar büyük bir kalabalığın RAB’bin İbrahim’e (Yar.13:16; 22:17-18) ve Yakup’a (Yar.32:12) verdiği vaatlerden biri daha yerine gelmişti.
3:9 sezgi dolu bir yürek Bir mesele hakkında doğru ve bilgece karar verebilmek için tarafları sabırla dinleme becerisini de içeren bu özellik, iyi bir kralda bulunması beklenen özelliklerdendi (krş. Yşa.11:2-5).
3:14 yollarımda yürürsen, sana uzun ömür de vereceğim Bkz. Yas.17:20. Ancak Kral Süleyman antlaşmaya bağlı kalmadı (11:6) ve altmış yaşından daha uzun yaşamadı (krş. 11:42).
3:28 RAB’bin Süleyman’ın ettiği duayı yanıtladığı, bu olayla çarpıcı biçimde görülür (3:9,12).
4:4 Benaya Yoav’ın yerine ordu komutanı olan kişi (bkz. 2:35; 2Sa.8:18). Sadok ve Aviyatar Sadok’un yerine torunu Azarya geçmiş (4:2; 1Sa.2:35; 2Sa.8:17), Aviyatar da Süleyman tahta geçtikten bir süre sonra sürülmüştü (2:27,35). Sadok, görevden alındığı halde (tıpkı Yeni Antlaşma dönemindeki Hanan gibi, bkz. Luk.3:2 ve ilgili not) kâhin olarak anılmaya devam etti.
4:6 Saray sorumlusu Sarayın genel idaresinden sorumlu kâhya (bkz. 1Kr.16 :9; 18:3; 2Kr.18 :18,37; 19:2). Adoniram Sadece Süleyman’a değil, ondan önce Davut’a (2Sa.20:24) ve ondan sonra da Rehavam’a hizmet etmiştir (1Kr.12:18).
4:7 Bazı bölgelerin tarımdaki verimliliği düşük olunca, Süleyman bölge sınırlarını her bölge eşit miktarda ürün verecek şekilde yeniden düzenledi. Ancak Süleyman’ın bu idari kararı, geleneksel oymak sınırlarını ihlal etmiş olacak ve geçmişte kalan oymak milliyetçiliğini hareketlendirerek sonuçta krallığı bölünmeye sürükleyecektir.
4:11 Ben-Avinadav “Ben” İbranice’de oğul anlamına geldiğine göre, büyük ihtimalle Süleyman’ın amcası Avinadav’ın ilk oğludur (bkz. 1Sa.16:8; 17:13).
4:19 Yahuda bölgesinin Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “ülkenin” diye geçer.
4:21 Fırat Irmağı’ndan... kadar Süleyman’ın krallığının sınırları, hemen hemen İbrahim’e vaat edilen genişliğe ulaşmıştı (bkz. Yar.15:15-18; 2Sa.8:3’e ait not). haraç ödeyip hizmet ettiler Davut’un boyunduruk altına almış olduğu halklar artık Süleyman’a bağlıydı (krş. Mez.2:1-3’e ait not; bkz. Hak.3:15’e ait not).
4:22 Süleyman’ın sarayının Buna Süleyman’ın tüm aile üyeleri, saray hizmetkârları ve görevlileri ile onların aileleri dâhildir.
4:24 Tifsah’tan Fırat Irmağı’nın batı yakasında bir kent. Gazze’ye Filistliler’in Akdeniz’e kıyısı bulunan en güneydeki kenti.
4:26 dört bin Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “kırk bin” diye geçer. 10:26’ da ve 2Ta.1:14’te Süleyman’ın bin dört yüz savaş arabası olduğundan söz edilir. Bu durumda Süleyman, her savaş arabası için ikişer atın yanı sıra bin iki yüz adet yedek at için ahır yaptırmış olmalıdır. İÖ 853 (Süleyman’dan yaklaşık yüz yıl sonra) Karkar Savaşı’na ilişkinAsurlular’a ait bir kayıtta, savaşa Şam’dan bin iki yüz, Hamat’tan yedi yüz ve İsrail’den (kuzeydeki krallıktan) iki bin savaş arabasının katıldığı belirtilir.
4:30 bütün doğuluların Mezopotamya (bkz. Yar.29:1) ve Arap (bkz. Yer.49:28; Hez.25:4,10) halkları. Mısırlılar’ın bilgeliğinden Ptahhotep (yaklaşık İÖ 2450) ve Amenemop’un (bkz. Özdeyişler: Giriş) özdeyişleri gibi eserlerden söz ediliyor.
4:33 hayvanlar, kuşlar, sürüngenler ve balıklardan Bkz. Özd.6:6-8; 26:2-3,11; 27:8; 28 :1,15.
5:1 Sur Kralı Hiram Hiram, Sur’u yaklaşık olarak İÖ 978-944 yıllarında yönetti. Muhtemelen İÖ 993 yılından beri babası Avibaal’la birlikte ülke yönetiminde söz sahibiydi (bkz. 2Sa.5:11).
5:3 bir tapınak yapamadı Ancak tapınağın inşası için gerekli hazırlıklara fiilen katkıda bulundu (bkz. 1Ta.22:2-5; 28:2; ayrıca krş. Mez.30 başlık).
5:4 Tanrı’nın, halkına verdiği vaat yerine gelmişti (bkz. Çık.31:14; Yas.3:19-20; 12:9 ve ilgili notlar; 21:19; bkz. 1:56 ve ilgili not). İsrailliler, artık kendilerini tamamen Yüce Kral RAB’be bir tapınak yapmaya adayabilirlerdi (bkz. 2Sa.1:10-11’ e ait not).
5:6 Lübnan’dan sedir ağaçları Eski Ortadoğu’da sarayların ve tapınakların yapımında kullanılırdı.
5:7 RAB’be övgüler olsun ! Bir halkın, öbür ulusların ilahlarını tanıması, hatta onlara kendi ilahlarına ait belli bazı övgü sözleri atfetmeleri çok tanrılı kültürlerde yaygındı (bkz. 10:9; 11:5; 2Kr.18:25).
5:9 Sarayımın yiyecek gereksinimini karşılamakla Hiram’ın saray görevlilerine sağlanan yiyecek, sadece tomrukların bedelini karşılıyordu. 5:11 ve 2Ta.2:10 ayetlerinden, Kral Süleyman’ın Hiram’ın sarayına buğday ve saf zeytinyağının yanı sıra işçilerin ücreti olarak arpa ve şarap da gönderdiği anlaşılmaktadır. Fenikeli işçilere ise çalışmalarının karşılığında belirli bir ücret ödendiği görülür (5:6).
5:13 angaryasına Halkın zorla çalıştırılmaktan ötürü duyduğu hoşnutsuzluk, gitgide toplu ayaklanmaya ve Kral Süleyman’ın ölümünün hemen ardından krallığın bölünmesine yol açacaktır (12:1-18).
5:15 5:13’ te söz edilen işçiler İsrailliler arasından seçilmişken, bu ayette söz edilenler Davut’un krallığa kattığı halklardandı (bkz. 2Ta.2:17-18).
5:16 3 300 görevlisi 1Kr.9:23’te 550 görevliden söz edilmektedir. Eğer bunlar, işçileri yöneten iki farklı takım ise toplam sayı 3 850 eder. Bu toplamı doğrular şekilde, 2Ta.2:2’de 3 600 gözcüden ve 2Ta.8:10’da 250 görevliden söz edilir; toplamda yine 3 850 görevli sayısına ulaşılır.
5:17 büyük ve kaliteli taşlar Bkz. 7:10.
5:1-18 Eski Ortadoğu’da ticaret, krallıkların tekelindeydi. Süleyman ve Hiram’ın ticaret ilişkisi de bunu kanıtlar.
6:1 dört yüz seksen yıl sonra... krallığının dördüncü yılının Daha sonraki kralların dönemlerinde gerçekleşen olaylar ve Asurlular’a ait tarihsel kayıtlar göz önüne alındığında, Süleyman’ın krallığının dördüncü yılının İÖ 966 olduğu anlaşılır (bkz. Giriş). Eğer dört yüz seksen yıl, İsrailliler’in Mısır’dan çıkışından tapınağın yapımına kadar geçen süre ise, İsrailliler’in Mısır’dan çıkışı yaklaşık İÖ 1446’ da, Mısır’ın 18. Hanedanlık firavunu II. Amunhotep dönemi sırasında gerçekleşmiştir (bkz. Mısır’dan Çıkış: Giriş).
6:2 Süleyman’ın RAB için yaptığı tapınağın Tapınak, Buluşma Çadırı’na benziyordu. En Kutsal Yer, Kutsal Yer ve Tapınak Avlusu olmak üzere üç kısma ayrılıyordu. En Kutsal Yer, çadırdaki gibi küp biçimindeydi. Tapınak için kullanılan malzemelerin çoğunun boyutlarının Buluşma Çadırı için kullanılanların iki katı büyüklüğünde olduğu anlaşılır (bkz. Çık.26:15-30; 36:20-34). Yapının özellikle depreme dayanaklı olacak şekilde yapılmasına özen gösterilmişti.
6:6 dışarıya doğru çıkıntılar Tapınak duvarlarının delinmesini engellemek için kirişlerin konulduğu yerlere bir dizi çıkıntı yapılmıştı; bu yüzden odalar her katta farklı genişliğe sahipti.
6:8 Aşağı Septuaginta’da bu şekilde geçerken, Masoretik metinde “orta” diye geçer.
6:12 Bkz. 2Sa.7:12-16; krş. 2:1-4.
6:19 RAB’bin Antlaşma Sandığı’nın On Buyruk’un konulduğu sandık. “RAB’bin Antlaşma Sandığı” (bkz. Yas.10:8;31:9,25; Yşu.3:11), “RAB’bin Sandığı” (Yşu.3 :13; 1:11), “Levha Sandığı” (Çık.30:6; 31:7) ve “Tanrı’nın Sandığı” (1Sa.3:3; 4:11,17,21; 5:1-2) olarak da adlandırılır.
6:20 saf altınla Tanrı’nın görkemini ve O’nun göklerdeki tapınağını simgeliyordu (krş. Va.21:10-11,18,21).
6:21 altın zincirler En Kutsal Yer’i örten perdeler muhtemelen bu zincirlere asılıyordu (bkz. 2Ta.3:14; Mat.27:51; İbr.6:19).
6:22 iç odadaki sunak Buhur sunağı (bkz. 7:48; Çık.30:1,6; 37:25-28; İbr.9:3-4).
6:23 iki Keruv Bkz. Çık.25:18’e ait not; ayrıca bkz. 8:6-7; 2Ta.3:10-13.
6:29 hurma ağaçları ve çiçek Keruvlar, güzel ağaçlar ve çiçeklerle ilgili tasvirler Aden bahçesini çağrıştırır (Yar.3:24). Tapınağın herkes tarafından görülmeyen yerleri bile, Tanrı’nın yüceliğine yaraşır bir güzellikte yapılmıştır.
6:31 İkinci cümle İbranicesi’nden, “Kapı söveleri beş köşeliydi” diye de çevrilebilir. Benzer ifade 33. ayette de bulunur.
6:36 İç avlunun İç avlu “yukarı avlu” (Yer.36 :10), dış avlu ise “büyük avlu” (2Ta.4:9) olarak da adlandırılır.
6:38 On birinci yılın Süleyman’ın krallığının (İÖ 959).
7:1 on üç yıl Süleyman’ın kendi sarayını tamamlaması, RAB’bin Konutu’nun yapımından neredeyse iki kat uzun sürmüştü (bkz. 6:38; ayrıca bkz. Hag.1:2-4).
7:2 Lübnan Ormanı adında bir saray Sarayın içinde bulunan dört sıra halindeki sedir sütunlar, büyük bir orman izlenimi yaratıyordu.
7:3 kırk beş kirişin... Bir sıra on beş kirişten Bu ifadeden, zemindeki ana salonun üzerinde üç kat daha bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu kısımda silahların saklandığı bir oda da vardı (bkz. 10:16-17).
7:9 testereyle kesilmiş İsrail’de bulunan pembemsi kireç taşları, taş ocağından ilk çıkarıldıklarında kolayca kesilebilir haldedir, zamanla güneşin etkisiyle sertleşir.
7:15 iki tunç sütun Tapınağın ana girişinin her iki tarafına yerleştirilmişlerdi ( 7:21). Destek işlevi olmayan bu sütunlar tapınağın girişini süslemek için dikilmişti.
7:23 tunçtan... havuz Bkz. Çık.30:17-21; 38:8. Kâhinlerin dinsel temizlik için kullandıkları havuzdur (2Ta.4:6). Kıbrıs’ta Limasol’un hemen doğusunda bulunan bir kasabada yapılan kazılar sonucu, dinsel temizlik için kullanılan muazzam büyüklükte iki havuz bulunmuştur.
7:27 on adet tunç ayaklık Bu taşınabilir tunç ayaklıklar, tunç havuzdan çok daha küçük boyda yapılmış su kazanlarının (bkz. 7:38) sabit durabilmesi için tasarlanmıştı. Kazanlardaki su, yakmalık sunu için kesilen hayvanların belli parçalarını yıkamada kullanılırdı (bkz. Lev.1:9,13; 2Ta.4:6).
7:40 kazanlar Esenlik sunusunun yenilen kısmını pişirmede kullanılırdı (bkz. Lev.7:11-17; 22:21-23). kürekler Sunakta biriken külleri temizlemede kullanılırdı. çanaklar Kâhinler tarafından çeşitli törenlerde kan ya da su serpmede kullanılıyordu (bkz. Çık.27:3).
7:46 Sukkot Yabbuk Irmağı’nın hemen kuzeyinde, Şeria’nın doğusunda yer alır (Yar.33:17; Yşu.13:27; Hak.8:4-5). Bu bölgede yapılan kazılar, krallık döneminde Sukkot’un madencilik merkezi olduğunu doğrular. Saretan Adam Kenti (bkz. Yşu.3:16) ile Avel-Mehola (4:12) yakınlarında bulunur.
7:48 Sunak Bkz. 6:22. masa Bkz. Çık.25:23-30; 1Ta.9:32; 2Ta.13:11; 29:18.
7:49 saf altın kandillikler Yedi kollu kandillik bir taneydi ve Buluşma Çadırı’nın içinde, adak ekmeğinin koyulduğu masanın karşı sında dururdu (Çık.25:31-40; 26:35). Öbür kandillikler, beşi kuzey yönünde beşi de güney yönünde olmak üzere tapınaktaki on kandillik, Kutsal Yer’de bir ışık şeridi oluşturuyordu.
7:51 babası Davut’un adadığı Ya savaş ganimeti olarak elde edilmiş ya da Davut’tan yardım bekleyen yabancı krallar tarafından haraç olarak verilmiş, gümüş ve altından değerli eşyalar (bkz. 2Sa.8:9-12; 1Ta.18:7-11; 2Ta.5:1).
8:1 Bkz. sandığın Yeruşalim’e getirilişi, 2Sa.6. bölüm ve ilgili notlar.
8:2 yedinci ay olan Etanim ayındaki bayramda Çardak Bayramı’nda. Süleyman, tapınağı RAB’be Çardak Bayramı’nda adamak istediği için, tapınağın yapımının bitiminden itibaren on bir ay beklemiştir (Lev.23:34; Yas.16:13-15). Çardak Bayramı, İsrail halkının Tanrı’nın bereketiyle toplanan hasattan ötürü O’na şükrettiği bir bayramdı; ayrıca Tanrı’nın, İsrail halkı çöldeyken onları gözetmiş olması ve sonunda vaat edilmiş topraklara ulaştırıp gönence kavuşturması kutlanırdı.Anlaşılan Süleyman’ın gözünde bu tapınak Tanrı’nın verdiği en değerli armağandı.
8:4 Buluşma Çadırı’nı Givon’daydı (bkz. 3:4 ve 1Sa.7:1’e ait notlar; ayrıca bkz. 2Ta.5:4-5).
8:8 uçları... görünüyordu Taşıma sırıkları her zaman sandığın altın halkalarına takılı dururdu (Çık.25:15). Bunlar hâlâ oradadır Krallar kitaplarının sürgün döneminde yazıldığı bilindiğine göre, bu kısım doğrudan tarihsel bir kaynaktan alıntılanmıştır (bkz. Giriş; ayrıca bkz. 2Ta.5:9).
8:10 RAB’bin Tapınağı’nı bir bulut doldurdu Krş. Çık.40:33-35; Hez.10:3-5,18-19; 43:4-5.
8:12 karanlık bulutlarda otururum Bkz. Çık.19:9; 24:15,18; 33:9-10; 34:5; Lev.16:2; Yas.4:11; 5:22; Mez.18:10-11.
8:16 içinde bulunacağım İbranice’den birebir çevirisi: “adım orada bulunacak” (krş. 8:29,44; 9:3; 11:36).
8:21 antlaşmanın On Buyruk’un yazılı olduğu iki levha (bkz. Çık.25:16 ve ilgili not; İbr.9:4).
8:22 ellerini göklere açtı Bkz. Çık.9:29 ve ilgili not.
8:23 Bkz. Çık.21:6 ve Yas.7:7-12’ ye ait notlar; krş. Çık.11:11; Yas.4:39.
8:30 Buraya yönelerek dua eden Bkz. Dan.6:10.
8:31 ant içmek zorunda kaldığında Eğer birinin suçluluğunu ispat etmek için yeterli delil bulunmuyorsa, suçlanan kişiye tapınağın önünde suçsuz olduğuna dair ant içirilir ve Tanrı’nın adaletini göstermesi istenirdi. Suçlanan kişinin bu anttan sonraki yaşamı, onun suçlu ya da masum olduğunu gösterirdi (krş. Çık. 22:10-12; Say.5:11-31).
8:33 Sana karşı... yenik düşen Düşman tarafından yenilgiye uğratılmak, İsrailliler’in ilahi antlaşmaya uymamaları halinde başlarına gelecek lanetlerden biriydi (bkz. Yas.28:25).
8:34 ülkeye yine kavuştur Savaşta esir düşenler için söylenmiştir.
8:35 yağmur yağmazsa Kuraklık, Yas.28:22-24’te belirtilen başka bir lanettir.
8:39-40 Onlara yaptıklarına göre davran Tanrı’nın, halkına doğru yolu göstermesi ve antlaşmaya göre yaşamalarına yardım etmesi yönünde bir dilektir. senden korksunlar ‘Tanrı’yı onurlandırsınlar ve O’na itaat etsinler’ anlamında (bkz. Yas.5 :29; 6:1-2; 8:6; 31:13).
8:43 sana ait olduğunu İbranice’den birebir çevirisi: “senin adınla çağrıldığını”.
8:53 miras olarak seçtin Süleyman, Davut’la yapılan antlaşmayı hatırlatarak başlayan duasını (8:23-30), Musa’yla Sina Dağı’nda yapılan antlaşmayı hatırlatarak bitirir (bkz. Çık.19:5; Lev.20:24, 26; Yas.7:6; 32:9).
8:56 halkı İsrail’e esenlik Davut’un RAB’bin gücü sayesinde kazandığı zaferlerle başlayan refah dönemi, Süleyman’ın krallığı boyunca sürer (bkz. 2Sa.7:1; ayrıca bkz. 1Kr.5:4’e ait not ; krş. Yas.12:9; Yşu.21:44-45 ve ilgili not).
8:59 Kulunu Tanrı’nın meshettiği kral, antlaşmanın gereklerini yerine getirmekle sorumlu, Tanrı’nın krallığının temsilcisi olan bir kâhyadır (bkz. Makale: Kral Tanrı, Kral Mesih, İsrail Kralı Kavramları, s. 370; Mez.2:2,7’ye ait notlar).
8:63 esenlik kurbanı Bu yemek toplu olarak yenirdi (bkz. 1Sa.11:15’e ait not). yirmi iki bin sığır, yüz yirmi bin davar On dört gün süren (bkz. 1:1-2; ayrıca bkz. 1:65) adanma törenine çok sayıda insan katılırdı.
8:65 art arda yedişer gün, toplam on dört gün Yedi gün süren tapınağın adanması töreninin ardından yedi günlük Çardak Bayramı başlar (bkz. 8:2’ ye ait not).
9:3 Adım sürekli orada bulunsun Bkz. Yşa.2:1-4; Zek.14:16; Va.21:1-2.
9:4-5 bütün yüreğinle... sonsuza dek pekiştireceğim RAB Süleyman’a, RAB’bin bereketini görmenin antlaşmaya itaat etmeye bağlı olduğunu bir kere daha hatırlatır. Süleyman’ın, krallığının zenginliğinin onu günaha ayartabileceğini bilen Tanrı’nın bu uyarılarda bulunması dikkat çekicidir (bkz. 8:59’ a ait not; Yas.8:12-14,17; 31:20; 32:15).
9:11 Sur Kralı Hiram’a Celile bölgesinde yirmi kent verdi Süleyman’ın, 14. ayette söz edilen altın karşılığında Hiram’a Fenike ile Celile sınırında bulunan yirmi kent verdiği anlaşılır.
9:13 Kavul ‘Değersiz’ anlamına gelir.
9:15 Hasor Süleyman’ın Hasor, Megiddo ve Gezer’de yürüttüğü yapılaşma faaliyetleri, bu eski ve stratejik kentleri güçlendirmek amacını taşıyordu. Hasor, Fırat Irmağı’ndan Mısır’a uzanan ticaret yolunu denetleyen Kuzey Celile bölgesinin en önemli kalesiydi. Megiddo Büyük kuzeygüney ticaret yolu üzerinde bulunan bir başka önemli kaleydi. Yizreel Ovası’ndan Şaron düzlüklerine giden Karmel Dağı geçidinin denetim noktasındaydı.
9:17 Aşağı Beythoron’u Yeruşalim’in yaklaşık 15 km kuzeybatısındaki kent, Yahuda’nın dağlık kesimine ve Yeruşalim’e giriş sağlayan geçitte yer alıyordu.
9:19 savaş arabalarıyla atların bulunduğu kentleri onarıp Bu kentler, ülkenin stratejik öneme sahip noktalarında bulunduğundan ötürü savunması kuvvetlendirilmişti. Kral Süleyman barışçıl bir kraldı, ancak her zaman saldırıya hazırlıklı olmak gerektiğini de biliyordu (krş. Yas.17:16-17 ve ilgili not).
9:25 yılda üç kez Yıl içinde kutlanan üç büyük bayram olan Mayasız Ekmek Bayramı, Haftalar Bayramı ve Çardak Bayramı’nda (bkz. Çık.23:14-17; 2Ta.8:13).
9:28 Ofir’e Altın (2Ta.8:18; Eyü.28:16; Mez.45:9; Yşa.13:12), almug kerestesi, değerli taşlar (10:11), gümüş, fildişi ve türlü maymunların (10:22) tedarik edildiği bölge. Muhtemelen Güneydoğu veya Güneybatı Arabistan, Kuzeydoğu Afrika kıyıları (Somali bölgesi) olduğu tahmin edilir.
10:1 Saba Bugünkü Yemen. Saba Krallığı’nın, GüneybatıArabistan’da yaklaşık İÖ 900-450 yıllarında hüküm sürmüş bir ticaret krallığı olduğu tahmin edilir. Bu krallık, Hindistan ve Doğu Afrika’dan deniz yoluyla gelen değerli eşyaları, kervanlarlaArabistan Çölü’nden Şam ve Gazze’nin kuzeyine taşıyarak büyük kazanç sağlıyordu. Saba Krallığı, Süleyman’ın büyük deniz filosundan dolayı, elinde bulundurduğu bu ticari bölgenin hâkimiyetini kaybetmekten çekinmiş olabilir.
10:9 Saba Kraliçesi’nin bu ikrarı, her ne kadar RAB ile halkı İsrail arasındaki ilişkiyi iyi kavradığını gösterse de, onun RAB’be iman ettiği anlamına gelmez (bkz. 5:7’ye ait not; ayrıca bkz. 2Ta.2:12; Dan.3:28-29).
10:11-12 almug Bir tür ardıç ağacı olduğu tahmin edilir.
10:13 Saba Kraliçesi’nin her isteğini, her dileğini Süleyman ile Kraliçe arasındaki hediye alışverişi, muhtemelen bir ticaret anlaşmasının başlatıldığının göstergesidir.
10:15 kazançlarından Süleyman, İsrail topraklarından geçen kervan yolunu kullanan tüccar, kral ve valilerden altın olarak vergi ve çeşitli ücretler alıyordu.
10:16 büyük kalkan Bu dikdörtgen biçimli altın kalkanlar savaşta kullanılmak üzere değil, törenlerde İsrail’in gücünün ve görkeminin sergilenmesi amacıyla yapılmışlardı. Büyük ihtimalle, tahta üzerine altın kaplamaydılar. Süleyman’ın oğlu Rehavam’ın krallığının beşinci yılında Mısır Kralı Şişak, bu kalkanları yağmalayacaktır (bkz. 14:25-26).
10:22 türlü maymunlarla Bkz. 2Ta.9:21’e ait not.
10:26 savaş arabalarıyla atlarını Kralın çok sayıda at edinmesi Kutsal Yasa’da yasaklanmıştı (Yas.17:16).
10:28 Keve’den Büyük bir olasılıkla Kilikya, yani bugünkü Çukurova bölgesi (2Ta.1:16).
10:29 Hitit Hititler’in büyük kısmı Anadolu’da yaşıyordu.
11:1 Moavlı, Ammonlu Lut’un soyu (Yar.19:36-38). Edomlu Esav’ın soyu (Yar.36:1). birçok yabancı kadın sevdi Süleyman, bir kral olarak, evliliklerini doğu sınırındaki krallıklarla uluslararası ticari ve askeri ilişkileri sağlamlaştırmak amacıyla yapmıştı. Oysa bu durumda, hem Yas.17:17’de belirtilen kurala hem de İsrailliler’in aralarında yaşadıkları putperest halklardan eş alması yasağına karşı gelmiş oluyordu (bkz. Çık.34:16; Yas.7:1-3; Yşu.23:12-13; Ezr.9:2; 10:2-3; Neh.13:23-27).
11:4 bütün yüreğini Tanrısı RAB’be adayan Davut birçok kadınla evlenmişti ama asla putperestliğe yönelmemişti.
11:5 Aştoret’e Özellikle Sur ve Sayda’da tapınılan aşk ve verimlilik ilahesi. Molek’e Bu ilah adına zaman zaman çocuk da kurban edilirdi (bkz. 2Kr.16:3; 17:17; 21:6; Lev.18:21; 20:2-5; Hak.10:6).
11:6 babası Davut gibi Bkz. 11:4’ e ait not.
11:7 Kemoş’a Moavlılar’ın bu ilahı için özellikle çocuk kurban edilirdi (2Kr.3:27).
11:11 antlaşmaya... uymadığın Bkz. Çık.20:2-5. Kral Süleyman, bu günahlarıyla Tanrı ile halkı arasındaki antlaşmaya dayalı ilişkiye ciddi biçimde zarar vermiş oldu (bkz. 8:59’a ait not).
11:12 baban Davut’un hatırı için RAB, Davut’la yaptığı antlaşmaya sadıktır (bkz. 11:34; 15:4; 2Kr.8:19; 19:34; krş. 2Sa. 7:11-16). Davut, Krallar ve Tarihler kitaplarında sonraki bütün krallar için örnek olarak gösterilir.
11:13 kendi seçtiğim Yeruşalim’in hatırı için Bkz. 2Sa.7:13.Artık Yeruşalim’de Davut’un oğlu tarafından yapılmış (Antlaşma Sandığı’nın yer aldığı) gerçek bir tapınak bulunduğu için, Yeruş alim’in ve Davut’un Hanedanlığı’nın geleceği birlikte anılır olmuştur (bkz. 2Kr.19:34; 21:7-8; Mez.132). bir oymak Yahuda oymağı (bkz. 12:20).
11:15 Davut Edomlular’la savaşırken Bkz. 2Sa.8:13-14.
11:18 Midyan’dan Moav ile Edom’un doğu sınırlarında bir bölge. Paran’a Sina yarımadasının ortasında Kadeş’in güneydoğusunda bulunan çöl (bkz. Say.10:12; 12:16; 13:3). Firavun Hadat’a... sağlamıştı Böylece Mısır, gitgide güçlenmekte olan İsrail’i biraz da olsa kontrol altına alabilmişti.
11:20 büyüttü Masoretik metinde bu şekilde geçerken, Septuaginta’da “sütten kesti” diye geçer.
11:22 Bir eksiğin mi var Firavun, İsrail ile iyi sayılabilecek ilişkilerinin bozulmasından çekindiği için (bkz. 3:1’e ait not), Hadat’ın Edom’a dönerek Kral Süleyman ile aralarında sorun yaratmasını istemiyordu.
11:28 Yusuf soyunun bütün ağır işlerinin sorumluluğunu Yarovam’ın, Efrayim ile Manaşşe oymaklarından olan angaryacıların sorumluluğuna getirilmesi, halkın Kral Süleyman’ın uygulamalarından duyduğu hoşnutsuzluğun artmasına yol açar.
11:31-32 on oymağı... bir oymağı “On oymak” Davut’un yönetimine daha sonradan giren bölgeyi (Yusuf’un oğulları Efrayim ile Manaşşe, iki oymak olarak sayılmıştır; bkz. Yar.48:5; ayrıca bkz. Yşu.14:4’e ait not), “bir oymak” ise Yahuda oymağının yönetimindeki bölgeyi (Şimonoğulları dâhil; bkz. 11:13; Yşu.19:1-9) ifade eder.
11:36 sönmeyen bir ışık Davut’un Hanedanlığı’nın süreceğinin ifadesidir.
11:37 İsrail’i Ülkenin kuzeyindeki on oymaktan söz edilmektedir.
11:38 isteklerimi yerine getirir... seninle birlikte olacağım Yarovam da, Davut ve Süleyman’la yapılan antlaşmanın yükümlülüklerinden sorumlu tutulur (bkz. 2:3-4; 3:14; 6:12-13).
11:39 sonsuza dek değil Halkın, Davut’un soyunun yönetimi altında yeniden birleşeceğine ilişkin beklenti olduğu görülür (bkz. Yer.30:9; Hez.34:23; 37:15-28; Hoş.3:5; Amo.9:11-12).
11:40 Mısır Kralı Şişak 22. Mısır Hanedanlığı’nın Libyalı kurucusu olup EskiAntlaşma’da adı belirtilen ilk firavundur (İÖ 945-924).
11:41 Süleyman’ın tarihinde Gün ışığına çıkarılmamış yazılı bir kaynaktır.
12:1 Şekem’e Kuzey Efrayim’in dağlık bölgesinde kurulmuş, tarihsel bakımdan büyük öneme sahip bir kenttir (bkz. Yar.12:6; 33:18-20; Yşu.8:30-35; 8:30’a ait not; ayrıca bkz. Yşu.20:7; 21:21; 24:1-33). bütün İsrailliler... toplanmışlardı Bunlar kuzeydeki oymakların temsilcileriydi (bkz. 11:16). Davut, kuzeydeki oymakların başına antlaşma yoluyla kral seçilmişti (2Sa.5:3); oymak temsilcilerinin bu şekilde toplanması, onların yeni krala bağlılıklarını kesinleştirecek bir antlaşma yapmak üzere olduklarını gösterir.
12:2 bunu Süleyman’ın ölümünü (11:43).
12:4 üzerimize ağır bir boyunduruk koydu Süleyman’ın getirdiği ağır vergiler ve işçilerle askerleri çalıştırma yöntemi söz konusudur (bkz. 4:7,22-23,27-28; 5:13-14; 9:22; ayrıca bkz. 9:15 ve 11:28’e ait notlar).
12:6 babası Süleyman’a sağlığında danışmanlık yapan ileri gelenlere Adoniram (4:6) ve bölge valileri (4:7-19) gibi.
12:8 genç görevlilerine Süleyman’a hizmet etmiş olan görevlilere nispeten genç.
12:15 RAB bu olayı düzenlemişti Çünkü Süleyman putperestlik etmiş ve RAB’bin antlaşmasını bozmuştu (11:9-13). RAB, Davut’un soyuna vereceğini bildirildiği cezayı, Rehavam’ın ahmaklığı aracılığıyla yerine getirir.
12:17 Yahuda kentlerinde yaşayan İsrailliler’e Kuzey oymaklarından olup Yahuda topraklarına yerleşmiş İsrailliler.
12:21 Benyamin oymaklarından Benyamin oymağı parçalanmış, bazıları kuzey oymaklarının arasına karışmış, Yeruşalim çevresindeki bazıları ise Rehavam’ın egemenliğinde kalmıştı.
12:22 Tanrı adamı Bkz. 17:24’ e ait not; 13:1; Yas.18:18; 33:1; 1Sa.2:27; 9:9-10. Şemaya’ya Rehavam’ın krallık tarihini yazan kişi (2Ta.12:15; ayrıca bkz. 2Ta.12:5-8).
12:24 Rehavam, Aviyam ve Asa’nın krallıkları zamanında Yahuda oymağı ile kuzey oymakları arasında aralıklarla süren sürtüşme ve çatışmalar, Baaşa’nın ölümünün ardından İsrail’de başgösteren siyasi istikrarsızlık ortamı ile sona erdi. Asa’nın oğlu Yehoşafat, Ahav’la ittifak yaptı ve bu ilişkiyi oğlu Yehoram’ı, Ahav’ın kızı Atalya ile evlendirerek pekiştirdi (bkz. 14:30; 15:6,16; 22:2,44; 2Kr.8:18).
12:25-2Kr.17:41 Krallığın bölündüğü (İsrail ve Yahuda olarak) dönemin anlatıldığı bu bölümlerde, ağırlıklı olarak kralların yaptıklarına ve onlara ilişkin peygamberliklere değinilir. Tanrı’nın gelişmekte olan yeryüzündeki krallığı en fazla kuzeydeki (İsrail) krallıkta tehlikeye girmiştir, çünkü sadakatsiz krallar, kukla kâ-hinler ve sahte peygamberler yüzünden imandan sapma eğilimi artış göstermiştir. Bu dönemde İlyas ve Elişa, Tanrı’nın yönetiminin sadık temsilcileri ve peygamberleri olarak hizmet etmiştir (bkz. Giriş). Güneydeki (Yahuda) krallıkta ise RAB, krallığının görünen simgeleri olan tapınak, Antlaşma Sandığı ve kâhinlerinin hizmeti aracılığıyla halkıyla beraberdir. Davut’un soyundan olan kralların yönetimlerini RAB’be sadık biçimde sürdürmeleri sayesinde RAB’bin antlaşmasına kuzeydeki (İsrail) krallığına göre daha bağlı kaldılarsa da, itaatsizlik ettikleri zaman onlar da sürgünle cezalandırılacaklardır.
12:25 Penuel Kenti’ni Şam’dakiAramlılar’ın (bkz. 11:23-25) ve Ammonlular’ın saldırılarına karşı savunmada stratejik öneme sahip Şeria Geçiti’nde bulunan bir kent (bkz. Yar.32:31; Hak.8:9,17).
12:28 iki altın buzağı Aramlılar ve Kenanlılar, ilahlarını, güç ve verimlilik göstergesi olarak buzağı veya boğa sırtında tasvir ederlerdi (bkz. Hak.2:13’e ait not); bu buzağılar ilahlar için bir tür tahttı. İsrail Kralı halkın, RAB’bin tahtı olanAntlaşma Sandığı’nın bulunduğu Yeruşalim’e (dolayısıyla Yahuda Krallığı’na) gitmesini önlemek amacıyla alternatif bir tapınma merkezi sunmak istemişti; ayrıca bu şekilde Kenanlılar’ın da bu tapınmaya katılmasını sağlayarak krallığının nüfuzunu koruyup güçlendirmeyi amaçlıyordu. Oysa bu yaptığı korkunç bir günahtı (krş. Çık.32. bölüm).
12:29 Tarihi öneme sahip bu iki kenti seçen Yarovam, krallığın en uzak bölgesinde bir tapınma merkezi kurarak halka bir daha Yeruşalim’e gitmelerinin gerekmediğini duyuruyordu. Beytel Kent, Yeruşalim’in yaklaşık 20 km kuzeyinde, Efrayim sınırı yakınlarında, Benyamin toprakları içinde yer almaktaydı (Yşu.18:11-13,22). Beytel, İsrailoğulları’nın RAB’be tapınmasında tarih boyunca ayrıcalıklı bir yere sahip olmuştur (bkz. Yar.12:8; 28:11-19; 35:6-7; Hak.20:26-28; 1Sa.7:16). Dan Kenti’ne Hermon Dağı’nın yakınlarında, ülkenin en kuzey kesiminde yer almaktaydı. Hâkimler dönemi sırasında da bu kentte putperestlik yaygındı (Hak.18:30-31).
12:30 Bu günahtı Yarovam’ın başlattığı uygulamalar, İsrail’in tapınma düzenine putperest uygulamaların karışmasına yol açacak (özellikleAhav zamanında; bkz. 16:29-34), halkı Kutsal Yasa’nın ilk ve ikinci buyruğuna aykırı davranmaya yöneltecektir (Çık.21:3-6). Yarovam, siyasal çıkarlar uğruna dinsel ilkeleri terk etmekle, Tanrı’nın Peygamber Ahiya aracılığıyla ilettiği sözlere uymamış oldu (bkz. 11:38).
12:31 Levililer’in dışında Böylece, sadece Harun soyundan olan Levi oymağının kâhinlik yapmasına ilişkin yasa da açıkça çiğnenmiş oldu (Say.3:10).
12:32 Yahuda’daki bayrama benzer Yarovam, Çardak Bayramı’nın (bkz. 8:2; Lev.23:34) yerine geçecek bir dini bayram başlattı. kurbanlar sundu Yarovam, krallık yetkilerinin sınırlarını aşarak kâhinlik hizmetine soyundu (bkz. 2Ta.26:16-21).
13:1 Yahuda’dan Beytel’e Krallığın ikiye bölünmesi Tanrı’nın izniyle gerçekleşmişti (11:11,29-39; 12:15,24), ancak ayrılan krallığın kendine has bir dinsel düzen kurması Tanrı’nın amacına aykırıydı. Bu yüzden Tanrı, güneydeki krallıktan kuzeydeki Beytel’e bir peygamber göndererek, yaptıklarının ilahi cezayı gerektiren bir eylem olduğunu onlara bildirdi. Bundan iki yüz yıl sonra, yine Yahuda’dan bir peygamber, Tekoalı Amos, kuzeydeki krallıkta bulunan Beytel’e, bu kez II. Yarovam’a Tanrı’nın yargısını bildirmeye gidecektir (Amo.7:10-17).
13:2 Kral Yoşiya, Yahuda Krallığı’nın başına bundan yaklaşık üç yüz yıl sonra geçecektir. kâhinleri... kurban edecek Yarovam tarafından atanan Levili olmayan kâhinlerin cezalandırılacağı bildiriliyor (12:31-32 ; bkz. 2Kr.23:15-20).
13:3 belirti Bkz. Çık.4:8’e ait not.
13:9 Peygamberin Yarovam’ın davetini reddetmesi, Tanrı’nın Beytel’deki putperest tapınmadan ötürü duyduğu memnuniyetsizliğin göstergesiydi.
13:19 Tanrı adamı onunla birlikte geri döndü RAB’bin açıkça bildirdiği buyruklara karşı gelen bu peygamber gerçek arzusunun RAB’be itaat etmek olmadığını göstermiş (bkz. Say.22:18-20 ve ilgili not; Gal.1:6-9), böylelikle halkın gözünde, peygamberin Beytel’de ilettiği bütün sözlerin tanrısal yetkiden kaynaklanan saygınlığını gölgelemiştir.
13:20 Bkz. Say.22:19-20’e ait not.
13:23-25 Eşeğin kaçmaması, aslanın eşeğe saldırmaması ve adamın cesedine dokunmaması ( 13:27-28), olayın Tanrı’nın yargısı olduğunu açıkça göstermektedir. Bu mucize, Yahudalı Tanrı adamının Yarovam’ın sunağı önünde ilettiklerinin RAB’bin gerçek sözü olduğunu doğrulayan bir başka belirti olur.
13:31-32 Adamın Tanrı tarafından bir anda cezalandırıldığını gören yaşlı peygamber, onun önceden ilettiği sözlerin Tanrı’dan olduğunu kabul eder.
13:32 Samiriye kentlerindeki Bkz. 16:24’e ait not. Aslında Samiriye Kenti bu olaydan elli yıl sonra kurulmuştur (16:23-24; bkz. benzer bir kullanım, Yar.14:14) ; ancak olayların kayda ge-çirildiği sırada kent kurulmuş olduğundan dolayı burada adıyla belirtilmiştir.
13:33 kâhin olmak isteyen herkese görev verdi Bkz. 12:31 ve ilgili not.
14:2 kılığını değiştirip Yarovam, RAB’bin peygamberini kandırıp ondan iyi bir söz duyabileceğini düşünmüş olmalıdır; bu olay kendisinin batıl inançlara bağlı olduğunu, ama hâlâ RAB’bin peygamberler aracılığıyla sözünü ilettiğine inandığını gösterir.
14:3 On ekmek, sıradan bir çiftçinin vereceği türden bir hediyeydi (bkz. 1Sa.9:8-7).
14:9 Senden önce yaşayanların hepsinden Saul, Davut ve Süleyman’dan söz ediyor.
14:10 genç yaşlı İbranice’den, “köle olsun, özgür olsun” diye de çevrilebilir.
14:11 kırda ölenleri yırtıcı kuşlar yiyecek Yas.28:26’da söz edilen antlaşma lanetidir.
14:12-13 Aviya’nın ölümü, Yarovam ile karısı için acı verici bir olay olmasına karşın, aslında Tanrı’nın çocuğa duyduğu merhameti ifade ediyordu, çünkü Tanrı onu böylelikle baba evinin yaş ayacağı felaketten ve utançtan korumuştu (bkz. Yşa.57:1-2).
14:14 Bu kral... Yarovam’ın ailesine son verecek Bu söz Kral Baaşa aracılığıyla yerine gelecektir (15:27-30).
14:15 suda sallanan bir kamışa Suikastlar ve ayaklanmalarla çalkalanan İsrail Krallığı’nın istikrarsızlığı betimleniyor (bkz. 15:27-28; 16:16; 2Kr.9:24; 15:10,14,25,30).
14:17 Tirsa’ya Omri Samiriye Kenti’ni yaptırana kadar (16:24) İsrail Krallığı’nın başkentiydi.
14:19 İsrail krallarının tarihinde Burada söz konusu olan kitap, 1. ve 2. Krallar’dan sonra yazılmış olan ve yalnızca Yahuda krallarından söz edilen 1. ve 2. Tarihler kitapları değildir. İsrail kralları hakkında yazılmış bu kaynak gün ışığına çıkarılmamış bir eserdir.
14:20 yirmi iki yıl İÖ 930-909.
14:21 on yedi yıl İÖ 930-913.
14:22 Yahudalılar RAB’bin gözünde kötü olanı yaparak Bkz. 2Ta.11-12. bölümler. Kuzeydeki krallıktan Yahuda’ya (güney deki krallığa) göç eden kâhinler ve Levililer, Rehavam’ın krallığının ilk üç yılında, halkı Davut ve Süleyman’ın krallığındaki gibi Tanrı yolunda yürüttü (bkz. 12:24; 2Ta.11:17).Ancak sonraki yıllarda Rehavam ve Yahudalılar RAB’den uzaklaştılar (2Ta. 12:1).
14:23 dikili taşlar Sunakların yanında bulunan, muhtemelen sahte ilahları simgeleyen taş sütunlar (2Kr.3:2; krş. Yar.28:18; 31:45; Çık.24:4). Bu türden taşların kullanımı Kenanlılar arasında yaygındı, ancak Kutsal Yasa’da İsrailliler’e açıkça yasaklanmıştı (Çık.23:24; Lev.26:1; Yas.16:21-22).
14:24 fuhuş yapan kadın ve erkekler Putperestlerin tapınaklarında görülen bu türden ahlâksızlık, tapınağa gelir sağlamak ve tapınmanın bir parçası olarak verimliliğin ve doğurganlığın artması için yapılırdı. İsrailliler, bu iğrenç uygulamalar hakkında uyarılmışlardı (bkz. Yas.23:17-18; ayrıca bkz. 2Kr.23:7; Hoş.4:14).
14:25 Rehavam’ın krallığının beşinci yılında İÖ 926’ da. Şişak Bkz. 11:40 ve ilgili not. Yeruşalim’e saldırdı Bkz. 2Ta.12:2-4. Tebes’teki Amun tapınağının duvarlarında bulunan, Şişak’ın Yahuda ve İsrail’de yağmaladığı on beşten fazla kentin adlarının sıralandığı bir yazıtta bu zaferden söz edilir. 2Ta.12:5-8’de anlatılanlar, işgal edilme korkusunun Yahuda’da geçici de olsa bir toparlanma döneminin yaşanmasını sağladığını göstermektedir.
15:2 Maaka, Davut’un elinden krallığı almaya çalışan Avşalom’un torununun kızıydı.
15:3 atası Davut gibi değildi Bkz. 11:4’ e ait not.
15:4 Yeruşalim’de bir ışık Bkz. 11:36’ya ait not.
15:5 Hititli Uriya olayı Bkz. 2Sa.11. bölüm.
15:7 Aviyam’la Yarovam arasında savaş Düşmanlıkla geçen yılların ardından büyük bir savaş patlak verdi ve Aviyam Yarovam’ı yenilgiye uğratarak Beytel dâhil birçok kenti ele geçirdi (2Ta.13:19).
15:10 kırk bir yıl İÖ 910-869.
15:13 annesi Maaka’nın kraliçeliğini elinden aldı Bkz. 2Ta.14:1-15:16. KralAsa bunu, PeygamberAzarya’nın bildirisine kulak vererek, Kuşlu Zerah karşısında kazanılan zaferin ardından (2Ta.14:8-15) krallığının on beşinci yılında gerçekleştirilen antlaşma yenileme toplantısı sırasında yaptı (2Ta.15:16).
15:14 Bkz. 3:2-3’ e ait not.
15:17 Rama Kenti’ni güçlendirmeye Beytel’in güneyinde ve Yeruşalim’in 8 km kadar kuzeyinde bulunan stratejik öneme sahip Rama Kenti’nin yer aldığı bölgeyi Yahuda Kralı Aviyam, İsrail Kralı Yarovam’la girdiği savaşta ele geçirmişti (bkz. 15:7’ ye ait not; ayrıca bkz. 2Ta.13:19). Daha sonra, iki krallık arasında süren savaşlardan birinde İsrail Kralı Baaşa’nın kenti geri aldığı anlaşılmaktadır.
15:19 Babamla baban arasında olduğu gibi... antlaşma Asa’nın bu fikri iyi bir siyasal karar gibi görünse de, Peygamber Hanani tarafından, ahmakça bir hareket ve RAB’bin güvenini yadsıma olarak tanımlanıp kınandı (bkz. 2Ta.16:7-10) ; Tanrı’nın krallığını benimseyen bir kral düşmanlarından asla korkmamalıydı, Tanrı’nın himayesine güvenmeliydi (bkz. 1Sa.17:11’e ait not). Çok sonraları Yahuda KralıAhaz daAsa’nın bu kötü fikrini benimseyecekti (bkz. 2Kr.16:5-9; Yşa.7. bölüm).
15:20 Naftali bölgesiyle Ben-Hadat’ın Naftali’de ele geçirdiği kentler, Şam’dan batıda Sur’a, güneybatıda Yizreel Ovası içinden kıyı şeridine ve oradan Mısır’a uzanan ana ticaret yolları bu bölgeden geçtiği için stratejik öneme sahipti. Bölge, daha sonra Asur Kralı III. Tiglat-Pileser tarafından ele geçirilecektir (2Kr. 15:29).
15:22 Geva ve Mispa Asa, iki sınır kenti kalelerle güçlendirerek Baaşa’nın güneye doğru ilerlemesinin önünü kesmek istiyordu. Giva, Rama’nın doğusunda, Mispa ise güneybatısındaydı.
15:27 Gibbeton Yeruşalim ile Yafa (Gezer’in birkaç kilometre batısı) arasında, Danoğulları’na ayrılan toprakların içinde yer alan kent (Yşu.19:43-45). Bu Levili kenti (Yşu.21:23), hâkimler döneminde Filistliler’in düzenlediği seferler sonucunda tekrar Filistliler’in eline geçmişti.
15:28 Kral olmadan önce, Kral Nadav’ın ordusunda bir komutan olan Baaşa, ayaklanma için ihtiyacı olan askeri desteği bu şekilde sağlamış olmalıdır.
15:29 Ahiya aracılığıyla söylediği söz Bkz. 14:10-11.
15:31 İsrail krallarının tarihinde Bkz. 14:19’a ait not.
16:1 Yehu Yehu’nun hizmeti yaklaşık elli yıl sürdü (2Ta.19:2; 20:34).
16:4 Bkz. Yarovam’ın hanedanlığıyla ilgili RAB’bin bildirisi, 14:11.
16:5 başarıları Bkz. Giriş. İsrail krallarının tarihinde Bkz. 14:19’a ait not.
16:7 ortadan kaldırmıştı Baaşa, Yarovam’ın ailesini öldürterek (14:10,14) Tanrı’nın amacını gerçekleştirmiş olsa da, bu vahşi ve yasadışı eyleminden sorumluydu (krş. Yar.50:20; Yşa.10:5-7,12).
16:8 iki yıl İÖ 886-885.
16:9 sarhoş olmuştu Bkz. Özd.31:4.
16:14 İsrail krallarının tarihinde Bkz. 14:19’a ait not.
16:15 Asa’nın krallığının yirmi yedinci yılında İÖ 885’ te.
16:16 ordu komutanı Omri’yi Kral Ela’nın yönetiminde, Zimri’den daha üst bir rütbede görev yapıyordu ( 16:9).
16:17 Tirsa’yı İsrail Krallığı’nın Samiriye’den önceki başkenti (bkz. 11:8-10; ayrıca bkz. 14:17’ye ait not).
16:23 on iki yıl İÖ 885-874. Omri, on iki yıl süren krallığının başlarında, Tivni ile dört yıl boyunca mücadele etmiştir (krş. 16:15,29).
16:24 Samiriye Şekem’in yaklaşık 1 0 km kuzeybatısında yer alan Samiriye Tepesi, etrafını çevreleyen vadilerden yaklaşık 100 m yüksektedir. Bölge, İsrail Krallığı’nın ele geçirilmesi neredeyse imkansız olan başkentini kurmak için mükemmel bir coğrafyaya sahipti (bkz. 20:1-21; 2Kr.6:25; 18:9-10). Bu kentin kurulmasının ardından kuzeydeki (İsrail) krallık (güneydeki krallığın, başkenti “Yeruşalim”in adıyla anılması gibi) çoğunlukla “Samiriye” diye anılacaktır (bkz. 21:1; Yşa.10:10; Amo.6:1).
16:27 Kırk yıldan fazla yönetimde kalan Kral Omri, başarılı bir siyaset adamı olmasının yanı sıra Krallar kitaplarında, “Tanrı’nın gözünde kötülük yapan krallardan biri” olarak tanımlanır.
16:29 yirmi iki yıl İÖ 874-853.
16:30 Krallar kitaplarının yaklaşık üçte birinde,Ahav ve oğulları Ahazya ile Yoram’ın toplam otuz dört yıl süren krallıklarından söz edilir. Bu dönemde, Tanrı’nın Egemenliği’nden yana olanlar (İlyas ve Elişa peygamberler bunların temsilcileriydi) ile Şeytan’ın egemenliğinden yana olanlar (putperestler) arasındaki çatışma şiddetlenmiştir.
16:31 Etbaal’ın kızı İzebel’le evlendi Birinci yüzyılda yaşamış Yahudi tarihçi Josefus, Etbaal’ın, Sur ve Sayda’yı otuz iki yıl yönetmiş bir kâhin kral olduğunu belirtir. Omri’nin Etbaal’la yaptığı ittifak (bkz. 16:31-33; 2Kr.11. bölüm), Omri’nin oğluAhav’ın, Etbaal’ın kızı İzebel’le evlenmesi sonucu sağlamlaşmış olur (ayrıca bkz. 2Kr.8:18’e ait not). Omri bu ittifakı, krallığının ilk yıllarında Tivni’ye karşı verdiği mücadelede destek almak amacıyla kurmuş olmalıdır.
16:34 Eriha Kenti’ni yeniden inşa etti Hiel, Ahav’ın krallığı sırasında, Yeşu’nun fethinin ardından enkaz haline gelen Eriha’nın surlarını ve kapılarını onararak kenti güçlendirir. Ancak bunu yapmakla Tanrı’nın, Kenan topraklarını İsrailliler’e armağan olarak sunduğunu hatırlatmak üzere buranın enkaz olarak kalmasına yönelik isteğine karşı gelmiş olur ve Yeşu’nun bildirdiği lanete uğrar (Yşu.6:26).
17:1 İlyas Kral Ahav’dan daha büyük, görkemli ve önemli birinden (RAB’den) korkan İlyas, hem sözleriyle hem de eylemleriyle, Baal’a tapınmaya ve buna iştirak edenlere hararetle karşı gelmiş bir peygamberdi. ne yağmur... ne de çiy RAB kuraklık aracılığıyla, hem putperestliğe karışmış halkını cezalandırmış hem de bereket ve fırtına ilahı diye bilinen Baal’ın yağmur yağdırmaktan aciz olduğunu halkına göstermiştir (krş. Lev.26:3-4; Hoş.2:5,8).
17:3 Peygamberin vaat edilen topraklardan uzaklaşması, İsrail halkının Tanrı’nın sözünden yoksun kalmasına yol açar; halkın putperestliğe karışmasının cezası ağır olmuştur (Amo.8:14).
17:4 Kuş ve hayvan leşleriyle beslenen kargaların sadece leşlerin üzerinde sürü halinde uçtuğu bilindiği için İlyas’ın saklandığı yer güvenliydi. Bu kuşların, kendi yapılarına aykırı olarak İlyas’a yiyecek taşımaları, bunun mucizevî bir olay olduğunun göstergesidir. Ayrıca, İlyas günde iki defa et yerken İsrail halkının kıtlık yaşaması, ilah Baal’a tapınmalarının yararsızlığını ve sonuçlarını gözler önüne serer.
17:9 Sayda yakınlarındaki Sarefat Kenti’ne İzebel’in babası Etbaal’ın yönetimi altındaki bölgede, Sur ve Sayda arasında bir kıyı kenti (16:31). RAB’bin İlyas’a yerleşmesini buyurduğu bu yer, Baal’a tapınmanın merkeziydi. İsrailliler de Baal’a tapınmaya başlamıştı.
17:15-16 Antlaşma koşullarına uymaktan vazgeçip RAB’den uzaklaşan İsrailliler, refaha kavuşmak umuduyla Baal ve Aşera’ya tapınmaya başlamıştı. Putperest bir krallıkta yaşayan bu dul kadının, Tanrı’nın sözüne güvenerek itaat etmenin yaşama götüren yol olduğunu anlaması çarpıcıdır. RAB, sözüne itaat eden İsrailli olmayan bu kadının ihtiyaçlarını mucizevî şekilde karşılarken, vaat edilmiş topraklardaki sadakatsiz halkından yiyeceği esirgiyordu. RAB’bin, Yas.32:21’deki uyarısı gerçekleşmekteydi (krş. Rom.10:19; 11:11,14).
17:22 RAB, İsrailli olmayan bu dul kadına, kadının gelecek için tek güvencesini ve en yüce antlaşma bereketi olan yaşam armağanını bağışlamıştı.
17:24 Tanrı adamısın Peygamberler için kullanılan bir unvandır. Tanrı’ya hizmet eden, Tanrı tarafından yönlendirilen kişi anlamındadır.
18:1 kuraklığın üçüncü yılında Luk.4:25 ve Yak.5:17’de kuraklığın üç buçuk yıl sürdüğü belirtilir.
18:5 Ülkede kıtlık görüldüğünde bunun antlaşmaya uymamanın getirdiği bir lanet olarak RAB’bin yargısı olduğunu anlayıp tövbe eden Kral Davut’un aksine (2Sa.21:1), Kral Ahav kıtlığa çözüm aramaya kalkışır.
18:13 İzebel RAB’bin peygamberlerini öldürdüğünde Yağmur yağdırması için ilah Baal’ı hoşnut etmeye çabalıyordu.
18:17 İsrail’i sıkıntıya sokan adam Ahav, kuraklıktan İlyas’ı sorumlu tutar.
18:19 Karmel Dağı’na Akdeniz kıyılarına yakın bu dağ, güzelliği ve bol meyvesiyle ile bilinir (Ezg.7:5; Yşa.35:2).
18:21 “Dalgalanmak” olarak çevrilen İbranice sözcük, 18:26’da “zıplayıp oynamak” şeklinde yorumlanır. Halkın bir RAB’be bir Baal’a tapınması, denizin gelgit olayına benzetilir. Oysa RAB halkından tümüyle adanmış bir yürek ister.
18:22 Bkz. 11:4; 19:10,14; 20:13,28,35; 22:6,8; krş. 19:18; Rom.11:4.
18:24 Bkz. Mez.18:14; 29:3-9; 104:3.
18:26 sunağın çevresinde zıplayıp oynadılar Kendinden geçercesine dans etmek, dilekleri yerine getirmesi için ilahı harekete geçirmek niyetiyle yapılan putperest ibadetin bir parçasıydı.
18:28 kanlarını akıtıncaya dek İlahın dilekleri yerine getirmesi için kişinin kendini yaralaması, simgesel olarak kendini kurban olarak sunması anlamına gelen bir uygulamaydı. Bedeni yaralamak Kutsal Yasa’da yasaklanmıştır (Lev.19:28; Yas.14:1).
18:31 On iki taş aldı... Yakupoğulları oymaklarının sayısı kadardı Bu şekilde İlyas, siyasal yönden bölünmüş olan İsrailoğulları’nın RAB’be aynı antlaşmayla bağlı olduğuna dikkat çeker. Yakında yaşanacak olaylar sadece kuzeydeki on oymağı değil, tüm ulusu ilgilendirmektedir.
18:33 Sunağın alev alması için herhangi bir hileye başvurmadığını göstermiş oldu.
18:36 dua etti Baal’a tapınanlar bedenlerini yaralayıp yüksek sesle ve çılgınca “zıplayıp oynarken”, İlyas’ın sade ve samimi bi-çimde dua etmesine dikkat çekilir. Dua, halka,Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşmanın bozulmadığını hatırlatır.
18:40 Kişon Vadisi’ne Kişon Irmağı, Karmel Dağı’nın eteklerinden geçer. orada öldürdü Böylece Kutsal Yasa’nın gereği yerine getirildi (Yas.13:13-18; 17:2-5).
18:42 İlyas, antlaşmaya uymamanın getirdiği bu kuraklık lanetinin kaldırılması için dua eder (bkz. 8:35; 17:1’ e ait not; 2Ta.7:13-14).
18:46 Yizreel’e kadarAhav’ın önünde koştu Yaklaşık 25 km’lik bir mesafedir. Bu olay aslındaAhav için başka bir tövbe fırsatıydı ; kuraklığı kaldıran RAB, şimdi de peygambere 25 km boyunca koşmasını sağlayacak olağanüstü bir güç vermişti.
19:1 İzebel’e Ahav’ın, Fenike ilahı Baal’a tapan karısı (bkz. 16:31-32; 18:13 ve ilgili notlar).
19:3 can korkusuyla İbranicesi’nden, “bunu görünce” olarak da çevrilebilir. RAB Karmel Dağı’nda gerçekleştirdiği mucizeyle, yerin ve göğün Efendisi ve İsrail’in bereketlerinin kaynağı olduğunu açıkça sergilemişti. Buna rağmen İlyas, İsrail halkının isyan etmekte direndiğini görünce umutsuzluğa kapılıp kaçtı (krş. 19:10,14). Beer-Şeva Kenti’ne Yahuda Krallığı’nın en güneyindeki kent.
19:4 retem çalısının Gölgesinde oturulabilecek boyutlara ulaş abilen bir tür çöl çalısı.
19:8 Tanrı Dağı Horev’e Beer-Şeva’nın 400 km güneyindeki Sina Dağı’na verilen bir başka ad (bkz. Çık.3:1; 19:1-3).
19:11-17 rüzgarın... depremin... ateşin içinde de değildi... ince, yumuşak bir ses duyuldu Kutsal Kitap’ta anlatılan olaylar sırasında görülen rüzgar, deprem ve ateş, çoğu kez RAB’bin gelişinin yakın olduğunu bildirir (bkz. Çık.19:16-19; Mez.18:7-15; Hab.3:3-6) ve çoğunlukla yargı habercisidir. RAB İlyas’a oradaki varlığını bunlar aracılığıyla göstermek yerine yumuşak bir sesle hissettirir. İlyas’a, Her Şeye Egemen RAB olarak, halkı için gerekeni sessizce yapmakta olduğunu anlatmaktadır (İlyas’ın beklediği yargı zamanı henüz gelmemiştir, 19:18).
19:15-16 İlyas’ın, halkı için sürdürdüğü hizmeti devam ettirmesi için geldiği yere geri dönmesi gerekiyordu. Hazael’i... Yehu’yu... Elişa’yı... meshedeceksin Peygamber İlyas bu üç kişiyi, İsrail’de ilah Baal’la ilgili her şeyi yok etmeleri için RAB adına görevlendirecektir. Elişa’nın öldüğü tarihte (2Kr.13:24), Baalcılık İsrail’de resmen yasaklanmış olacaktır. Hazael’i Yoram, Yehu ve Yehoahaz’ın krallıkları sırasında İsrail için ciddi bir tehdit haline gelecek olan kişidir (bkz. 2Kr.8:28-29; 10:32-33; 12:17-18; 13:3,22). Yehu’yu Yehu önceAhav veAhav’ın oğlu Yoram’ın krallıklarında ordu komutanı olarak görev alacak, ardından İsrail Kralı olacaktır (2Kr.9:5-6). Elişa’yı Tıpkı Musa’nın görevinin Yeşu tarafından tamamlanması gibi, İlyas’ın görevini de Elişa devam ettirecektir.
19:21 Elişa böylelikle geçmişiyle olan bağlarını koparmış oldu.
20:1 Aram Kralı Ben-Hadat Bu bölümde aktarılan olayların İÖ 857’ de gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Bu yüzden burada söz edilen kral, Aram’ı İÖ yaklaşık 900-895 yıllarında yöneten Ben-Hadat’ın oğlu veya torunu olan II. Ben-Hadat’tır. otuz iki kralla II. Ben-Hadat’a bağlı boy önderleri veya kent kralları. Samiriye’nin Bkz. 16:24’e ait not.
20:4 Ahav, Ben-Hadat’ın talebine boyun eğdiğine göre,Aram ordusuna karşı zafer kazanma ihtimalini düşük görmüş olmalıdır. Kral Ahav, bu istekleri kabul ederek canını kurtaracak ve Samiriye’nin işgal edilip yağmalanmasına engel olacaktır.
20:9 ikincisini kabul edemeyeceğimi Ahav, sarayının Aram Kralı tarafından yağmalamasına göz yummaz.
20:13 benim RAB olduğumu anlayacaksın Ahav, kentin içine düştüğü bu zor durumda RAB’den yardım dilememesine rağmen RAB lütfuyla yapacaklarını açıklayıp kenti kurtarır.
20:15 İki yüz otuz iki kişiydiler... yedi bin kişiydiler Ordunun düşman ordusuna göre oldukça küçük olması, zaferin İsrail’in askeri üstünlüğü sayesinde değil, RAB’bin sayesinde kazanıldığını gösterir (krş. Hak.7:2).
20:22 KralAhav’ın asıl yapması ve düşünmesi gereken, Karmel Dağı’nda ve burada kazanılan zaferlerde gücünü esirgememiş olan Tanrı’ya tam bir güven duymaktı.
20:26 Afek Kenti’ne Afek Kenti, Celile Gölü’nün 5 km kadar doğusunda Yarmuk ve Şeria Irmağı’nın birleştiği yerin yakınında bulunmaktadır.
20:28 Tanrı adamı 13. ve 22. ayetlerde söz edilen peygamber.
20:32 KralAhav, Ben-Hadat yenilgiyi kabul ettiğini resmi olarak dile getirdiğinde İsrail’in düşmanı olan bu adama kendi krallığı nda yetkili olan biri gibi hitap etmemeliydi ; çünkü RAB Ben-Hadat’ı yenilgiye uğratarak cezalandırmayı uygun görmüştü (bkz. 20:22,28,41-42; krş. 1Sa.15. bölüm).
20:33 kendi savaş arabasına aldı Kralın yenilgiye uğratılan düşmana bu derece yakınlık göstermesi abartılı ve uygunsuzdu.
20:34 Babamın babandan almış olduğu Muhtemelen I. Ben-Hadat’ın, Ramot-Gilat’ın yanı sıra (bkz. 22:3) Baaşa’dan çok önceden almış olduğu bazı kentler (15:20). sen de Şam’da çarşılar kurabilirsin Şam ülkeler arası ticaret yolu üzerinde bulunan bir kent olduğundan dolayı teklif oldukça cazipti.
20:35 Peygamberlerden İsrail’in putperestlik ettiği bu dönemde peygamberler, birbirlerini ruhça gelişmek amacıyla bir araya gelirlerdi (bkz. 2Kr.2:3,5,7,15; 4:1,38; 5:22; 6:1; 9:1). Samuel, İlyas ve Elişa gibi peygamberler bu topluluklarla yakın ilişki içindeydiler ve onlara ruhsal önderlik yapmaktaydılar.
20:42 Ahav, bir kral olarak günah işlediği için ceza sadece ona değil, krallık ettiği halka da verilir. Ahav, Aramlılar’la yapılan savaşta ölecek (22:29-39) ve İsrail halkı, Yehu ve Yehoahaz’ın krallıkları döneminde Aramlılar tarafından zulüm görecektir (2Kr. 10:32; 13:3).
21:1 Ahav’ın sarayının yanında Ahav, Samiriye’deki sarayına ek olarak Yizreel’de de bir saray yaptırmıştı (bkz. 18:45; 2Kr.9:30).
21:2 Bağını bana ver Ahav, İsrail krallarının yetkisi RAB’bin halkıyla yaptığı antlaşmada sınırlandırıldığı için Kenan krallarının yaptığı gibi özel mülke el koyamıyordu (bkz. Yas.17:14-20; 1Sa.10:25; ayrıca bkz. 1Sa.8:9-17).
21:3 Navot’un kendi toprağını vermeyi reddetmesi, toprağın aslında RAB’be ait olduğuna ve RAB’bin bu toprakları her İsrailli aileye kalıcı bir miras olarak emanet ettiğine olan inancından kaynaklanıyordu.
21:7 İsrail’e böyle mi krallık yapıyorsun? İzebel, Fenike ve Kenan krallarının, kişisel çıkarları uğruna güç kullanmakta bir an bile tereddüt etmemesine alışkındı (krş. 1Sa.12:3-4).
21:9 Oruç ilan edip İzebel, Navot’u, halkın cezalandırılmasına yol açacak bir günah işlemiş gibi göstermeyi amaçlıyordu (krş. Hak.20:26; 1Sa.7:5-6; 2Ta.20:2-4). Kutsal Yasa’ya göre, böyle kişilerin topluluk dışı edilmesi gerekirdi.
21:10 Tanrı’ya ve krala sövdü Kutsal Yasa’da bunun cezası taşlanarak öldürülmekti (Lev.24:15-16). iki yalancı tanık Kutsal Yasa’da, bir kişinin ölüm cezasına karar verebilmek için iki tanığın gerekliliği buyrulmuştu (Say.35:30; Yas.17:6; 19:15).
21:13 kentin dışına Kutsal Yasa’da böyle buyrulmuştu (Lev.24:14; Say.15:35-36). Navot, toprak üzerinde hak iddia edecek hiçbir mirasçısı kalmaması için oğullarıyla birlikte kendi toprağında taşlandı (krş. 21:19 ile 2Kr.9:21,26).
21:19 Bildirilen bu ceza, Ahav’ın sonradan tövbe etmesi nedeniyle (21:29), oğlu Yoram’ın cesedi Navot’un toprağına atılana kadar ertelenmiş oldu (2Kr.9:25-26). Ancak Ahav’ın kendisi, RAB’bin bildirdiği gibi, Ramot-Gilat’ta yapılan bir savaşta ölecek (22:29-37), cesedi Samiriye’ye getirilecek ve köpekler onun savaş arabasından akan kanını yalayacaktır (22:38).
21:21 Bkz. 14:10’a ait not.
21:27 giysilerini yırttı Kişisel ya da ulusal bir felaket karşısında duyulan acı, korku ya da tövbenin yaygın bir ifadesiydi (Say.14:6; Yşu.7:6; Hak.11:35; 2Sa.1:2; 3:31).
21:29 oğlunun zamanında Ceza ertelenmiş, ancak iptal edilmemiştir (bkz. 21:19’ a ait not).
22:1 Üç yıl Asur Kralı III. Salmanasar’ın (İÖ 859-824) kayıtlarında, İsrailli Ahav ile Şamlı Hadat-Ezer’in de (Ben-Hadat) aralarında bulunduğu on iki kraldan oluşan bir ittifakın, İÖ 853’ te,Asi Irmağı kıyısındaki Karkar’daAsurlular’la savaştığından söz edilir.
22:2 Yahuda Kralı Yehoşafat, İsrail Kralı’nı görmeye gitti Muhtemelen,Asur’a karşı yapılan batı ittifakının başarısını kutlamak üzere (bkz. 2Ta.18:2).
22:3 Ramot-Gilat’ın Şeria geçidinde, Yarmuk Irmağı yakınlarında, Musa’nın zamanından beri bilinen bir İsrail kenti (bkz. 4:13; Yas.4:43; Yşu.20:8). bize ait İsrailliler, birkaç yıl önce Ben-Hadat ile yaptıkları antlaşmaya dayanarak Ramot-Gilat üzerinde hak iddia eder (bkz. 20:34); anlaşılan Ben-Hadat verdiği sözü tutmamıştır.
22:4 Yehoşafat’a... sordu Kral Ahav, Asurlular’a karşı Aramlılar’la ittifak yapmış olmasına rağmen, Asur kendileri için eskisi kadar tehdit oluşturmadığından, Ramot-Gilat’ı Aramlılar’dan almak için yakaladığı fırsatı değerlendirmek istiyordu. Beni kendin, halkımı halkın, atlarımı atların say Bu ittifakla Yehoşafat, babası Asa’nın İsrail Kralı Baaşa’ya karşı Aramlılar’la ittifak yapma geleneğine uymamış oldu (bkz. 15:17-23).Ahav’la birlik olduğu ve RAB’bin isteğine karşı geldiği için Peygamber Yehu tarafından uyarıldı (2Ta.19:2).
22:6 dört yüz kadar peygamberi Beytel’deki putperestliğe karışmış bu sahte peygamberler (bkz. 12:28-29’a ait notlar), kralı hoşnut edecek sözler söylüyordu (bkz. Amo.7:10-13).
22:7 RAB’bin başka peygamberi yok mu? Yehoşafat, bu dört yüz peygamberin güvenilir olmadığını anladı (bkz. Hez.13:2-3).
22:8 hiç iyi peygamberlik etmez Ahav, bir peygamberin güvenilirliğini, bildirisinin kendini hoşnut etmesine bağlı olarak değerlendiriyordu (bkz. 18:17; 21:20).
22:11 Sidkiya Dört yüz peygamberin sözcüsü.
22:15-16 Mikaya, burada alaycı şekilde dört yüz sahte peygamberi taklit etmektedir (bkz. 22:12). Mikaya’nın ciddiyetsizliği, Ahav’ın hemen fark edeceği ölçüdedir.
22:23 RAB bütün bu peygamberlerin ağzına aldatıcı bir ruh koydu Bazı yorumculara göre aldatıcı ruh, Şeytan’ın kendisi ya da bir cin aracılığıyla konuşan Şeytan’ın temsilcisidir. Bazıları ise bu sözlerin, dört yüz peygamberin gerçeğe uymayı reddederek kendilerini kandırmalarını ifade ettiğini savunur (bkz. Yer.14:14; 23:16,26; Hez.13:2-3,17; ayrıca bkz. 2Sa.24:1’ e ait not).
22:25 Gizlenmek için bir iç odaya Krş. 20:30.
22:31 İsrail Kralı dışında Savaşta önderlik eden kişi öldürüldüğünde ya da ele geçirildiğinde ordusu genellikle dağılırdı (krş. 22:35-36).
22:35 akşamleyin öldü Mikaya’nın peygamberliği yerine gelmiş oldu ( 22:17,28).
22:38 RAB’bin sözü uyarınca İlyas’ın, Ahav’ın ölümü ile ilgili peygamberliğinin bir kısmı gerçekleşmiş oldu (bkz. 21:19’a ait not).
22:39 yaptırdığı fildişi süslemeli saray Ahav’ın bu yapılarda fildişi kullanması, krallığı döneminde ülkesinin ulaştığı zenginliğin göstergesidir. İsrail krallarının tarihinde Bkz. 14:19’a ait not.
22:41 Yehoşafat, İÖ 870’ te babasıAsa’nın vekili iken, İÖ 869’ da tek başına kral olarak görevine başladı.
22:42 yirmi beş yıl İÖ 872-848.
22:47 Edom’un, Yahudalılar’ın hâkimiyeti altında olduğu anlaşı lmaktadır (bkz. 2Sa.8:14; 2Kr.8:20).
22:48 Esyon-Gever’de parçalandı Bkz. 2Ta.20:35-37. RAB Yahuda Kralı Yahoşafat’ı, İsrail KralıAhazya ile antlaşma yaptığı için bu şekilde cezalandırır, çünkü böyle bir antlaşma yapmak RAB’bin antlaşmasını ihlal etmek anlamındadır. O dönemde yabancı uluslar gibi yaşayan Yahudalılar’ın yaptığı ekonomik ve askeri antlaşmalar Yahuda’yı güçlendireceğine zayıflatır ; ulus, günahlarından ötürü RAB’bin gazabına uğramıştır.
22:50 Yerine oğlu Yehoram kral oldu Bkz. Yehoram’ın krallık dönemi, 2Kr.8:16-24; 2Ta.21. bölüm.
22:51 Yehoşafat’ın krallığının on yedinci yılında İÖ 853’ te.
1:1 Burada özellikle vurgulanmak istenen nokta, Kutsal Kitap boyunca işlenen bir ilkedir: İsrail ve Yahuda Krallığı, RAB’bin antlaşmasına bağlı kaldıkları sürece öbür uluslardan daha güçlü olacak, itaatsizlik ettikleri sürece de RAB tarafından öbür uluslar aracılığıyla cezalandırılıp terbiye edilecektir. ölümünden sonra Bkz. 1Kr.22:37. Moavlılar... ayaklandı Moav toprakları Kral Davut tarafından fethedilmişti (bkz. 2Sa.8:2), ancak krallık bölündükten sonra Moav üzerindeki hâkimiyet muhtemelen İsrail Krallığı’na geçti.
1:2 Baalzevuv Baalzevuv, muhtemelen, sinekler tarafından taşı nan hastalıkları getirdiğine inanılan fırtına ilahının adıdır. Kenan metinlerinde sıkça rastlanan Baalzevul sözcüğünden türediği tahmin edilir. Baalzevul, Yeni Antlaşma’da Şeytan’ın adlarından biri olarak tanımlanır (Mat.10:25; 12:24; Mar.3:22; Luk.11:15). Ekron Beş büyük Filist kentinin en kuzeyde olanı (bkz. Yşu.13:3; 1Sa.5:10 ve ilgili not). iyileşip iyileşmeyeceğini Ahazya’nın, bu yaranın ölümcül olup olmadığını öğrenmek için RAB’be başvurmak yerine Baal’a yönelmesi, yüz kişiyle birlikte kendi ölümüne neden olacaktır (bkz. 1:9-16; Yas.18:9-22).
1:3 RAB’bin meleği Bkz. 1Kr.19:7; ayrıca bkz. Yar.16:7’ye ait not. Tişbeli İlyas’a Bkz. 1Kr.17:1’e ait not.
1:4 kesinlikle öleceksin! Bkz. 1:16.
1:8 tüylü bir giysi İlyas’ın cübbesi (1Kr.19:19), muhtemelen koyun veya deve tüyündendi. Giysisi, o dönemin zenginlerinin ve üst sınıftan olanların lükse düşkünlüğünü kınamak amacını ta-şı yordu (krş. Mat.11:7-8; Luk.7:24-2 5). O Tişbeli İlyas’tır Ahazya, babası Ahav’ı alt eden bu peygamberi tanıyordu.
1:9-12 Burada, İlyas’ın iki sözcük oyunuyla RAB’bin yargısını bildirdiği görülür: “adam” ile “ateş” sözcükleri, İbranice’de ses bakımından birbirlerine çok benzer; ayrıca “inmek” ve “yağmak” fiilleri İbranice’de aynıdır. İlyas böylelikle, komutanın “peygamberin inmesini” istemesinin, peygamberin “ateşin yağması”nı sağlaması olduğunu ima eder.
1:9 Halk, putperestliğin etkisiyle, bir lanetin bozulması için lanet okuyan kişinin ya sözünü geri alması ya da (lanetin de onunla birlikte yok olacağı kanısıyla) ölmesi gerektiğine inanıyordu. Ey Tanrı adamı, kral aşağı inmeni istiyor Bkz. 1:9-12’ye ait not. Kral Ahazya, Peygamber İlyas’ı kendi yetkisi altına almaya çalışıyordu. Oysa Kutsal Yasa’ya göre, kralın eylemlerinin her zaman RAB’bin peygamberler aracılığıyla bildirdiği sözlerin yetkisi ve denetimi altında olması gerekiyordu (bkz. 1Sa.10:25 ve 12:23’e ait notlar).
1:10 göklerden ateş yağdı... yakıp yok etti Bu olay bir kere daha (bkz. 1Kr.18:38-39), İlyas’ın RAB’bin peygamberi olup saygıyı hak ettiğini ve doğanın hâkiminin RAB olduğunu kanıtlar. İlyas ile Musa’nın benzer özellikleri olduğu da burada göze çarpar (krş. Say.16:35).
1:13 İlyas’ın önünde diz çöktü İlyas hak ettiği saygıyı Ahazya’dan değil, komutandan görür.
1:15 RAB’bin meleği, İlyas’a... dedi Bkz. 1:3’ e ait not.
1:17 RAB’bin... söylediği söz uyarınca... öldü Kral Ahazya, İsrail’in Tanrısı’na sırt çevirip Baal’a güvendiği için cezalandırılır. Böylece, hem RAB’bin sözünün güvenilir olduğu hem de O’nun sözünü bozmaya kimsenin gücünün yetmeyeceği gösterilmiş olur. Yoram Ahazya’nın kardeşi (bkz. 3:1; 1Kr.22:51). Yehoşafat oğlu Yehoram’ın krallığının ikinci yılında Yehoram, İÖ 853’ ten İÖ 848’ e kadar babası Yehoşafat’la birlikte krallık yapmıştır (bkz. 8:16’ya ait not). Söz konusu yıl, babasıyla ortak yönetimde bulunduğu ikinci yılıdır. Bu yüzden Yehoşafat’ın krallığının on sekizinci yılı (3:1), oğlu Yehoram’ın ikinci yılına karşılık gelir (İÖ 852).
1:18 İsrail krallarının tarihinde Bkz. 1Kr.14:19’a ait not.
2:1 Gilgal’dan Muhtemelen Şeria Vadisi’ndeki değil ( 2:2; krş. 4:38), Beytel’in 13 km kuzeyinde bulunan Gilgal Kenti’dir.
2:3 peygamberler topluluğu Bkz. 1Kr.20:35’e ait not. Topluluk, İlyas ve Elişa’nın zamanında, Beytel, Eriha ( 1:5) ve Gilgal’da (4:38) konaklamıştır. İlyas, Tanrı’nın yönlendirişiyle bu topluluklarla son kez bir araya gelmek için Gilgal ( 1:1), Beytel ( 1:2) ve Eriha’ya ( 1:4) gider.
2:8 İlyas cübbesini dürüp sulara vurunca İlyas’ın cübbesiyle yaptığı bu hareket, Musa’nın değneğini denize vurmasına benzer (bkz. Çık.14:16,21,26).
2:9 iki pay miras alayım Kutsal Yasa’ya göre, ilk doğan çocuk iki pay miras alırdı (bkz. Yas.21:17 ve ilgili not). Elişa, İlyas’ın hizmetini aynen onun gibi sürdürmek istediğini vurgulamak amacıyla miras yasasıyla ilgili bu terimi kullanır. Elişa bu isteğini alçakgönüllülükle belirtmiştir, çünkü bu hizmetin Tanrı’nın Ruhu olmaksızın gerçekleştirilemeyeceğinin farkındadır.
2:11-12 İlyas da Hanok gibi, ölmeden bedensel olarak göğe alınır (Yar.5:24). O dönemde ordunun en güçlü unsuru olan atlı arabalar, İlyas’ın Baal’la ve Baal’a tapınmayla yürüttüğü savaşı betimler. Baba baba Bkz. 13:14. Elişa, İlyas’a kendisine hocalık yaptığı için böyle hitap eder (bkz. 1Kr.11:16).
2:13 düşen cübbeyi alıp geri döndü Bkz. 2:8’ e ait not. Elişa’nın İlyas’ın cübbesini alması, İlyas’ın yerini aldığını simgeler (bkz. 1Kr.19:19).
2:14 Bkz. 2:8. RAB ırmağı ikiye ayırarak, Elişa’nın, İlyas’ın hizmetini sürdürmesini onayladığını ve Elişa’yı da İlyas gibi güçlendireceğini gösterdi. Elişa’nın elindeki cübbe, tıpkı Musa’nın elindeki değnek gibi, RAB’bin gücünün sembolüydü; kendi başı na bir güce sahip değildi. Elişa, tıpkı Yeşu’nun Musa’nın ölümünün ardından Şeria Irmağı’ndan geçmesi gibi, İlyas’ın göğe alınışının ardından Şeria Irmağı’ndan geçer (Yşu.3. bölüm).
2:15 önünde yere kapandılar Elişa’nın, İlyas’ın yerini aldığını kabul ettiklerini gösterir.
2:19 kentin Eriha’nın (bkz. 2:18). suyu kötü, toprağı da verimsiz Erihalılar, RAB’bin antlaşmasına aykırı davranmanın getirdiği laneti yaşıyorlardı (krş. Yas.21:1-4, 15-18 ile Çık.23:25-26; Lev.26:9; bkz. 1Kr.16:34; Yşu.6:26).
2:20 Yeni bir kabın Bkz. Lev.1:3,10; Say.19:2; Yas.21:3; 1Sa. 6:7. tuz koyup Elişa, koruyucu özelliğe sahip olan tuzu, RAB’bin antlaşmasının gereklerine bağlı kalacağını simgelemek amacıyla kullanmıştır (bkz. Say.18:19’a ait not; ayrıca bkz. 2Ta.13:5).
2:21 Bu suyu paklıyorum Suyun tuzla temizlenmesi RAB’bin bir mucizesidir. RAB, bir kere daha Elişa’nın hizmetini onaylamış ve Baal’ın gerçek bir ilah olmadığını halka kanıtlamıştır.
2:23 defol... kel kafalı Bkz. 2Sa.14:26’ya ait not.
2:24 RAB’bin adıyla onları lanetledi RAB’bin sözcüsünün küçümsenmesi, bizzat RAB’bin küçümsenmesi demektir. Elişa, Lev.26:21-22’dekine benzer bir lanet okur ve sonucu RAB’be bırakır. Kırk iki kişinin orada bulunması, bunun sıradan bir şaka veya çocuksu bir eğlence değil, bir isyanın göstergesi olduğunun işaretidir.
3:1 Yoram Bkz. 1:17’ye ait not. on iki yıl İÖ 852-841.
3:2 annesiyle babası İzebel (bkz. 1Kr.18:4; 19:1-2; 21:7-15) ile Ahav (bkz. 1Kr.16:30-34’e ait notlar). babasının yaptırdığı Baal’ı simgeleyen dikili taşı Ahav’ın İzebel için Samiriye’de yaptırdığı tapınağa (bkz. 1Kr.16:32-33) konulan taştan yapılmış eril puttan (bkz. 1Kr.14:23’e ait not) söz ediliyor.
3:3 Yarovam’ın... günahlara Bkz. 1Kr.14:16.
3:4 Moav Kralı Meşa Moav Taşı’ndan anlaşıldığı kadarıyla (İÖ 840-820 tarihlerine aittir), Lut Gölü’nün doğusunda yer alan Moav, Omri’nin krallığından beri (yaklaşık İÖ 880) İsrail’e bağlıydı. Koyun yetiştiricisi olan Moav Kralı Meşa, İsrail kralına yıllık haracını kuzu ve yünle öderdi.
3:5 Ahav’ın ölümü Meşa için İsrail’den ve bu ağır ekonomik yükten kurtulma fırsatı yarattı.
3:7 benimle birlikte Moavlılar’a karşı savaşır mısın? Yoram Moav’a arkadan saldırmak niyetindeydi ( 3:8) ve bu tasarısını gerçekleştirmek için ordusunu Yahuda topraklarından geçirmesi gerekiyordu. Beni kendin, halkımı halkın, atlarımı atların say Bkz. 1Kr.22:4. Yahuda Kralı Yehoşafat, İsrail kralları Ahav (bkz. 2Ta.18:1; 19:1-2) ve Ahazya’yla (2Ta.20:35-37) ittifak yaptığı için RAB’bin peygamberleri tarafından uyarıldığı halde, güçlenmekte olan Moav’dan korkup (bkz. 2Ta.20. bölüm) önceki krallara göre daha iyi biri olduğunu düşündüğü Yoram’la anlaşmayı kabul etti (bkz. 3:2).
3:8 Edom kırlarından Böylece Moav’ın kuzey sınırındaki güçlü kalenin etrafından dolanarak, Şam’dakiAramlılar’ın arkadan gelecek olası bir saldırısını önleyeceklerdi.
3:9 Edom kralları Yehoşafat tarafından atanmış valiler (bkz. 8:20; 1Kr.22:47).
3:11 Burada RAB’bin peygamberi yok mu? Bkz. 1Kr.22:7. İlyas’ın ellerine o su dökerdi Elişa’nın İlyas’ın yardımcısı olduğunu ifade eder.
3:16-19,24 İsrail ordusu, Moav tepeleri (doğuda) ile Yahuda tepeleri (batıda) arasında, Lut Gölü’nün hemen güneyinde kalan geniş vadide (Arava’da) kamp kurdu. RAB’bin sözüne itaat ederek hendek kazan İsrailliler, RAB’bin vaat ettiği gibi hem susuzluktan kurtuldular (3:9) hem de düşmanları karşısında zafer kazandılar.
3:20 sununun sunulduğu saatte Bkz. Çık.29:38-39; Say.28:3-4.
3:23 Krallar... birbirlerini öldürmüş olsalar gerek Moavlılar’ın, yıllardır birbirine düşman olan krallar arasında bir iç çatışma yaş anmış olmasından şüphelenmeleri doğaldı.
3:25 Kîr-Hereset Lut Gölü’nün yaklaşık 20 km doğusunda,Arnon Irmağı’nın 24 km güneyinde bulunan, günümüzde Kerak adıyla bilinen kent olduğu tahmin edilen Moav’ın başkenti (bkz. Yşa.16:7,11; Yer.48:31,36).
3:27 yakmalık sunu olarak sundu Moav ilahı Kemoş’a (bkz. Say.21:29; 1Kr.11:7; Yer. 7:31; 48:46).
4:1 peygamber topluluğundan Bkz. 2:3; 1Kr.20:35’e ait notlar. RAB’be tapınırdı İbranice’den birebir çevirisi: “RAB’den korkardı”. iki oğlumu benden alıp köle olarak Kutsal Yasa’da, kişinin borcunu köle olarak çalışarak ödemesine izin veriliyordu (Çık.21:1-2; Lev.25:39-41; Yas.15:1-11). Kölelik süresinin sınırlandırılması ve kölelere işçilerle eşit düzeyde davranılmasıyla ilgili Kutsal Yasa hükümlerine rağmen, bu uygulama kötüye kullanılıyordu (bkz. Neh.5:5,8; Amo.2:6; 8:6).
4:4 Kapıyı üzerinize kapayın Gerçekleşmek üzere olan mucize halka yönelik bir belirti veya bildiri verme amacını taşımıyordu. Tanrı, bu dul kadına merhametini ve lütfunu gösterecekti (krş. Mez.68:5).
4:9 kutsal bir Tanrı adamı Bkz. 1Kr.17:24’ e ait not.
4:10 Dama çıkan merdiven evin dışında bulunurdu.
4:12 Uşağı Terimin İbranicesi’nde, kişinin yaşının genç olduğu iması vardır. Genç Gehazi, Elişa’nın denetiminde eğitiliyor ve Elişa’ya hizmet ediyordu.
4:14 Soyunu sürdürecek kimse olmadığı için sahip olduğu mal mülke başkaları el koyacaktı.Ayrıca bu genç kadının, dul kalması durumunda ve yaşlılığında kendisine bakacak kimsesi olmayacaktı (bkz. 8:1-6).
4:16 Sen ki bir Tanrı adamısın, lütfen kuluna yalan söyleme! Kadının yanıtı, Elişa’nın sözlerine güvenmemekten ziyade, bir oğul için içten içe duyduğu arzunun hayalkırıklığına dönüşme korkusundan kaynaklanır.
4:21-26 Kadının, çocuğunun ölümünü Elişa’dan başkasının bilmemesi için gösterdiği çaba dikkat çekicidir.
4:29 değneğimi çocuğun yüzüne tut Elişa değneğin Tanrı’nın gücünün bir simgesi olduğunun farkındaydı (bkz. 2:8’e ait not; krş. Çık.14:16; Elç.19:12).
4:30 senden ayrılmayacağım Kadın, Gehazi’nin başaracağına ikna olmadığından, Şunem’e kadar Elişa’nın eşlik etmesi için ısrar etmektedir.
4:34 çocuğun üzerine kapandı Aynı İlyas’ın yaptığı gibi (1Kr.17:17-24).
4:38 Gilgal’a Bkz. 2:1’e ait not.
4:41 un Çorbayı yenilir hale getiren un değildi ; bu yine RAB’bin bir mucizesiydi. RAB, antlaşmasına sadık kalanların ihtiyaçlarını karşılamaya devam ediyordu.
4:42 ilk biçilen arpadan İsrail Krallığı’nda yaşayan Tanrı’ya sadık kişiler, ilk ürünün sunusunu (bkz. Lev.2:14; 23:15-17; Yas.18:3-5), Beytel ve Dan’daki tanrıtanımaz kâhinler yerine (bkz. 1Kr.12:28-31) Elişa ve beraberindekilere, muhtemelen gıda ihtiyaçlarını karşılamak üzere sunar (bkz. 4:23’ e ait not). Bu şekilde RAB’bin gerçek temsilcisi olarak tanrıtanımaz kral ve kâ-hinleri değil, Elişa’yı kabul ettiklerini göstermiş olurlar.
4:43 RAB diyor ki Krş. 4:41; 2:20; Mar.6:35-43.
5:1 Aram Kralı’nın Muhtemelen II. Ben-Hadat’ın (bkz. 1Kr.20:1’e ait not). RAB... Aramlılar’ı zafere ulaştırmıştı İÖ 853 Karkar Savaşı’nın ardından, muhtemelen Aramlılar’ın Asurlular’a karşı kazandığı belgelenmemiş bir savaştan söz edilmektedir (bkz. 1Kr.22:1’e ait not).
5:2 Aramlılar düzenledikleri akınlar Aramlılar’la barış antlaşması yapılmasına karşın (bkz. 1Kr.20:34) Ramot-Gilat’ı ele geçirmek için girilen ve Ahav’ın ölümüyle sonuçlanan savaşın ardından (bkz. 1Kr.22:4’e ait not; ayrıca bkz. 1Kr.22:35), iki ülke arasında küçük çapta sınır çatışmaları sürmeye devam etti.
5:3 Samiriye’deki peygamberin Elişa’nın (bkz. 5:9; 6:32).
5:5 Gümüşün ağırlığı yaklaşık 345 kg, altının ağırlığı yaklaşık 70 kg’dı. İsrail Kralı’na Yoram’a (bkz. 1:17; 3:1; 9:24).
5:6 Onu deri hastalığından kurtarmanı dilerim Ben-Hadat, kızın sözünü ettiği peygamberin, kralın yetkisi altında olduğunu ve değerli armağanlar karşılığında hizmetinin satın alınabileceğini düşünüyordu.
5:10 Şeria Irmağı’nda yedi kez yıkan Bu buyruğun amacı, Naaman’a, RAB’bin peygamberinin sözüne itaat ederse RAB’bin gücüyle iyileşebileceğini göstermekti.
5:12 Avana ve Farpar Grekler, Avana Irmağı’na (bugünkü Barada),Altın Irmak adını verir; bu ırmak,Anti Lübnan dağlarından doğar, Şam Kenti içinden geçer. Farpar Irmağı, doğuda Hermon Dağı’ndan doğup Şam’ın tam güneyine doğru akar.
5:14 Bkz. 1:15 ve ilgili not. İtaat ettiği için RAB’bin lütfuna eren Naaman, itaatsizlik eden İsrailliler için bir örnekti. İsrail halkı antlaşmaya sadık kalmadığında, RAB, sözüne itaat edecek başka halklardan insanlar bulacağını göstermiştir (bkz. 1Kr.17:9-24’e ait notlar; ayrıca bkz. Mat.8:10-12; Luk.4:27).
5:15 Naaman’ın itirafı, hem Baal’a hem de RAB’be tapınan, tek ilahın RAB olup olmadığı konusunda bocalayan (bkz. 1Kr.1 8:21’ e ait not) İsrailliler’i utandıracak niteliktedir.
5:16 hiçbir şey alamam Bkz. Mat.10:8.
5:17 iki katır yükü toprak almama izin ver O çağda yaygın bir inanca göre, bir ilaha yalnızca ona bağlı olan ülke toprağı üzerinde tapınılabilirdi; çünkü ilahlar çoğunlukla yerel halklara ait yerel ilahlardı. Naaman bu nedenle, Şam’da RAB’be tapınacak bir yer yapmak amacıyla gittiği yere İsrail toprağı götürmek istemiş olmalıdır.
5:18 Rimmon Fırtına ve savaş ilahı olarak bilinir. Kenan ve Fenike’de “Baal” adıyla tanınıyordu.
5:22-26 Gehazi bu hareketiyle, Tanrı’nın Naaman’a gösterdiği lütfu küçümsemiş ve Elişa’nın hizmetini para karşılığı iş yapan sahte peygamberlerinki ile bir tutmuştur.
5:27 sonsuza dek senin ve soyunun üzerinde Bkz. Çık.20:5 ve ilgili not; ayrıca bkz. Yşu.7:24’e ait not.
6:1 peygamber topluluğu Bkz. 2:3’ e ait not.
6:2 kendimize ev yapalım İbranice’de bu yer için kullanılan terim, bir tür toplantı salonunu çağrıştırır. 4:1-7’ den de anlaşıldığı üzere, peygamberler topluluğu üyelerinin her birinin kendi evleri vardı (bkz. 1Sa.19:18’e ait not).
6:5 Onu ödünç almıştım Bu oldukça pahalı olan aleti ödünç alan kişi kaybederse, bedelini geri ödeyene kadar ödünç aldığı kişi için köle olarak çalışmak zorunda kalırdı.
6:6 Elişa bir dal kesip oraya atınca, balta demiri su yüzüne çıktı Krş. 4:41. Bu mucize, (1) Tanrı’nın sıkıntı içindekilere duyduğu merhametinin görülmesini; (2) Tanrı’nın kudretinin peygamberler aracılığıyla sergilenmesini; (3) Elişa’nın yetkisinin onaylandığını gösterdi ve çevresindeki genç peygamberlerin imanda güçlenmesini sağladı.
6:8 Aram Kralı Bkz. 5:1’e ait not. İsrail’le savaş halindeydi Muhtemelen topyekun bir savaştan ziyade, Aram Kralı’nın talan ve yağma amacıyla İsrail kentleri üzerine akıncılar göndermesi söz konusudur (6:23).
6:9 Tanrı adamı Elişa (bkz. 6:10,12). İsrail Kralı’na Muhtemelen Yoram’a (bkz. 1:17; 3:1; 9:24).
6:13 Dotan’da Kraliyet saraylarının yer aldığı Yizreel ile Samiriye’nin arasında, bir tepe üzerindedir (bkz. 1:2; 3:1; 8:29; 9:15; 10:1; 1Kr.21:1).
6:16 bizim yandaşlarımız onlarınkinden daha çok Bkz. 2Ta.32:7-8; Mez.34:7; 1Yu.4:4.
6:17 Bkz. Yar.32:1-2; Mez.34:7; 91:11-12; Mat.18:10; 26:53.
6:22-23 RAB’bin amacı Aramlılar’a, İsrailliler’e ve onların krallarına, İsrail’in ulusal güvenliğinin gerçekte askeri güçlere veya tasarılara değil, RAB’be bağlı olduğunu göstermekti.
6:24 Ben-Hadat Samiriye’yi daha önce de kuşatma altına almıştı (bkz. 1Kr.20:1’e ait not). Bu seferki kuşatmanın İÖ 850’ de gerçekleştiği tahmin ediliyor.
6:25 eşek kellesinin Samiriye’de görülen büyük kıtlıktan ötürü, dinsel açıdan kirlilikle ilgili yasalar göz ardı ediliyordu (bkz. Lev.11:2-7; Yas.14:4-8) ; eşeğin en yenilmeyecek kısmına bile yüksek fiyatlar biçilmeye başlanmıştı. güvercin gübresi İbranice’den “keçiboynuzu tohumu” diye de çevrilebilir.
6:28 yarın da benim oğlumu yeriz Kralın ve halkın günahları o kadar büyüktü ki Lev.26:29 ve Yas.28:53,57’de söz edilen lanetler birer birer yerine geliyordu.
6:30 Kral bunu, günahları için duyduğu pişmanlıktan ötürü veya bir tövbe ifadesi olarak değil, Elişa ve RAB’be karşı hiddetlendiği için yapmıştır (bkz. 6:31). çul Bkz. Yar.37:34’e ait not.
6:31 Yoram, kentin bu durumundan Elişa’yı sorumlu tutar (krş. 1Kr.18:10,16-17;21:20). Tanrı bana aynısını, hatta daha kötüsünü yapsın Bkz. 1Sa.3:17’ye ait not.
7:1 bir sea ince un... birer şekele satılacak Bu oranlar, normal fiyatın iki katı kadardı, ancak normalde kıtlığın yol açacağı fahiş fiyat artışıyla kıyaslanamayacak kadar iyiydi.
7:3 Kent kapısının girişinde Kutsal Yasa’ya göre, deri hastalığı olan kişilerin halktan tecrit edilmeleri gerekiyordu (Lev.13:46; Say.5:2-3).
7:6 Rab Aram ordugahında... seslerin duyulmasını Bkz. 2Sa.5:24. Hitit... krallarını Hitit Krallığı’nın yaklaşık İÖ 1200’ de çöküşünden sonra, Kuzey Aram’da ortaya çıkan ve Hitit hanedanları tarafından yönetilen küçük kent devletlerinin kralları.
7:12 Aramlılar’ın ne tasarladığını Yoram imansızlık ederek, deri hastalığı olan adamların getirdiği haberi Elişa’nın peygamberlik sözlerinin kanıtı olarak görmek yerine (7:1), Aramlılar’ın savaş taktiklerinin bir parçası olarak değerlendirir.
7:16-20 Elişa’nın peygamberlik sözlerinin güvenilirliği tekrar tekrar vurgulanıyor. Elişa’nın bildirdiklerinin gerçekleşmesi, İsrail’in düşmanlarından kurtuluşunun Tanrı’nın karşılıksız armağanı olduğunu ve Tanrı’nın sözünü reddetmenin sonucunda gelecek gazabı hatırlatır.
8:1 RAB... bir kıtlık göndermeye karar verdi Bu kıtlık, İsrail Krallığı halkının günahları yüzünden başlarına gelen bir lanetti (bkz. 2:19’a ait not).
8:3 Evini, tarlasını geri almak için Kadının Filist’e gitmesinden sonra tarlası ya birileri tarafından işgal edilmişti ya da kralın mülkiyetine geçmişti.
8:4 Bana Elişa’nın yaptığı bütün mucizeleri anlat Kralın Elişa’nın yaptıklarından haberdar olmaması, bu olayın Elişa’yla defalarca karşılaşmış olan Yoram’ın krallığı döneminde değil (bkz. 3:13-14; 5:7-10; 6:10-7:20), Yehu’nun krallığının ilk yıllarında gerçekleştiğine işaret eder.
8:6 Bu kadına her şeyini... geri verin Dul kadın ve oğlu, RAB’bin peygamberleri aracılığıyla bildirdiği sözlere itaat edenlerin berekete kavuşacağının canlı örnekleriydi.
8:7 Elişa Şam’a gitti Tahminen İÖ 843’te. Elişa’nın, ilk olarak İlyas’a Horev Dağı’nda verilen üç görevden ilkini yerine getirmesinin vakti gelmiştir (bkz. 1Kr.19:15-16’ya ait notlar).
8:9 Şam’ın... armağanı Şam, Mısır, Asya İli ve Mezopotamya arasındaki ticaretin merkezi konumundaydı. Ben-Hadat, cömert bir armağanın Elişa’nın bildirisini etkileyeceğini düşünmüştü (krş. 1:2; 5:5).
8:10 Kesinlikle iyileşeceksin... kesinlikle öleceğini Ben-Hadat’ın ölümü yakalandığı hastalıktan değil, Hazael’in elinden olacaktı (8:14-15).
8:12 İsrail halkına yapacağın kötülükleri Bkz. 9:14-16; 10:32; 12:17-18; 13:3,22. gebe kadınlarının karınlarını deşeceksin Bu zalimliğin amacı, yenilgiye uğrayan halkın yıllar sonra ülkeyi geri almak üzere ayaklanacak erkek çocukların doğmasını önlemekti. O çağda, zafer kazanan savaşçılar bunun gibi vahşi katliamlar yapardı (bkz. 15:16; Hoş.13:16; Amo.1:13).
8:13 Bir köpekten farksız olan bu kulun, bütün bu işleri nasıl yapabilir? Bkz. 2Sa.9:8 ve ilgili not. seninAram Kralı olacağını Elişa’nın peygamberliği, Hazael’in Ben-Hadat’ın doğal vârisi olmadığını akla getirir.
8:15 yerine Hazael geçti Hazael, yaklaşık olarak İÖ 841-801 yıllarında Suriye’yi yönetecektir. RAB, Yehu ve Elişa gibi, Hazael aracılığıyla da kendi halkını yargılayacaktır (bkz. 1Kr.19:15-17).
8:16 Yoram’ın krallığının beşinci yılında İÖ 848. Yoram, İÖ 853’ ten beri ülkeyi babasıyla beraber yönetmekteydi (bkz. 1:17’ye ait not), ancak artık tek başına kraldı.
8:17 Yeruşalim’de sekiz yıl krallık yaptı Yehoram, İÖ 848-841 yıllarında tek başına krallık yaptı.
8:18 KarısıAhav’ın kızı Yehoram’ın karısıAhav’ın muhtemelen İzebel’den olmayan kızı Atalya’dır (bkz. 1:26; 2Ta.18:1). Atalya’nın Yehoram üzerindeki etkisi, İzebel’in Ahav üzerindeki etkisine benzer (bkz. 1Kr.18:4; 19:1-2; 2Ta.21:6). Ahav’ın ailesigibi Yehoram, tıpkı Ahav’ın kuzeydeki krallıkta yaptığı gibi (1Kr.16:31-33), krallığa Baal’a tapınmayla ilgili uygulamaların girmesine yol açtı.
8:19 sönmeyen bir ışık Bkz. 1Kr.11:36’ya ait not. RAB’bin Davut’la yaptığı antlaşma (bkz. 2Sa.7:16,29; Mez.132:17).
8:20 kendi krallıklarını kurdular Edomlular, daha önce Yahuda Krallığı’na bağlıydı ve bir vali tarafından yönetiliyorlardı (bkz. 3:9’a ait not; ayrıca bkz. 1Kr.22:47).
8:22 Livna Kenti, Filist sınırı yakınlarında Lakiş’e komşu bölgede yer alıyordu (bkz. 19:8). Livna’nın ayaklanması, muhtemelen Filistliler’in ve Araplar’ın 2Ta.21:16-17’de söz edilen ayaklanmasıyla bağlantılıdır. Edom’un ayaklaması, Yahuda Krallığı’nın ticaret yollarının kesiştiği Negef’in denetimini kaybetmesinden kaynaklanıyor olmalıdır. bugün de 1. ve 2. Krallar kitaplarının yazıldığı tarih.
8:23 Yehoram’ın krallığı dönemindeki öteki olaylar Bkz. 2Ta.21:4-20. Yahuda krallarının tarihinde Bkz. 1Kr.14:19’a ait not.
8:26 Atalya’ydı Bkz. 8:18’ e ait not.
9:7 Ahav’ın ailesini öldüreceksin RAB, İlyas’aAhav’ın soyunun cezalandırılacağını bildirmişti (bkz. 1:25-26; 1Kr.21:21-24). peygamberlerin... öcünü İzebel’den alacağım Bkz. 1Kr.18:4.
9:8 genç yaşlı İbranice’den “köle olsun özgür olsun” diye de çevrilebilir.
9:9 Yarovam’la... Baaşa’nın ailesine ne yaptımsa Bkz. 1Kr. 15:27-30; 16:8-13.
9:15 hiç kimsenin... durumu Yizreel’e bildirmesine izin vermeyin Yehu’nun ayaklanmasının başarılı olması ve olası bir iç savaşı önlemek için böyle olması gerekiyordu.
9:21 Navot’un topraklarında Bkz. 1Kr.21:2-3,13,19’a ait notlar. Kral Ahav’ın Navot’un topraklarına el koyması, önemsiz bir suç gibi görünse de, Tanrı’nın sözüne saygısızlığının göstergesiydi.
9:22 putperestlik ve büyücülük Kutsal Yasa’da her ikisinin de cezası ölümdü (bkz. Yas.13. bölüm ; 18:10-12).
9:26 RAB’bin sözü uyarınca Bkz. 1Kr.21:29 ve ilgili not. Yehu, Ahav’ın oğlu Yoram’ın ölümüyle, İlyas’ın bildirdiği sözlerin ger-çekleştiğini gördü (bkz. 1Kr.21:19’a ait not).
9:31 Ey efendisini öldüren Zimri Yaklaşık kırk beş yıl önce Zimri Ela’yı öldürerek tahtı ele geçirdikten sonra Baaşa’nın ailesini ortadan kaldırmış, ancak sadece yedi gün yönetimde kaldıktan sonra krallığı Omri’ye kaptırmıştı (bkz. 1Kr.16:8-20). İzebel, Yehu’nun başına da aynı durumun geleceğini ima etmektedir.
9:36 İlyas aracılığıyla konuşan RAB’bin sözü Bkz. 1Kr.21:23.
10:1 Ahav’ın... yetmiş oğlu vardı Ahav’ın torunları da buna dâ-hildir. Samiriye’de Yehu’nun İsrail Krallığı’nı hakimiyetine alması için, neredeyse zaptedilmez görünen Samiriye kalesini ele geçirmesi (bkz. 1Kr.16:24’e ait not) veAhav’ın tüm ailesini yok etmesi gerekiyordu.
10:3 efendinizin ailesini korumak için savaşın Yehu’nun amacı, savaş söylentileri yayarak Samiriyeli önderleri kendi krallığına bağlanmaya ikna etmekti.
10:4 İki kral Yoram ve Ahazya (bkz. 9:24,27).
10:5 Saray sorumlusu Bkz. 1Kr.4:6’ya ait not. kent valisi Muhtemelen kral tarafından, başkentte bulunan milis kuvvetlerin komutanı olarak görev yapmak üzere atanan yetkili.
10:7 başlarını küfelere koydular ve Yizreel’e, Yehu’ya gönderdiler Samiriyeli önderler, muhtemelen can korkusundan ötürü, kesik başları Yehu’nun buyurduğu gibi Yizreel’e bizzat getirdiler (bkz. 10:6).
10:8 Onları iki yığın halinde kent kapısının girişine bırakın Bu dehşet verici olay, zalim Asur kralları Asurnazirpal ve III. Şalmaneser’in barbarca uygulamalarını andırır.
10:10 Bkz. 1Kr.21:20-24,29.
10:11 Yehu kendisine verilen sorumluluğu aşarak (bkz. 9:7) siyasi çıkarlarına göre davrandı. Bu eylem yüzünden Tanrı Yehu’nun soyunu cezalandıracaktır (bkz. Hoş.1:4).
10:15 Rekav oğlu Yehonadav’la Yehonadav, Baalcılık’a, yerleş ik tarımcılığa, ev yapmaya, ekin ekmeye ve şarap içmeye kesinlikle karşı olan tutucu bir hareketin önderiydi. İki yüz yıl sonra bile, Rekavlılar olarak anılan soyu bu ilkelere bağlı yaşayacaktır (bkz. Yer.35:6-10).
10:26 yaktılar Dikili taşların yanına konanAşera putlarından söz ediliyor olabilir (bkz. 1Kr.16:32-33).
10:27 Baal’ın dikili taşını Bkz. 1Kr.14:23’e ait not.
10:29 Yarovam’ın... günahlardan Bkz. 1Kr.12:26-32; 13:33-34; 14:16.
10:30 Ahav’ın ailesine istediğim her şeyi yaptın Peygamber Hoş ea, Yehu’nun,Ahav’ın akrabalarının yanı sıra YahudalıAhazya ve akrabalarını da boş yere katlettiği için suçlu olduğunu bildirecektir (krş. Hoş.1:4). dört kuşak Yaklaşık yüz yıl süren Yehu Hanedanlığı, kuzeydeki krallığın en uzun süre dayanan hanedanlığıydı.
10:32-33 RAB... İsrail topraklarını küçültmeye başladı Lev.26 ve Yas.28. bölümlerde sıralanan antlaşma lanetleri arasında en kötüsü, İsrailliler’in vaad edilen topraklardan atılmasıydı. Yehu’nun krallığı sırasında İsrail Krallığı’ndakiler bu laneti yaşamaya başladı (bkz. 17:7-18).
10:34 Yehu’nun krallığı dönemindeki öteki olaylar Asur Kralı III. Şalmaneser’e ait olan Siyah Taş’ta, Yehu’nun İÖ 841’ de İsrail Kralı oluşundan kısa bir süre sonra Asurlular’a haraç ödemeye başladığı belirtilir. İsrail krallarının tarihinde Bkz. 1Kr.14:19’a ait not.
10:36 yirmi sekiz yıl İÖ 841-814.
11:1-3 Bkz. 8:18’e ait not ; 9:27. Yahuda KralıAtalya, tahtını kaybetme korkusuyla RAB’bin Davut’un soyuyla ilgili vaadini hiçe sayar (bkz. 2Sa.1:10-11,16; 1Kr.8:25); ancak RAB buna izin vermez.
11:2 Yehoşeva Başkâhin Yehoyada ile evliydi (bkz. 2Ta.22:11).
11:4 Yedinci yıl Atalya’nın krallığının. Karyalılar’ın Güneybatı Anadolu’dan (Karya’dan) gelip kraliyet koruması olarak görev yapan paralı askerler. Levililer ile Yahuda’dan bazı boy başları da bu ayaklanmaya katılır (2Ta.23:2).
11:10 kalkanları Davut, Hadadezer’le girdiği savaştan sonra altın kalkanları yağmalamış ve bunları RAB’be adamıştı (bkz. 2Sa.8:7-11). Sonraları, Rehavam’ın krallığı döneminde, tapınak ve saray Mısır Kralı Şişak tarafından yağmalanmış (bkz. 1Kr.14:26), ancak muhtemelen Davut kalkanları saklamış olduğundan ele geçirilememişti.
11:12 Tanrı’nın Yasası’nı Krala verilen bu belge ya On Buyruk ya Kutsal Yasa’nın tümü ya da daha büyük olasılıkla kralın sorumluluklarını içeren bir belgeydi (bkz. Yas.17:14-20; ayrıca bkz. 1Sa.10:25’e ait not).
11:14 sütunun Tapınağın eyvanında bulunan Yakin ve Boaz adlarında iki tunç sütundan biri (bkz. 23:3; 1Kr.7:15-22; 2Ta.23:13). Ülke halkı Yehoyada darbe için, RAB’bin Yasası’na uyanların büyük dini bayramlardan birini kutlamak üzere Yeruşalim’de toplanacağı bir Şabat Günü’nü seçmiş olabilir.
11:15 RAB’bin Tapınağı’nda... istemiyordu Bkz. Çık.21:14 ve ilgili not.
11:17 antlaşma Hem kraliyet ailesi hem de Yahuda halkı olarak RAB’be sadakatsizlik ettikleri için RAB’be ve antlaşmaya bağlılıklarını yenilemeleri gerekiyordu (bkz. Çık.19:5-6; Yas.4:20; ayrıca bkz 1Sa.11:14-15; 12:14-15,24-25 ; 12:24’ e ait not).
12:1 Yehu’nun krallığının yedinci yılında İÖ 835’ te (bkz. 10:36’ya ait not). kırk yıl İÖ 835-796.
12:2 Yehoyada ona yol gösteriyordu Bkz. 2Ta.24:17-27.
12:3 Bu tapınma yerleri de RAB’be tapınmak için yapılmıştı, ancak zamanla putperestliğe ait unsurların tapınmaya karıştırılmasıyla murdar hale gelmişti (bkz. 1Kr.3:2’ye ait not).
12:4 Nüfus... geliri Yirmi yaşına gelen her İsrailli gencin askerlik hizmeti için kayıt olması ve tapınağa yarım şekel bağışlaması gerekiyordu (bkz. Çık.30:11-16; 38:25-26). vergiyi Bkz. Lev.27:1-25. halkın... paraları Bkz. Lev.22:18-23; Yas.16:10.
12:5 Hem 124 yıldır bakım yapılmamış hem deAtalya’nın krallığı boyunca hor kullanılmıştı (bkz. 2Ta.24:7).
12:9 Kapıda görevli kâhinler Dinsel açıdan kirli olanların tapınağa girmesine engel olmakla görevli üç kâhin (bkz. 25:18; Yer.52:24). bütün paraları sandığa atıyorlardı İnsanlar bağışlarının tapınağın onarımında kullanılacağına ikna olunca daha cömertçe vermeye başlamıştır (bkz. 22:3-7).
12:16 Suç... sunusu olarak verilen paralarsa Bu sunu 12:4’ te söz edilenlerden farklıdır (bkz. Lev.5:16; 6:5; Say.5:7-10).
12:17 Bu ayette aktarılan olaylar, Yoaş’ın krallığının son döneminde gerçekleşmiş olmalıdır. Çünkü 2Ta.24:17-24’te, Aramlılar’ın saldırısının Yoaş’ın RAB’be sırt çevirmesi yüzünden gerçekleştiği açıkça görülür. Muhtemelen Yoaş’ın önceden tapınak için gösterdiği gayret nedeniyle, 2. Krallar Kitabı’nda RAB’be sadakatsizlik ettiğinden söz edilmez. Gat Kenti’ne Davut’un ele geçirdiği (1Ta.18:1) ve Rehavam’ın krallığı döneminde Yahuda’ya bağlı kalmaya devam eden (2Ta.11:8) önemli Filist kentlerinden biri (bkz. Yşu.13:3).
12:18 kutsal armağanları... Hazael’e gönderdi Krş. 1Kr.15:18.
12:19 Yahuda krallarının tarihinde Bkz. 1Kr.14:19’a ait not ; krş. 2Ta.22:10-24:27.
12:20 düzen kurup Yoaş’a karşı kurulan bu tuzak, Yehoyada’nın oğlu Zekeriya’nın öldürülmesine bir tepkiydi (bkz. 2Ta.24:22,25). Beytmillo’da Burada, Davut’un eski kenti Millo’da (bkz. 2Sa.5:9 ve ilgili not; 1Kr.11:27) inşa edilmiş bir yapıdan (muhtemelen bir tür barakadan) söz ediliyor olabilir. Kral, öldürüldüğü sırada (2Ta.24:25), askerleriyle birlikte geçici olarak bu yapıda konaklıyordu.
12:21 görevlilerinden Kralı öldürenler,Ammonlu ve Moavlı kadınların oğulları olduğuna göre (2Ta.24:26), muhtemelen paralı askerlerdi. Yerine oğlu Amatsya kral oldu Bkz. 14:1-22.
13:1 Yoaş’ın krallığının yirmi üçüncü yılında İÖ 814. on yedi yıl İÖ 814-798.